ءومىر دەگەن وسى. قارا ءسوزدىڭ قالامدوزى, قيال-عاجايىپتىڭ شاباندوزى, تالپىنىپ ۇشقان تالاي جاس تالانتتىڭ ۇلاعاتتى ۇستازى كوزىمىزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ كەتە باردى, بىراق جۇرەگىمىزدە عاجايىپ بايانى قالدى.
اعىمداعى جىلى قازاق قيالتانۋ جانرى مەن ادەبيەتتانۋ, ياعني فانتاستيكاتانۋ سالالارىندا ءوزiنiڭ كوركەم تۋىندىلارى جانە زەردەلى زەرتتەۋلەرiمەن جۇرتشىلىققا بەك ءمالiم ابدۋل-حاميت مارحاباەۆ 80 جاسقا تولار ەدى. جۇزدەگەن قارىمدى قالامگەردىڭ قالامىنا قانات بiتiرۋگە ۇلەس قوسقان ۇلاعاتتى ۇستاز, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, جۋرناليستيكا پروفەسسورى جايلى جۇرەگىمدە جازىلىپ قالعان بiر ۇزiك سىر بار.
گالاكتيكانىڭ دا, كۇن جۇيەسiنiڭ دە, جەر پلانەتاسىنىڭ دا فيزيكالىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە باسقا عىلىمي-جاراتىلىستىڭ قىر-سىرلارىنىڭ فانتاستيكالىق مودەلiن جاساۋ ارقىلى شىعارماشىلىق شىڭىنا شىققان قازاق قيالىنىڭ قىرانى حاماعاڭ تەكتi تۇلعا بولاتىن.
حاماڭ ايدىندى ارال تەڭiزiنiڭ كوكارال ارالىندا قونىس تەپكەن اۋان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسi فايزۋللا جۇبانىشباي ۇلى اۋىل ناۋبايشىسى بولسا, اناسى ءسابي سۇلتانقىزى سوعىسقا دەيiن ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسىپ, كۇيەۋi مايدانعا اتتانعاندا سول كاسىپتى جالعاستىرىپ قالا بەرگەن. حاماڭ – سىر سۇلەيi نۇرتۋعاننىڭ جيەنi.
ابدۋل-حاميت مارحاباەۆ 1956 جىلى ارال قالاسىنداعى №13 قازاق ورتا مەكتەبiن ويداعىداي بiتiرiپ, ەڭبەك جولىن پيونەرلەردiڭ اعا جەتەكشiسi بولۋدان باستايدى. 1959-1964 جىلدارى قازاق مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتiندە (جۋرناليستيكا ءبولiمi) ءدارiس الىپ, 1964-1967 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «بiلiم جانە ەڭبەك» عىلىمي-كوپشiلiك جۋرنالىندا ادەبي قىزمەتكەر, ءبولiم مەڭگەرۋشiسi قىزمەتتەرiن اتقارادى. 1967 جىلدىڭ قازان ايىنان قازاق مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتi جۋرناليستيكا فاكۋلتەتiنiڭ قازاق جۋرناليستيكاسى كافەدراسىندا الدىمەن اسسيستەنت, بەرتiن كەلە وقىتۋشى, دوتسەنت بولدى. ول ۋنيۆەرسيتەتتە قالامگەرلەر قاۋىمىنا ءدارiس بەرۋدەن قول ۇزبەي ءجۇرiپ 1975-1980 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «بiلiم جانە ەڭبەك» عىلىمي-كوپشiلiك جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتiن اتقارادى.
ءوزi قيالگەر-جازۋشى بولعاندىقتان قازاق فانتاستيكاسىنا دا, ادەبيەتiنە دە ايرىقشا كوڭiل ءبولiپ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرi, ادەت-عۇرپى مەن ونەرiن دە وگەيسiتكەن جوق. وسىناۋ پايىمدارىما سول كەزدەگi «لەنينشiل جاس» گازەتiنiڭ باس رەداكتورى, جازۋشى, مارقۇم سەيداحمەت بەردiقۇلوۆتىڭ مىنا بiر ءسوزi ايقىن ايعاق بولسا كەرەك.
– «ابدۋل-حاميت «بiلiم جانە ەڭبەك» جۋرنالىن ءوزiڭ قولعا العالى وقىرمان نازارىن قاتتى اۋداردىڭ. سەنiڭ جۋرنالىڭ حالىقتىڭ تىنىس-تiرشiلiگiن جان-جاقتى قامتيتىن كەڭ اۋقىمدى, زيالىلار ورداسىنىڭ جۋرنالى بولدى. عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىپ كەلەسiڭ. سول ءتارiزدi, تەحنيكا مەن عىلىم جۋرنالى بولا تۇرا, ادەبيەت پەن قازاق تاريحىن اقساتپاي الىپ تا كەلەسiڭ. وسى شابىسىڭنان شارشاماي, قارقىنىڭنان قايتپاي ورگە ۇمتىل. مەنiڭ ايتپاعىم, رەداكتوردىڭ دا رەداكتورى بولادى, مىنا سەن – ناعىز رەداكتوردىڭ ءوزiسiڭ».
حاماعاڭنان بەس جاس ۇلكەندiگi بار ساكەڭنiڭ وسىناۋ جۇرەكجاردى پiكiرiن ايتۋى تەكتەن-تەك ەمەس. ايتسا ايتقانداي, حاماڭ – بiلiمدi دە بiلiكتi, iزدەنiمپاز, «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەپ دانا قازاعىمىز ايتقانداي, اق جولدان اداسپاي جۇرەتiن تەكتi تۇلعا.
حاماڭنىڭ ايتۋىنشا, جۇرەگiندەگi جازۋدى قاعازعا تۇسiرۋگە قولىنا سىعىمداي قالام ۇستاعان سول بiر جىلدىڭ كوكتەمi تىم جاڭبىرلى بولعان. كۇندiز-ءتۇنi اق جاڭبىر تولاس تاپپاعان. جاڭبىرلى كۇن مەن ءتۇن حاماڭنىڭ كوڭiلiن تولقىندا تۋىپ, تولقىندا وسكەن ارال تەڭiزiنiڭ كوكتەمگi سەڭiندەي استان-كەستەن ەتپەسi بار ما؟ ويى تولقىنداي تۋلاپ, شاعالاداي شارق ۇردى. ويىن عاجاپ قيال بيلەپ العان. وعان كونبەسكە لاجى تاعى جوق. حاماڭنىڭ تۇلا بويىن بۋىپ تاستاعان بۇل الىپ كۇش «عارىشتاعى قىمىز» اتتى العاشقى كiتابىنىڭ تولعاعى ەدi. ابدۋل-حاميت مارحاباەۆتىڭ وسىناۋ تۇڭعىش تۋىندىسى قيالگەر قاۋىمدى ەلەڭ ەتكiزدi. وسىدان باستاپ حاماعاڭ ادەبيەتتانۋدىڭ تاعى بiر تىڭى – فانتاستيكاتانۋدىڭ تۋىن قازاق ادەبيەتiندە تۇڭعىش كوتەرگەن تۇلعا بولدى. بەرتiن كەلە قيالگەر-قالامگەردiڭ جۇرەك جازبالارىنان تۋىنداعان «ارال اۋەندەرi», «بالالاردىڭ امان قالعانىن ايت», «جارىلقاۋشى», «توسىن عارىشحات», «شايان پلانەتاسى, سەن كiنالiسiڭ», «سپ سوقتى!» اتتى قييال-عاجايىپ جانە دەتەكتيۆتi-كريمينالدى وقيعالارعا قانىق ادەبي-كوركەم دۇنيەلەرi وقىرمان قاۋىم جۇرەگiنەن ورىن الدى.
* * *
حاماڭنىڭ قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتiنiڭ حاتشىسىمەن تiكەلەي سويلەسەتiن قىزىل تەلەفونى بەزەك قاعىپ قويا بەرسiن. تەلەفون تۇتقاسىن كوتەردi.
– جاقىندا ماسكەۋدە «مولودايا گۆارديا» باسپاسى ۇيىمداستىرعان وداق اۋماعىنداعى قيالگەر-جازۋشىلاردىڭ ءماجiلiسi وتەدi. قازاق فانتاستيكاسىنىڭ بۇگiنگi حال-احۋالى جايلى بايانداما جاساۋىڭىز كەرەك.
...ماسكەۋدەگi كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتشiلەر ءۇيiنiڭ ءماجiلiس زالى جازۋشىلار مەن ادەبيەت زەرتتەۋشiلەرiنە, سىنشىلارعا لىق تولىپتى. كەڭەستەر وداعىنىڭ ءار تارابىنان جينالعان قيالگەر-جازۋشىلار عانا ەمەس, شەتەلدەردەن كەلگەن قيالگەرلەر دە بارشىلىق ەكەن. «قازاق ادەبيەتiنiڭ فانتاستيكا جانرىنىڭ حال-احۋالى جايىندا قيالگەر-جازۋشى, عالىم ابدۋل-حاميت مارحاباەۆقا ءسوز بەرiلەدi» دەگەن حابارلامادان سوڭ حاماعاڭ مiنبەگە كوتەرiلگەن.
حاماعاڭ بايانداماسىن بايىپپەن باستاپ, اسىقپاي, اپتىقپاي قازاق قيالى جايى بۇگە-شۇگەسiز بايان ەتەدi. قازاق حالقىنىڭ باي اۋىز ادەبيەتiنiڭ تاڭعاجايىپ اڭىز-ەرتەگiلەرiنەن باستاۋ العان بۇگiنگi قازاق فانتاستيكاسىنىڭ جاعدايىنا جان-جاقتى توقتالىپ, تىڭداۋشىلارىن باۋراپ-اق الدى. بايانداما بارىسىندا ورىس قيالگەرلەرi ا.تولستويدىڭ, ا.بەلياەۆتiڭ, ا.كازانتسەۆتiڭ فانتاستيكالىق شىعارمالارى مەن الەمدiك فانتاستيكا ۇلگiلەرiن جاساعان ر.شەكليدiڭ, ا.ازيموۆتىڭ, ر.برەدبەريدiڭ سالعان جولى قايتالانباس مەكتەپ ەكەنiن دە اشىق ايتتى.
وسى ساپارىندا حاماڭ الەمگە ايگiلi قيالگەر الەكساندر كازانتسەۆپەن بەتپە-بەت ديدارلاسىپ, اشىق اڭگiمەلەسەدi.
– مەن – قازاقستاندىقپىن, تۋعان جەرiم – اقمولا, – دەپ اڭگiمەسiن باستاعان ا.كازانتسەۆ ا.مارحاباەۆتىڭ بايانداماسىنا وتە جوعارى باعا بەرەدi.
اڭگiمە ەندi قىزا تۇسكەندە جاندارىنا اعىلشىن قيالگەرi گەربەرت ۋەلستiڭ تۋىندىلارىن زەرتتەۋشi يۋلي كاگارليتسكي كەلمەس پە؟
– حاميت مىرزا, ءماجiلiس اياقتالىسىمەن بiزدiڭ ۇيگە كەلەسiز. مەن سiزدi ەسiك الدىندا كۇتەمiن, – دەدi دە پروفەسسور مىرزا زالعا بەتتەدi. ال ا.كازانتسەۆ بولسا:
– سiز باقىتتى جانسىز. پروفەسسور ماسكەۋلiك قيالگەرلەردi ۇيiنە شاقىرماق تۇگiلi, سويلەسپەيدi دە, – دەپ حاماڭنىڭ يىعىنان قاعىپ-قاعىپ قويدى.
حاماڭ وسى ساپارىندا ماسكەۋلiك قيالگەر يۋري مەدۆەدەۆپەن دە ەتەنە تانىسىپ, ەرەكشە جاقىن تارتتى. ويتكەنi يۋريدiڭ ءوزi الماتى وبلىسىنىڭ شارىن اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. حاماڭنىڭ جەرلەسi, ءارi ارiپتەسi. وسى كەزدەسۋدە حاماڭ يۋري مەدۆەدەۆكە «شوق جۇلدىز» اتتى فانتاستيكالىق پوۆەسiن سىيلاعان بولاتىن. يۋري ونى ورىس تiلiندە جارىققا شىعاردى.
حاماڭنىڭ قيالي شىعارمالارىمەن رەسەي, ۋكراينا, مولدوۆا ەلدەرiندەگi قيالسۇيەر قاۋىمدار دا ەتەنە تانىس. ورىس فانتاستيكاسىنىڭ كلاسسيگi ا.بەلياەۆ «فانتاست-جازۋشى – كۆادرات دارەجەسiندەگi جازۋشى» دەي كەلە ا.مارحاباەۆ شىعارماشىلىعى حاقىندا جىلى لەبىز بىلدىرگەنىن ايتساق ارتىقشىلىق ەتپەس.
حاماعاڭ الەمدiك فانتاستيكا جاۋھارلارىمەن قازاق وقىرماندارىن تانىستىرۋدا دا تارجiمەشi مارتەبەسiندە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ەڭبەك جاسادى. وسىنىڭ ايناقاتەسiز بiر ايعاعى, ورىس فانتاستيكاسىندا وزiندiك ورنى بار ۆ.ميحانوۆسكيدiڭ قازاقشا سويلەگەن رومانى – «شەكسiزدiككە شەرۋ» («شاگي ۆ بەسكونەچنوستي»). سول سياقتى, امەريكا فانتاستيكاسىنىڭ ماڭدايالدى 16 قيالگەرiنiڭ باسىن بiرiكتiرگەن جيناق – «فانتاستيكالىق امەريكا ءافساناسى» دا حاماڭنىڭ ۇتىمدى دۇنيەسi.
ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيiك, ابدۋل-حاميت مارحاباەۆ – قازاق ادەبيەتiندەگi فانتاستيكا جانرىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىن زەرتتەۋشi تۇڭعىش, ونى ايتاسىز, بiردەن-بiر عالىم. ول 1971 جىلى «قازاق فانتاستيكاسىنىڭ قالىپتاسۋ جولدارى مەن دامۋ تەندەنتسيالارى» تاقىرىبىندا فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتتىعىن قورعاسا, 2006 جىلى «قازاق ادەبيەتiندەگi فانتاستيكا پوەتيكاسى» تاقىرىبىندا فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى اتاعىنا ديسسەرتاتسيا قورعادى. زەرتتەۋشiلىك قورجىنىندا «قولىڭدى اكەل, كەلەشەك», «قازاق فانتاستيكاسى: كەشە, بۇگiن جانە...», «قازاق فانتاستيكالىق ادەبيەتi», «قيالگەر قيسىندارى-1», «قيسىندى قازاق قيالى» اتتى كولەمدi مونوگرافيالارى بار. ادiسكەر-ۇستاز رەتiندە حاماڭنىڭ قارىمدى قالامىنان «يسلام – عىلىم, جۋرناليستيكا», «يسلام iلiمi – عىلىم الگوريتمi» (سوڭعىسى ا.قۇرمانباەۆامەن بiرiگiپ جازىلعان) وقۋلىق كiتاپتارى دۇنيەگە كەلiپ, ولاردان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرi تۇشىمدى ءدارiس الۋدا.
...وسىدان شاماسى التى جىل بۇرىن ۇلاعاتتى ۇستازىممەن اشىق اڭگiمەلەسكەنiم بار. سوندا حاماڭنىڭ ايتقانى:
_– فانتاستيكا جونiندەگi ماتەريالداردى وسىدان تۇپ-تۋرا جارتى عاسىر, ياعني 50 جىل بۇرىن جيناي باستاپپىن. 1958 جىلعى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» («جۇلدىز») جۋرنالىنداعى اقجان ماشانوۆتىڭ «قيسىندى قيال دا – ادەبي جانر» ماقالاسى ءالi قولىمدا. ودان سوڭ مەن ءۇشiن ەرەكشە قىمبات جازۋشى ۆيكتور شكلوۆسكيدiڭ ەرتەرەكتە «قيال باسپالداعى جارعا اپارىپ تiرەيدi» دەگەنi قۇلاق تۇبiمدە ءالi كۇنگە دەيiن كۇمبiر قاعۋمەن كەلەدi. سودان بولار, جەتپiس بەس جاستىڭ جەلكەسiنە مiنسەم دە وسى بiر اق جولدان اداسپاي كەلەمiن, – دەگەن ەدى.
وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاق ادەبيەتى قارىمدى قالامگەرىنىڭ بىرىنەن ايرىلدى. اسىل اعامىز عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى الاپات اۋرۋمەن الىسۋمەن ءوتتى. سونىڭ وزىندە قولىنان قالامىن تۇسىرمەگەن ەدى. جاس تالاپكەرلەردىڭ جازبالارىن وقىپ, وڭدەپ, باعىت-باعدار بەردى. مۇنى ەرلىككە ءتان ەڭبەك دەسە دە بولادى.
ابدۋل-حاميت اعامىز اعايىنعا ادال, كىمگە بولسا دا قىزمەت ەتۋگە دايىن, جۇزىنەن مەيلىنشە جىلى شۋاق, مەيىرىم توگىلىپ تۇراتىن, ازاماتتىقتىڭ زاڭعارى, سارا ءسوزدىڭ ساردارى ەدى. وسى قالامگەرلىك مۇراتىنىڭ مۇزارت شىڭىنا شىقسا دا اسپايتىن, تاسىمايتىن. وسىنداي اسىل اعامىزدىڭ ابىرويىنا سەمىرىپ, مارقايىپ جۇرەتىن جۋرناليستەر جۇزدەپ سانالادى. اپىر-اي, كوبىمىز سوڭىنان قالماي قۋالاپ جۇرەتىن «ابىروي» دەگەن شىركىنىڭىز حاماعاڭنىڭ اۋىلىنا اتىن بايلاپ, ەسىگىنە ەڭكەيىپ كىرىپ, قونا جاتۋعا بەيىمدى ەكەن-اۋ دەپ تاڭعالاتىنبىز. ونىڭ قالام قايراتىنا, شىنايى شىنشىلدىعىنا, ادەبي امبەباپتىعىنا قايران قالاتىنبىز. قيالتانۋ جانرىنداعى شىعارمالارىن وقىعاندا, ەل مەن جەر تاريحىنىڭ تاعى ءبىر قۇپياسىن اشقانداي كۇيگە تۇسەتىنبىز. سودان دا ونىڭ جارقىن بەينەسى اركەز جۇرەگىمىزدە.
ەركiن ءابIل,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
قىزىلوردا
