سونىمەن كوشباسشى قانداي بولۋى كەرەك؟ وسى سۇراق وي يەلەرىن قاي زاماندا دا تولعاندىرىپتى. كونفۋتسيونيزم باسشى عالىم بولۋ كەرەك دەسە, كونە گرەك وركەنيەتىنىڭ وكىلى اريستوتەل باسشى فيلوسوف بولۋ كەرەك دەگەن, ال يسلام الەمىنىڭ كوزقاراسىن جەتكىزگەن ءال-فارابي بابامىز باسشى ءدىندار بولۋى كەرەك دەپتى.
ودان ءارى ويشىلداردى «كوشباسشى قالاي پايدا بولادى؟» دەگەن سۇراق مازالاعان. حVII عاسىر «پاتشالاردا قۇدايدىڭ قۇقىعى بار» دەگەن. دەمەك بيلەۋشىلەر سولاي جاراتىلادى, سوندىقتان ولار بۇقاراعا ەمەس, جاراتقاننىڭ الدىندا عانا جاۋاپتى.ء حىح عاسىرداعى ۇلى ادام تەورياسى بويىنشا, كوشباسشىلىق تاربيەدەن ەمەس, ءتۋابىتتى قاسيەتتەن ەكەن. ۇلىلار قۇبىلىسى وسىلاي تۇسىندىرىلگەن. تەورييانىڭ اۆتورى توماس كارلەيلدىڭ جازۋىنشا, «الەم تاريحي ۇلى تۇلعالاردىڭ ءومىربايانىنان تۇرادى».
حح عاسىر ليدەرلىك فەنومەنىن ارمەن قاراي زەرتتەي تۇسكەن. كوشباسشىنىڭ قالاي جاراتىلاتىنى ەمەس, قانداي ليدەرلىك قاسيەتتەرگە يە بولاتىنىنا كوبىرەك كوڭىل بولىنگەن. سيپات تەورياسى بويىنشا, كوشباسشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساپالىق سيپاتى, ەرەكشە ليدەرلىك قاسيەتى بولادى. جاعداي تەورياسى بويىنشا, ليدەرلىك قاسيەت پەن بەلگىلى ءبىر جاعدايلار تۇسپا-تۇس كەلگەندە عانا كوشباسشى بولار ادامنىڭ ايى وڭىنان تۋاتىن كورىنەدى. ترانساكتسيالىق تەوريادا ليدەر قوسشىلارىنىڭ جۇمىسقا دەگەن ىنتاسىن ماراپات پەن جازالاۋ ارقىلى ارتتىرادى. مىندەت مەجەلەندى, جەتسەڭ – العىس, جەتپەسەڭ – قارعىس. ال ترانسفورماتسيالىق ليدەرلەر جوعارىداعىداي قامشى مەن قالجانى ەمەس, قىزمەتتە اينالاسىنداعىلاردى شابىتتاندىرۋ, ورتاق ماقساتتارعا جۇمىلدىرۋ ارقىلى جەتىستىككە جەتەدى.
كوشباسشىلىق – قاسيەت ەمەس, قىزمەت
ليدەرگە قاتىستى بۇگىنگى وي ءبىراز وزگەرگەن. كوشباسشى ءبىر ادام ەمەس, ءار ادام بولا الادى. سەبەبى كوشباسشىلىق – قاسيەت ەمەس, قىزمەت. ەگەر جوعارىداعى تەوريالارداعىداي ليدەرلىكتى قاسيەتتەن ىزدەسەك, جاراتىلىسىمدا جوق ەدى دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋعا جاقسى سەبەپ تە, قۇداي قۇر قالدىردى, اتا-انام تاربيە بەرمەدى دەپ ايىپتايتىن ادام دا تابىلادى, ال قىزمەتكە بالاساق, ءوز ورتاڭا, ەڭ بولماسا جەكە باسىڭا قىزمەت ەتۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلەدى.
سونىمەن كوشباسشىلىقتى قىزمەتكە تەڭەدىك. ول قانداي قىزمەت بولۋى مۇمكىن؟
ادام دامۋى دا, قوعام دامۋى دا كولدەنەڭ كەلەتىن كەدەرگىلەردەن ءوتۋ مەن پروبلەمالاردى شەشۋدەن تۇرادى. گارۆاردتىڭ پروفەسسورى, بەيىمدەلۋ كوشباسشىلىعى (Adaptive Leadership) تەورياسىنىڭ اۆتورى رونالد حايفەتتس پروبلەمالاردى ەكىگە ءبولىپ قارايدى: تەحنيكالىق جانە بەيىمدەلۋ سىناعى دەپ. تەحنيكالىق پروبلەمانى وزگەرتۋ ارقىلى, ال بەيىمدەلۋ ماسەلەسىن ادام ءوزى وزگەرۋ ارقىلى شەشەدى.
ماسەلەن, ءبىر ادام جۇرەك تالماسىمەن جانساقتاۋ بولىمىنەن ءبىر-اق شىقتى دەلىك. ونىڭ ءومىرىن الىپ قالۋ ءۇشىن جۇرەگىنە شۇعىل وتا جاساۋ قاجەت. وتە قيىن پروتسەدۋرا. مىقتى مامانداردىڭ بىلىگى مەن تاجىريبەسىن قاجەت ەتەدى. بىراق, ماسەلە قانشالىقتى قيىن بولسا دا, بۇل جۇمىستىڭ تەحنيكالىق شەشىمى بار. ماماندار پاتسيەنتتى ايىقتىرۋ جولىن بىلەدى. ال الگى كىسىنىڭ جۇرەگى نە ءۇشىن ۇستاپ قالدى؟ ىشىمدىككە اۋەس پە ەدى, تەمەكى تارتا ما, تاماققا تالعامسىزداۋ ما, الدە كۇندەلىكتى قيمىلى از با؟ اۋرۋعا الىپ كەلگەن ادەتتەرى مەن ءومىر سالتىن وزگەرتۋ – بۇل بەيىمدەلۋ جاعى. تولىق ايىعىپ كەتۋ ءۇشىن ناۋقاسقا جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋگە تۋرا كەلەدى. دەمەك, ناۋقاستىڭ وزىنە كورسەتەر قىزمەتى – پروبلەمانى تەحنيكالىق جولمەن شەشىپ قانا قويۋ ەمەس (وتا جاساۋ), ءوزىنىڭ وزگەرىسىنە باسشىلىق جاساۋ.
دەگەنمەن ادامنىڭ وزگەرۋى وتە قيىن. ءبىر زەرتتەۋ بويىنشا, ء«ومىر سالتىڭدى وزگەرتپەسەڭ, ولەسىڭ» دەلىنگەن ناۋقاستاردىڭ جەتەۋىنىڭ ءبىرى عانا دارىگەردىڭ اقىلىنا قۇلاق اسىپتى. وزگەرۋدىڭ قيىن بولاتىنى سول, ادامعا ءوز قۇندىلىقتارىن, سەنىم-نانىم, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر مەن قالىپتاسقان كوزقاراستارىن قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدى.
جەكە ادامنان وتباسىنا ويىسساق, ۇيلەنۋ – تەحنيكالىق شەشىم, ال ءۇي بولۋ – بەيىمدەلۋ شارۋاسى. قازىرگى نەكەلەردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ اجىراسۋمەن اياقتالاتىنىن ەسكەرسەك, بەيىمدەلۋ سىناعى جاستارعا دا وڭاي سوقپاي تۇر. جاس جۇبايلار ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزقاراسىنا, قۇندىلىقتارى مەن مىنەز-ق ۇلىقتارىنا يكەمدەلىپ, بويداق كەزدەگى ءجۇرىس-تۇرىستىڭ ورنىنا ورتاق ءداستۇر مەن مادەني نورمالار قالىپتاستىرۋ ارقىلى عانا جاڭا الۋمەتتىك قاتىناسقا بەيىمدەلە الادى.
دەمەك, كوشباسشىلىق – جاي تەحنيكالىق قىزمەت ەمەس, بەيىمدەلۋ جولىنداعى قىزمەت.
اتا-انالار مەن بالالاردىڭ قارىم-قاتىناسى دا بەيىمدەلۋ سىناعىنا تولى. اتا-انانىڭ بالالارى وسكەن سايىن ولاردىڭ قاجەتتىلىگى مەن ەرەكشەلىگىنە بەيىمدەلە الماي, ءالى كىشكەنتاي كورىپ, ءجونسىز قورعاپ-قورعاشتاپ, ولاردىڭ اتىنان شەشىم قابىلداي سالىپ, جاۋاپكەرشىلىك بەرمەۋدىڭ سوڭى جاستاردى ورىنسىز تاۋەلدىلىككە, ءتىپتى ماسىلدىققا الىپ كەلەدى. بەيىمدەلىس سىناعى بيزنەستە نارىققا يكەمدەلۋمەن ولشەنەدى. ماسەلەن, Nokia وسىدان جيىرما جىل بۇرىن تەلەفون نارىعىنىڭ ۇشتەن بىرىنە يەلىك ەتتى, قازىر سمارتفون نارىعىندا Apple مەن Samsung-ءتىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر.
عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس بەيىمدەلۋ سىناعىن كۇشەيتە ءتۇستى. پلاتفورمالىق بيزنەس (Amazon, Uber) پەن كاسىپورىنداردىڭ اۆتوماتتانۋى ەڭبەك نارىعىنا سالماق سالۋدا. بيزنەستەگى بەيىمدەلۋ سىناعى جۇمىس كۇشىنە دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا الىپ كەلەدى. جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلە ءبىلۋ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ساياسي قۇرىلىستىڭ دا تاعدىرىن شەشەدى. كەزىندە جارتى الەمگە جارلىعى جۇرگەن كورولدىكتەردىڭ شەكسىز بيلىگى شارتتى بيلىككە اينالىپ قالدى. زامانعا بەيىمدەلە الماعان پاتشالىق ينستيتۋتتار جويىلدى: رەسەي يمپەرياسى, فرانتسيا كورولدىگى, وسمان پاتشالىعى.
جالپى, «بەيىمدەلۋ» ۇعىمى بيولوگيادان الىنعان. جان-جانۋاردىڭ بەيىمدەلۋ ماقساتى جالعىز – جويىلىپ كەتپەۋ, تىرشىلىكتى جالعاستىرۋ. قورشاعان ورتاعا بەيىمدەلە العان جان-جانۋارلاردىڭ عانا تۇقىمى وسى كۇنگە جەتكەن. ال بەيىمدەلە الماعاندارى جويىلىپ كەتىپ وتىرعان. دەمەك, وزگەرىس تە, بەيىمدەلۋ دە تابيعي پروتسەسس ءارى ۇزدىكسىز ۇدەرىس. بەيىمدەلۋ – جامانعا كوندىگۋ ەمەس, جاڭا جاعدايدا قاجەت جاڭا قارىم-قابىلەت دامىتۋ دەگەن ءسوز.
كەڭەس وكىمەتى تاراعاننان بەرى قازاق قوعامى دا بەيىمدەلۋ سىناعىنان وتۋدە. ءتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن رۋحاني-مادەني باعدارلامالار بەيىمدەلۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋعان. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء«ومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋ كەرەك. وعان كونبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىندا كومىلىپ قالا بەرەدى» دەگەن بولاتىن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا.
كوشباسشىلىق – قۇزىرەت ەمەس, قىزمەت
بەيىمدەلۋ سىناعىنا باسشىلىق جاساۋ – قيىننىڭ قيىنى. ماسەلەن, ءبىر امەريكالىق تانىسىم جۇمىسقا ۆەلوسيپەدپەن بارىپ كەلەدى. كولىك الۋعا قارجىسى جەتپەگەننەن ەمەس, ءومىر سالتى قورشاعان ورتاعا جانە ءوز ساۋلىعىنا اسەر ەتەتىنىنە ولەردەي سەنەدى. ال ەندى سول كىسى ءبىر بويىندا مىڭ جىلقىنىڭ كۇشى بار ءدجيپتى تىزگىندەگەن الماتىلىق جىگىت اعاسىنا كەلىپ «باۋىرىم, اۋا بولسا اناۋ, ۆەلوسيپەدپەن جۇرمەيسىڭ بە؟» دەسە, الماتىلىق جۇرگىزۋشى «مىنانىڭ ەسى دۇرىس پا؟» دەر ەدى. ال شىندىعىندا, اۋا رايىنداعى عالامدىق وزگەرىستەر دە ادامزات الدىنداعى بەيىمدەلۋ سىناعى.
الگى ءدجيپتىڭ يەسى وزگەرسە, تابيعاتتى قورعاۋ قۇندىلىقتارىن قابىلداپ, وعان ءوزىنىڭ دە قاتىسى بار ەكەنىن سەزىنسە, ول كولىگىنەن باس تارتىپ, جۇمساق تا جايلى ورنىن ۆەلوسيپەدتىڭ ورىندىعىنا نەمەسە قوعامدىق كولىككە الماستىرعان بولار ەدى. ءدال سول دجيپتەگى جىگىتتىڭ قۇندىلىعىن, ادەتىن, نانىمى مەن مادەني نورمالارىن وزگەرتە العان تۇلعاعا عانا قاتىستى كوشباسشىلىقپەن اينالىستى دەپ ايتۋعا بولادى. ءوز ورتاسىندا وزگەرىس پەن بەيىمدەلۋگە باسشىلىق جاساۋدىڭ قيىن بولاتىنى سودان. مەملەكەتتىك ءتىل دە بەيىمدەلۋ سىناعى. ماسەلە زاڭدى (تەحنيكالىق شەشىم) وزگەرتۋدى ەمەس, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنىڭ وزگەرۋىن تالاپ ەتەدى. وزگەرۋ ءۇشىن ءتىل ۇيرەنۋ كەرەك. وزگە تىلدىگە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كىم ىقپال ەتسە, سول كوشباسشى.
بيلىگى باردىڭ بارلىعى باسشى ەمەس. كەز كەلگەن ۇيىم باستىعى كوشباسشىلىق كورسەتپەي-اق, لاۋازىمدىق مىندەتتەمەلەرىن كۇندەلىكتى ورىنداپ, ياعني تەحنيكالىق قىزمەتپەن اينالىسىپ وتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ليدەرلىك – تەك تەحنيكالىق قىزمەت ەمەس, بولاشاققا, دەمەك بەلگىسىزدىككە باستاۋ, ساعاتتىڭ تىلىندەي توقتاۋسىز وزگەرىستەردى الدىن الا تانىپ-ءبىلۋ, وعان توتەپ بەرۋ ءۇشىن وتباسىڭنىڭ, ۇجىمىڭنىڭ, ءوز ورتاڭنىڭ بەيىمدەلۋ قابىلەتىن ارتتىرا ءبىلۋ. وزگەرىسكە باسشىلىق جاساۋعا بيلىگى باردىڭ عانا ەمەس, ءاربىر ادامنىڭ قاتىسى بولعاندىقتان, كوشباسشىلىق تەك قۇزىرەت ەمەس, قىزمەت.
كوشباسشىلىق – وكىمشىلدىك ەمەس, وكىلشىلدىك
ءومىر قىزمەتىندە دە, وكىمەت قىزمەتىندە دە كولدەنەڭ كەدەرگىلەردىڭ ءتۇپ توركىنىن اجىراتىپ وتىرعان ءجون. تەحنيكالىق ماسەلە مە, الدە بەيىمدەلۋ سىناعى ما؟ سەبەبى ءار شارۋانىڭ ءوز ءادىسى بار. ايتالىق تەحنيكالىق پروبلەما كوبىنە وكىمشىل تاسىلمەن شەشىلەدى. ماسەلەن, وتا جاساۋ قيىن قىزمەت, بىراق شەشۋ جولى بار, ءادىس-ءتاسىلى قۇجاتتالعان. حيرۋرگتىڭ مىندەتى قالىپتاسقان ءتارتىپتى شەبەرلىكپەن ورىنداپ شىعۋ. ال بەيىمدەلۋ سىناعىندا وكىلشىل جولمەن جۇرگەن قولايلى. ماسەلەن, بالا تاربيەسى. ۇرپاق ءوسىرۋدىڭ جالپى قاعيدالارى بولۋى مۇمكىن, بىراق كۇنبە-كۇندىك نۇسقاۋلىعى جوق. بالانىڭ جىنىسىنا, جاسىنا, قىزىعۋشىلىعىنا, ءتىپتى ءار قيمىلى مەن پىكىرىنە قاراي تاربيەلىك ءىس-ارەكەت تە تۇرلەنىپ وتىرادى. ءبىر بالاعا قولدانعان ءادىس ەكىنشى بالاعا جۇرمەۋى مۇمكىن.
سوندىقتان ادام ومىرىندەگى ساتسىزدىكتەر مەن مەملەكەت ومىرىندەگى قاتەلىكتەر بەيىمدەلۋ سىناعى مەن تەحنيكالىق سىناقتاردى اجىراتا الماۋدان, وكىلشىلدىكتىڭ شارۋاسىن وكىمشىلدىكپەن شەشۋگە ۇمتىلىستان تۋادى ەكەن.
قاتەلىك كەيدە قاسىرەتكە الىپ كەلەدى. ايتالىق, وتكەن عاسىردا كوشپەندىلىكتەن وتىرىقشىلىققا ءوتۋ قازاق حالقى ءۇشىن ناعىز بەيىمدەلۋ سىناعى ەدى. بىراق كەڭەس وكىمەتى قولدانعان وكىمشىل قۇرال ۇلتتىق تاقسىرەتكە ۇلاستى. سوندىقتان وزگەرىس قاجەت ەكەنىن ءدوپ باسۋ عانا ەمەس, ونى جۇزەگە اسىرعاندا تاڭدالار جول دا اسا ماڭىزدى.
سونىمەن حالىقتى وزگەرىسكە باستاۋدىڭ قولايلى جولى – وكىلشىل جول. سەبەبى وكىمشىل جولدا شەشىم تاڭىلادى, ال وكىلشىل جولدا شەشىم تاڭدالادى.
وكىلشىل جول حالىقتىڭ نازارىن بەيىمدەلۋ سىناعىنا اۋدارىپ, قالىڭ بۇقارانى حاباردار ەتىپ, ەلدىڭ ەلەگىنەن وتكىزىپ, وزگەرىستى ءوز ەركىمەن قابىلداۋ ارقىلى ىسكە اسپاق. بۇل باعىتقا كوپ ۋاقىت كەتەدى, بىراق وزگەرىس تابيعي جولمەن كەلەدى. ناتيجە كەيدە باستاپقىدا ويلاستىرىلعانداي بولماۋى مۇمكىن, بەيىمدەلۋ ادەتتە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە باستايدى.
وكىمشىل جولدا شەشىمدى (جوسپارلار, قاۋلىلار, زاڭدار, باعدارلامالار) رەسمي قابىلداۋ وڭاي, بىراق جۇزەگە اسىرۋ قيىن. دۇنيەجۇزىلىك بانك جوبالارىنىڭ شامامەن 60 پايىزى ءساتسىز اياقتالادى ەكەن. ولاردى ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارداعى اقىل-وي يەلەرى جازاتىنىن ەسكەرسەك, ۇلتتىق زاڭ-جوبالار دا ويداعىداي بولا بەرمەۋى مۇمكىن.
وكىلشىل جولدا, كەرىسىنشە, شەشىمدى رەسمي قابىلداۋ قيىن, بىراق جۇزەگە اسىرۋ وڭاي. بەيىمدەلۋ سۇراقتارىنىڭ جاۋابىن حالىققا وزدىگىنەن ىزدەتۋ, تەرەڭ تالقىلاۋ, پىكىرتالاس پەن شەشىم قابىلداۋعا تىكەلەي ارالاستىرۋ جاڭا ۇسىنىستار مەن يدەيالارعا جول اشىپ قانا قويمايدى, ەڭ باستىسى حالىقتىڭ حاباردارلىعىن ارتتىرىپ, شەشىمگە قۋات بەرەدى. حالىق وزگەرىستەر مەن شەشىمدەردەگى ءوز ورنىن تەرەڭ تۇسىنەدى.
2017 جىلى ترامپ سايلاۋىندا بوستوندا بولدىم. سايلاۋدا «بيۋللەتەن سۇراقتارى» دەگەن بولادى ەكەن. ءار شتات قيىن سۇراقتاردى تۇرعىندار داۋىسىنا سالادى. ايتالىق, ماسساچۋسەتس شتاتىنداعى ءبىر سۇراق «قۇمار ويىنىنا بەرىلەتىن ليتسەنزيا سانىن كوبەيتۋ نە كوبەيتپەۋ؟» حالىق سايلاۋعا دەيىن كەمىندە جارتى جىل سايلاۋعا تۇسەتىن سۇراقتاردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالقىلادى. ماماندار ءسوز الدى. تەلە-راديو دا تىنىم تاپپادى. كۇندە ايتىلا بەرگەن سوڭ, قاراپايىم تۇرعىندار دا سول سۇراقتار بويىنشا بىلىكتى مامانعا اينالدى. حالىق شەشىمنىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ الدى, سالدارىن تەرەڭ ءتۇسىندى. حالىقتىق اعارتۋ ورىن الدى.ء بىر سوزبەن ايتقاندا, وكىمشىل جول پروبلەماعا دايىن شەشىم ۇسىنسا, وكىلشىل جول بەيىمدەلۋ قابىلەتىن ارتتىرادى, قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.
زاڭ جازۋ مەن شەشىم شىعارۋ ەمەس, ولاردى ورىنداۋ قيىن. ايتالىق, فۋتبولدىڭ ءوز ءتارتىبى بار. الاڭداعى 24 ويىنشىنىڭ بەلگىلەنگەن ءتارتىپ شەڭبەرىندە ويناۋىن ءۇش-بەس تورەشى باقىلاپ وتىرادى. مىڭداعان جانكۇيەرلەر ويىنشىلار مەن تورەشىلەردىڭ ءار قيمىل-شەشىمىن ءمۇلت جىبەرمەي باعادى. ال ءبىر ەلدەگى ميلليونداعان ادامنىڭ زاڭدى بۇلجىتپاي ورىنداۋىنا سونشاما قۇقىق قورعاۋشى قايدان تابىلادى؟ ال قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ وزدەرىن كىم باقىلايدى؟
ەڭ ماڭىزدىسى زاڭدارداعى وزگەرىس ەمەس, ادام ساناسىنداعى وزگەرىس بولار بولسا, وندا وكىمشىل جول شەشىم قابىلداۋمەن اياقتالسا, وكىلشىل جول جاڭعىرعان الەۋمەتتىك-مادەني نورمالاردىڭ قالىپتاسۋىنا الىپ كەلەدى. سانا وزگەرمەي, قۇجاتتار ورىندالمايدى. سوندىقتان شەشىمدەرگە تەك تەحنيكالىق ولشەممەن ەمەس, قوعامنىڭ بەيىمدەلۋ الەۋەتىن ارتتىرۋ ارقىلى دا كەلگەن ءجون.
ءومىر وزگەرىستەن تۇرادى. وزگەرىستى تەك وزگەرۋ ارقىلى وزگەرتۋگە بولادى. جەكە ادامنان تۇتاس ءبىر قوعامعا دەيىنگى, جەكەمەنشىك مەكەمەلەردەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا دەيىنگى الۋان ساتىلارداعى وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋگە كوشباسشىلىق جاساۋ قاسيەتتەن ەمەس, قىزمەتتەن. بيلىكتىڭ عانا بورىشى ەمەس, ءار پەرزەنتتىڭ پارىزى. بۇرىن دا, بۇدان بىلاي دا وزگەرىس سىناعىنان سۇرىنبەگەن ۇلتتاردىڭ عانا قۋاتى ءوسىپ, جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلە بىلگەن ادامنىڭ عانا قارىم-قابىلەتى ارتپاق.
شىڭعىس مۇقان,
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى
بوستون (اقش)
