ەل اۋزىندا «حان اقىلى – قىرىق كىسىلىك, حالىق اقىلى – قىرىق مىڭ كىسىلىك» دەيتىن قىمبات ءسوز بار. ەسكىلىكتى دەرەكتەردى ەسكەرەتىن ەستى كىسى حالىقتىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرىنە, وي-بايلامدارىنا, تەرەڭ دە تولىق, تاماشا تاجىريبەلەرىنە بارلاۋ جاسايدى, ميعا جۇگىرتەدى, جۇگىنەدى. حالىق قاعيداتى – اداس-
تىرمايتىن تەمىرقازىق جۇلدىز.
«حالىق سۇيگەن سۋعا باتپاس, وتقا كۇيمەس» دەيدى دانا حالقىمىز. زامانا ءسوزىن سويلەگەن, حالىق تاعدىرى مەن رۋحىن قورعايتىن ايبار ءسوز, ۇزدىك ءىس-قارەكەت, قاھارماندىق قيمىل داۋىرلەر اۋىسقان سايىن ۇلت ساناسىندا الماستاي قىرلانىپ, گاۋھارداي قۇبىلىپ, جارقىراي تۇسپەك. حالىق بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بولعانىمەن, مەيلىنشە سىنشىل, تورەشى, ءادىل تارازى, ۇشقىر ويلى. جاقسى-جاماننىڭ بارشاسىنا دا قىراعىلىق تانىتادى, قىلاۋداي نارسەنىڭ وزىنەن فيلوسوفيالىق ءتۇيىن تۋدىرادى, بولاشاقتى بولجايدى, تەرەڭ تولعايدى. مىسالى, ارقان نوقتا مەن تەمىر نوقتانىڭ ءمانىسى. «حالىق – قۇدايدان ءبىر جاس كىشى», «حالىق قارتايمايدى, قارا جەر قارتايمايدى» دەيتىن ناقىلداردا قانشاما ساليقالى ساباق, ماعىنالى سالماق بار.
جاھاندانۋدىڭ ازان-قازان داۋىرىندە قانشالىقتى قۇتىرىنعان قۇيىندار كوتەرىلسە دە حالىقتىڭ قۇدىرەتى مەن تەگەۋرىنىنەن اسا الماسا كەرەك-ءتى. «حالىق الماس قامال بولماس» دەيتىن ءسوز بار. اداسقاندى ارتىڭداعى, جاڭىلىسقاندى جانىنداعى بىلدىرەدى ەمەس پە؟! حالىقتى قولجاۋلىق, قۋىرشاق, ويىنشىق ەسەبىندە ويلاۋ – ابەستىك. حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ «جالپى تاريح» وقۋلىعىنداعى مىنا ءبىر تىكەنەكتەي قادالاتىن, قابىرعانى قارس ايىراتىن پىكىردى وقىتقاندا تىكسىنۋشى ەدىم. ول مىناۋ:
مىرزالار: «بارىنەن دە شارۋانىڭ جىلاعانى جاقسى, قۋانعانى جامان», – دەيتىن. ءتىپتى رىتسارلىق ولەڭدەردىڭ وزىندە دە فەودالدار وزدەرىن اسىراپ جانە كيىندىرىپ وتىرعان ادامداردى جەك كورەتىندىگىن ءبىلدىرىپ وتىردى:
ءزارلى, وجار, مۇجىق ويى –
دۆورياننىڭ كوزىن جويۋ.
مەن تىلەيمىن قايىرشىلىق,
اش-جالاڭاش ءجۇرسىن حالىق,
شارۋا اتاۋلى قاسىرەتتى,
ول سەمىرىپ, سەكىرمەسىن –
جوقشىلىقتا ءومىر شەكسىن: –
جىلدار بويى ءبارىن بىردەي
ۇستاۋ كەرەك باس كوتەرتپەي.
بۇل اتى وشكىر, پالەلى سوزدەر سوراقىلىقتىڭ قالدىقتارى عوي.
شىندىعىندا, وسى ءبىر ۋلى ويلار وركەنيەت قۇشاعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلدەرگە جات. دەگەنمەن دە, «كتك», «31» تەلەارنالارىنداعى جاڭالىقتاردى كورگەندە توبە-قۇيقاڭ شىمىرلايدى. قورلىققا, ز ۇلىمدىققا, جىرتقىشتىققا, ادىلەتسىزدىككە دۋشار بولعاندار, وتقا ورانعاندار, اس-سۋعا ۋلانعاندار, ادىلەتسىزدىككە ۇرىنعاندار, تاسقىن سۋعا تاپ بولىپ, بەيشارا كۇي كەشكەندەر, ءۇيسىز-كۇيسىز مىسكىندەر, تاستاندى سابيلەر...
بۇلاردىڭ ءبارى وزىنە تىلەمەگەندى وزگەگە تىلەيتىن ىشمەرەزدەردىڭ, ىسكە شالاعايلاردىڭ, كوزگە جىلپىڭ, سىرتقا قىلپىڭ پاسىق, ءىشى ساسىق پىسىقايلاردىڭ ارەكەتى. ۇلت ۇستازى احاڭ: «حالىقتى قان جىلاتۋ – وبال, حالىقتى زار جىلاتۋ – مەيىرىمسىزدىك, حالىقتى تاماق ءۇشىن ساتۋ يتتىك» دەپ جازادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى, ۇلى دالا ەلىمىزدى قادىرلەسەك, ۇلت مۇراتى جولىندا جانقييارلىقپەن ەڭبەكتەنىپ, دەموگرافيالىق وركەندەۋى-
ءمىزدى دىتتەسەك, ءاز حالىقتى باعىنان ايىرمايىق دەسەك, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ابىرويىن ويلايىق! كونفۋتسيدىڭ: «قالىڭ قولدى كوسەمسىز قالدىرۋعا بولادى, قارا حالىقتى كاسىپسىز قالدىرۋعا بولمايدى» دەگەنىن قاپەردە ۇستايىق!
نەمەسە
ءحىح عاسىردا قاشاۋباي جىراۋدىڭ:
حالىق قازانىن قايناتتىم,
قولىمنىڭ كانى قاراسى؟
ەل ءۇشىن قورلىق كوپ كوردىم,
ەتىمنىڭ كانى جاراسى؟ –
دەگەنىندەگى ۇلت ۇلاعاتى, پاتريوتتىق وي قانداي!
«جاقسىلاردىڭ كوزى – ءجۇز, قۇلاعى – مىڭ بولادى» دەگەندەي, حالىقتىڭ نامىسىن ءوز نامىسىنداي قابىلدايتىن, جىرتىسىن جىرتاتىن, باعىن اشاتىن, يگى باستامالارعا مۇرىندىق, تىلەۋقور, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن جۇمسايتىن, جەر-سۋدىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ, ەل قوندىراتىن قۇداي جولىنداعى حان-پاتشاداي ارلى, قايراتتى ەرلەر كەرەكتىگى ايقىن. 10 اققۋدىڭ 1 باسشىسى بولادى ەمەس پە!
بۇل رەتتە شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ:
ەي, كوپ حالىق, كوپ حالىق,
كوپ تە بولساڭ ءشوپ حالىق,
پارتياشىلدى قۇتىرتپا
مەن سەندىكپىن دەپ, حالىق.
...ىلايلاپ تۇنىق شايقاماي,
تۋرا جولمەن كەت, حالىق,
تالاستى كورسەڭ – باسىن ايت,
كەمدىگىن كورسەڭ – قوسىپ ايت,
كەكەپ, مۇقاپ قىزدىرما,
بەرەكەسىن بۇزدىرما.
ىزانىڭ ايت دەگەنىن,
جەلىكتىرىپ سىزدىرما.
ادالدىڭ ءادىل جولىنا
اقىرىن باسىپ جەت, حالىق! –
دەيتىن ولەڭىندە دۇرىستىق جولىندا حالىقتىڭ قولىندا جۇمسايتىن مۇباراك, تازا مۇمكىنشىلىكتەر بارىن كورسەتكەن.
ەلباسى: «مەملەكەتىمىزدىڭ دىڭگەگى – قازاق حالقى. ەل دە, جەر دە قازاقتىكى» يا بولماسا: «تاريحتى تۋدىرۋشى دا, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋ بۇلاعى دا – حالىقتىڭ ءوزى», دەپ تۋعان حالقىنىڭ قۋاتىنا سەنەدى. ەندەشە, حالىق جولى – داڭعىل, حالىق رۋحى – اسقاق, حالىقتىڭ كۇيلى-قۋاتتى, زامانىنىڭ شۋاقتى بولعانىن ۇزاعىنان تىلەيىك!
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
