– ۆاسيلي يۆانوۆيچ, جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىعىن, مۇددەسىن قورعاۋ بويىنشا زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى ماقساتى قانداي, جاڭالىعى نەدە؟
– قىلمىستىق ىستەر بويىنشا جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن ولارعا قىلمىسپەن كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ءۇشىن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە ءبىراز جۇمىستار اتقارىلدى. 2018 جىلعى 10 قاڭتاردا مەملەكەت باسشىسى قول قويعان «جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى تۋرالى» زاڭ جانە وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر – ەلىمىزدىڭ وسى باعىتتاعى ءبىر قادامى. اتالعان زاڭداردىڭ نەگىزگى ماقساتى جابىرلەنۋشىلەردى قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىگىن قالىپتاستىرۋ, جابىرلەنۋشىلەرگە نەمەسە ولاردىڭ وكىلدەرىنە بىرجولعى بەلگىلەنگەن اقشالاي سومانى تولەۋ تۇرىندە ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ. ال جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى تولەۋ ينستيتۋتى وتاندىق زاڭنامادا جاڭالىق بولىپ تابىلادى. وندا العاشقى رەت «ماجبۇرلەپ تولەتۋدىڭ» «وزگە دە قىلمىستىق-قۇقىقتىق ىقپال ەتۋ شاراسى» رەتىندەگى «قۇقىقتىق تابيعاتىنا» زاڭنامالىق ايقىنداما بەرىلىپ, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەرگە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. بۇل نورمالاردى قابىلداۋ جابىرلەنۋشىلەر قۇقىقتارى مەن ولاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋىن نىعايتۋعا جانە ناتيجەسىندە حالىقتىڭ قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنا جانە سوتقا دەگەن سەنىمىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەتىن بولادى.
– وسى زاڭداردى دايىنداۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلدى, حالىقارالىق تاجىريبە ەسكەرىلدى مە؟
– ءيا, اتالعان زاڭدار 2014 جىلى ەل پرەزيدەنتىنىڭ وكىمىمەن بەكىتىلگەن قىلمىستىق زاڭدارعا جانە قىلمىستىق سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا مودەلىنە, جەتىلدىرىلگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭناماعا جانە قىلمىستىق جازالاردى اتقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋ جونىندەگى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ءىس-قيمىل جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن ازىرلەندى. 2014 جىلعى 4 شىلدەدە قابىلدانعان جاڭا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستە جابىرلەنۋشىلەرگە زالالدى وتەۋ قورىن قۇرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى بەلگىلەنگەن ارنايى 137-باپ بەكىتىلدى. مىنە, اتالعان كودەكستىڭ وسى جاڭالىعىن ۋاقتىلى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى ازىرلەندى.
جالپى, بۇگىندە كوپتەگەن شەتەلدەردە جابىرلەنۋشىلەردىڭ زالالدى وتەۋگە قۇقىعى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەتىن زاڭدى تەتىكتەر بارشىلىق. ماسەلەن, «قالپىنا كەلتىرۋ سوت تورەلىگىنىڭ» بارىنشا ءتيىمدى قۇرالىنىڭ ءبىرى – قىلمىس قۇرباندارىن قولداۋدىڭ ارنايى قورىنان زالال وتەۋ. وسىعان ۇقساس قورلار بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-تىڭ 22 شتاتىندا جانە ازەربايجان مەن ەستونيادا جۇمىس ىستەيدى. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان زاڭداردى ازىرلەۋ كەزىندە حالىقارالىق تاجىريبە, سونداي-اق وسى سالاداعى ءبىزدىڭ قۇقىقتانۋشى عالىمدارىمىزدىڭ ۇسىنىستارى زەرتتەلىپ, پايدالانىلدى. بۇل ورايدا قوعامنىڭ قىلمىستىق پروتسەستەن كۇتەتىنى – جابىرلەنۋشىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن قالپىنا كەلتىرىلۋى. الايدا سوڭعى جىلدارى زالالدى وتەۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى تومەندەدى. قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامادا كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ءتاسىلى رەتىندە ازاماتتىق تالاپ قويۋ عانا ايتىلادى. بىراق قىلمىستىق پروتسەستەگى ازاماتتىق تالاپ قويۋ جابىرلەنۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن قىلمىستىق-قۇقىقتىق قورعاۋدا قاناعاتتاندىرا المايدى, ويتكەنى زالال كەلتىرۋ فاكتىسىن جانە ونىڭ مولشەرىن دالەلدەۋ اۋىرتپالىعى ازاماتتىق تالاپ قويۋشى – جابىرلەنۋشىگە تۇسەدى. قىلمىستان زارداپ شەككەن ادامداردىڭ م ۇلىكتىك مۇددەلەرىن قورعاۋدى رەگلامەنتتەيتىن زاڭنامالىق نورمالارعا, سونداي-اق وسى سالاداعى قۇقىق قولدانۋ ورگاندارىنىڭ پراكتيكاسىنا جۇگىنسەك, مۇنداي قورعاۋ بىرقاتار سەبەپتەرگە بايلانىستى ءتيىمسىز بولىپ تابىلاتىندىعى جانە ادامنىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن تولىق دەڭگەيدە قالپىنا كەلتىرۋگە, ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيامىزدىڭ 13-بابىندا بەكىتىلگەن كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتى تولىق دەڭگەيدە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىندىگى انىقتالادى. وعان قوسا كەيدە كىنالىنىڭ قولىندا ءوندىرىپ الۋعا بولاتىن قاراجات پەن م ۇلىكتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى م ۇلىكتىك زالالدى تولىق مولشەردە وتەتۋ مۇمكىن ەمەس. ناق وسى سەبەپتەن جابىرلەنۋشىگە زالالدى وتەۋگە ارنالعان شىعىستاردى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ايقىنداۋدان باستاپ, زالالدى وتەۋ ءتارتىبىن زاڭنامالىق تۇرعىدا رەتتەي الاتىن كەشەندى, جۇيەلى ءادىس-ءتاسىلدى ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋىنداعانى بەلگىلى.
– پارلامەنت ماجىلىسىندە زاڭ جوباسىن قاراۋ پروتسەسى قالاي ءوتتى, دەپۋتاتتار ونى تالقىلاۋ بارىسىندا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزدى؟
– ءماجىلىس دەپۋتاتتارى زاڭ جوباسىنا بىرقاتار ناقتى, سالماقتى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەنگىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. دەپۋتاتتاردان نەگىزگى زاڭ جوباسى بويىنشا 300-گە جۋىق جانە ىلەسپە زاڭ جوباسى بويىنشا 120-عا جۋىق تۇزەتۋ ءتۇستى. ولاردىڭ بارلىعى ءجىتى قارالدى. ۇكىمەت دەپۋتاتتاردىڭ تۇجىرىمدامالىق سيپاتى بار تۇزەتۋلەرىن قولدادى. ماسەلەن, «جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى تۋرالى» دەپ اتاۋ ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىندا پايدالانىلعان نەگىزگى ۇعىمدار جانە كىرىسپە ناقتىلاندى, زاڭ جوباسىنىڭ تاقىرىبى وزگەرتىلدى. وسىنداي اتاۋ زاڭنىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن ناقتىراق ايقىندايدى. ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتتىك, قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋشىلىق كودەكستەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ولاردىڭ بارلىعى قولدانىستاعى زاڭنامانى «جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى تۋرالى» زاڭعا سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالعان. وتەماقى تولەۋدى كوزدەيتىن زاڭ نورمالارىن قولدانىسقا ەنگىزۋ مەرزىمدەرى وزگەرتىلدى, ياعني 2018 جىلعى 1 شىلدەدەن قورعا سوت كىنالى تۇلعالاردان ءوندىرىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋدى باستايدى, جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى تولەۋ 2020 جىلعى 1 شىلدەدەن باستالادى. مۇنداي شەشىم قوردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قاجەتتى قاراجاتتى جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ پايىمدايمىز. قورعا جىل سايىنعى ءتۇسىم ميللياردقا جۋىق تەڭگەنى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە.
– جابىرلەنۋشىلەرگە ارنالعان وتەماقى قورى تۋرالى, ونى قالىپتاستىرۋ كوزدەرى, وتەماقى تاعايىندالاتىن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جانە جابىرلەنۋشىلەردىڭ ساناتتارى, رەگرەستىك تالاپتار جانە ولاردىڭ ۇعىمدارى تۋرالى دا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– جابىرلەنۋشىلەرگە ارنالعان وتەماقى قورى, ياعني قۇرىلاتىن قور زاڭدى تۇلعا ەسەبىندە ەمەس, ۇلتتىق قورعا ۇقساس ەسەپشوت رەتىندە بولادى. بۇگىنگى كۇنى بۇل ەڭ ۇنەمدى نىسان بولىپ تابىلادى. قور تولەمدەرىن قازىناشىلىق جۇرگىزەدى. وتەماقى – قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسكە سايكەس جابىرلەنۋشى دەپ تانىلعان ادامعا وسى زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بەرىلەتىن بىرجولعى اقشا تولەمى. رەگرەستىك تالاپتار – پروكۋراتۋرا ورگاندارى وسى زاڭنىڭ 11-بابىندا اتالعان تۇلعالارعا قاتىستى قولداناتىن, جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى رەتىندە تولەنگەن اقشانى قايتارۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار. سوت ايىپتاۋ ۇكiمiن شىعارعان كەزدە كىنالى ادامداردان قورعا قىلمىستىق كودەكستىڭ 98-1 جانە 98-2-باپتارىنىڭ نەگىزىندە ءماجبۇرلى تولەم ءوندىرىپ الىنادى. قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى توپ بولىپ جاساعان جاعدايدا, ءماجبۇرلى تولەم ءاربىر كىنالى ادامنان جەكە ءوندىرىپ الىنادى. كىنالى ادامعا قاتىستى ايىپتاۋ ۇكىمى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جيىنتىعى بويىنشا شىعارىلعان جاعدايدا, ودان نەعۇرلىم اۋىر قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ساناتىنا سايكەس كەلەتىن ءماجبۇرلى تولەم ءوندىرىپ الىنادى. جابىرلەنۋشىلەرگە ارنالعان وتەماقى قورىنداعى قارجى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە الىپ قويۋعا جاتپايدى. ءماجبۇرلى تولەم – سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمى بويىنشا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر سومانى جابىرلەنۋشىگە تولەۋ جونىندەگى مىندەتى. جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان ادامنان وسى كودەكستىڭ 98-2-بابىندا بەلگىلەنگەن تىركەلگەن اقشالاي سوما تۇرىندەگى ءماجبۇرلى تولەمدى سوت جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى تۋرالى زاڭنامادا كوزدەلگەن تارتىپپەن ءوندىرىپ الادى.
تاعى ءبىر ايتارىم, حالىقارالىق قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانىنداي, جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقىنى تولەۋ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ بارلىق باپتارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلمايدى. سوندىقتان «جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى قورى تۋرالى» زاڭدا قىلمىستىق كودەكستىڭ 124 قىلمىس قۇرامى بويىنشا جابىرلەنۋشىلەردىڭ ءۇش ساناتىنا تولەماقى تولەۋ كوزدەلگەن. زاڭدا جابىرلەنۋشىلەرگە وتەماقى تاعايىنداۋ مەن تولەۋدىڭ ءتارتىبى جانە مەرزىمدەرى دە ايقىندالعان. بۇل رەتتە قىلمىستىق قۋدالاۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگاندار جابىرلەنۋشىگە وتەماقى الۋ قۇقىعىن تۇسىندىرەدى جانە ونىڭ ءوتىنىشىن تىركەلگەن كۇنىنەن باستاپ كۇنتىزبەلىك ون كۇن ىشىندە قارايدى. زاڭدا بەلگىلەنگەن مولشەردە وتەماقى تاعايىنداپ ولاردى جانە الۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن جاسايدى, ونى قازىناشىلىققا بەرەدى. قازىناشىلىق وتەماقىنى كۇنتىزبەلىك ون كۇننەن كەشىكتىرمەي ونى الۋشىلاردىڭ بانكتىك شوتىنا اۋدارادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»
