Turkystan.kz
جاسىراتىنى جوق, كومىردىڭ ۇستىندە وتىرعان قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن كوگىلدىر وتىنعا شەكەدەن قاراپ كەلگەنى راس. مۇنىڭ وبەكتيۆتى ءھام سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى جەتكىلىكتى. جەتى قات جەر استىنان شىققان قارا التىننىڭ بويدى قىز-قىز قايناتقان جىلۋى ء«اي, وسى تاس كومىرگە قاراعاندا تابيعي گاز ارزان ءام زيانسىز-اۋ», دەگەندى ويلانتپاۋى دا مۇمكىن-اۋ. الايدا ۋاقىت العا ىلگەرىلەگەن سايىن ءىرى دەپ جۇرگەنىڭ ۇساقتالىپ, كەشەگى قادىرلىڭنىڭ بۇگىندە سيقى كەتە باستايتىنى ءومىر زاڭى. قۇي كەلىسىڭىز, قۇي كەلىسپەڭىز, قازىرگى تاڭدا تابيعي گازدىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ, اتى وزىپ-اق تۇر. نەگە دەسەڭىز, دۇنيەدە كوپ ەلدىڭ كۇيبەڭ تىرلىگى, كۇنكورىسى وسى كوگىلدىر وتىنمەن تىعىز بايلانىستى. ءساتىن سالسا, ازداپ سابىر قىلساق, يگىلىكتىڭ مۇنداي تۇرىنە ارقا جۇرتى دا قول جەتكىزبەك: گازبەن اس-سۋىن ازىرلەپ, التى اي قىستا جالىنىمەن جىلىناتىن كۇن دە تاياۋ. ياعني كومىردى ەشەلونداپ جۇتاتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى ەندىگىدە لاپ ەتىپ جانىپ, زىم-زيا جوعالىپ كەتەتىن كوگىلدىر وتىننىڭ كۇشىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
جالپى, تابيعي گازدىڭ ارزاندىعى, ەكونوميكالىق جاعىنان تيىمدىلىگى ءوز الدىنا, ونىڭ باستى قاسيەتى قورشاعان ورتاعا دەگەن زيانسىزدىعى بولسا كەرەك. ءيا, تۇتىنگە تۇنشىققان تەمىرتاۋدى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتسەڭىز, زالالسىز گازدىڭ الدىندا امالسىز باس يەر ەدىڭىز. ەكولوگيا دەمەكشى, وسى جەردە ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەيىك. ەلوردانىڭ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى 651 مىڭ توننا كومىر جاعىپ, جىلىنا اۋاعا 36 مىڭ تونناداي زياندى قالدىق شىعارادى ەكەن. ەندى كومىردى ءوزى ارزان, ءوزى زيانسىز تابيعي گاز الماستىرماق. سول كەزدە اۋانىڭ لاستانۋى التى ەسەگە دەيىن ازايادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز ءبىر وقپەن ەكى قويان اتىپ الۋ دەگەن ءسوز عوي. اۋا بىلعانبايدى, قالتا قاعىلمايدى. بۇدان بولەك, گاز قۇبىرىن تارتۋ بارىسىندا جۇزدەگەن ادام تۇراقتى جۇمىس تاۋىپ, ناپاقا ايىراتىن بولادى. مىسالى, گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە 800-گە تارتا ادام ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپسا, ونى پايدالانۋ كەزەڭىندە 225 ادام جۇمىسپەن قامتىلماق.
تاياۋدا قاراعاندى وبلىسىنىڭ قوعامدىق كەڭەسى الدىندا ەسەپ بەرگەن ءوڭىر باسشىسى ەرلان قوشانوۆ ەلباسىنىڭ وسى بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى ايماق ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ ەسىگىن ايقارا اشاتىنىن ايتتى.
«قاراعاندىلىقتار, – دەدى وبلىس باسشىسى, – بۇل باعدارلاما شەڭبەرىندە بىرقاتار مۇمكىندىكتەرگە يە بولادى. الايدا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق ماكسيمالدى اسەردى ءبىز ارينە, گاز قۇبىرى ماگيسترالىنەن كۇتىپ وتىرمىز. ول ءبىزدىڭ ءىرى قالالار ارقىلى, سونداي-اق 120 اۋىلدىق ەلدى مەكەن ارقىلى وتەتىن بولادى. تەك ءبىزدىڭ وبلىس بويىنشا عانا بۇل جوبا 1 ميلليون ادامدى قامتىماق. ول ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا جاڭا ىقپال بەرەتىنى انىق. سوندىقتان ءبىز كۇش-جىگەرىمىزدى وسى مەگاجوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا جۇمسايتىن بولامىز».
نەگىزى ەلىمىزدى كەزەڭ-كەزەڭمەن كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى وسىدان ءتورت جىل بۇرىن كوتەرىلىپ, قولعا الىنا باستاعان بولاتىن. ۇكىمەت گازداندىرۋدىڭ 2015-2030 جىلدارعا دەيىنگى باس سىزباسىن جاساپ, ول بويىنشا 2030 جىلعا قاراي گازبەن قامتۋ دەڭگەيىن 56 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ مەجە رەتىندە الىنعان-تىن.
مۇنىڭ ءوزى 3 ميلليونعا جۋىق ادامدى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا ساي, ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا جاڭا جۇمىس توبى ۇيىمداستىرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا قاراعاندى وبلىسىنىڭ وكىلدەرى دە ەندى. ويتكەنى «سارىارقا» گاز قۇبىرىنىڭ نەگىزگى بولىگى ورتالىق قازاقستان ارقىلى وتەدى. ونىڭ ۇزىندىعى شامامەن العاندا 820 شاقىرىمدى قۇرايدى.
قازىرگى تاڭدا قاراعاندى وبلىسىندا گاز قۇبىرى تارتىلاتىن جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن سالىناتىن عيماراتتارعا ارنالعان جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ ءىسى قىزۋ قولعا الىندى. جالپى, وڭىردە ءۇش بىردەي اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋشى ستانسا سالۋ جوسپارلانعان. قاراعاندى, جەزقازعان جانە تەمىرتاۋ قالالارىندا بوي كوتەرەتىن بۇل ماڭىزدى نىساندار ۇيلەر مەن كاسىپورىندارعا گاز بەرىلگەندە ونىڭ قىسىمىن تومەندەتىپ وتىراتىن بولادى. وسى مەگاجوبانى ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اناتولي شكارۋپانىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىستار 2020 جىلدىڭ ورتاسىنا تامان اياقتالۋى ءتيىس. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن «قازترانسگاز» كومپانياسى بەلگىلەگەن مەرزىم وسى. ياعني قاراعاندى وبلىسىندا گاز تاراتۋ جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى 2019 جىلى باستالادى دا, ءبىر جىلدان كەيىن ونى ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنا جالعاۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, گاز تاراتۋ جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى بىتكەننەن كەيىن وبلىستاعى ەلدى مەكەندەر ورتاق قۇبىرعا بىردەن جاپپاي قوسىلا سالمايدى. بۇل جەردە بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋگە تۋرا كەلەدى. ء«بارىن بىردەي قامتۋ مۇمكىن ەمەس, دەيدى اناتولي شكارۋپا. – سالىناتىن ءۇش گاز تاراتۋشى ستانساعا جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەر باسىمدىق ءتارتىبى بويىنشا بىرتىندەپ قوسىلاتىن بولادى».
قازىرگى تاڭدا ماڭىزدى قۇرىلىستىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەنىپ جاتقانىن ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ تاياۋدا مالىمدەگەن بولاتىن. ول دايىن بولعاننان كەيىن شىلدە ايىنا دەيىن ساراپتامادان ءوتۋى ءتيىس. البەتتە, قانداي دا ءبىر ءىرى جوبانىڭ دەر كەزىندە جانە ساپالى تۇردە ىسكە اسۋى قارجىعا تاۋەلدى. «قازترانسگاز» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىنە ساي, جوبانىڭ جالپى قۇنى 370 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. ال قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى – استانا باعىتىنداعى گاز تاراتۋ جەلىسىنىڭ قۇنى 267,3 ملرد تەڭگەگە تەڭ. جوسپارعا ساي «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ءتورت كەزەڭ بويىنشا جۇرگىزىلمەك. ۇزىندىعى 1081 شاقىرىم بولاتىن قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى – استانا باعىتى ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الىنباقشى.
«تۋعان اي تۋراعان ەتپەن تەڭ» دەگەن. ەكى جىل دەگەنىڭىز ەكى ايداي بولماي وتە شىققاندا, ارقادا گازدان الاۋ جاعاتىن كۇندى دە كورەرمىز, بۇيىرتسا. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, گازداندىرۋدىڭ ءوزى ءوڭىر تىرلىگىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, ءومىرىن جانداندىرۋ دەگەن ءسوز ەمەس پە؟!
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى
