سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى, "ەگەمەن قازاقستان"
ء ومىردىڭ اتى ءومىر, ول ءوز كەزەگىمەن ءوتىپ جاتتى. سونداي قيىن ۋاقىتتاردىڭ وزىندە توي-تومالاق بولىپ تۇراتىن. جىگىتتەر سوعىستان ورالىپ, بالاڭ جىگىتتەر ەرجەتىپ, وتاۋ قۇرىپ, نارەستەلەر دۇنيەگە كەلە باستادى. اۋىل بارىمەن بازار دەپ, شايمەن بولسا دا قۋانىشتارىن ءبولىسىپ, كوڭىل كوتەرىپ, مارە-سارە بولىپ جاتاتىن. كەيىن جۇرت ەسىن جيىپ, تويىنا باستاعاندا اراق دەگەن بالە شىقتى. ەرتەرەكتە ونى اۋىلدىڭ «يگى جاقسىلارى» عانا ارا-تۇرا ىشەتىن ەدى. مىنە, تاپ سولار بۇل جونىنەن «ونەگە كورسەتتى» دەسەم, ەشكىم داۋ ايتا قويماس. حالىق «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەپ وسىندايدا ايتقان عوي. «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» دەگەن ەمەس پە؟ وسى ءبىر تەرىس ادەت ەل اراسىنا تاراي باستادى. شارۋا باققان جىگىتتەر الگىنىڭ ءدامىن تاتىپ, سوعان ۇيىرسەك بولدى.
تىڭ يگەرۋگە وراي قازاق اۋىلدارىنا قونىس تەپكەندەر بۇل جونىنەن «كوسەمدىك» كورسەتتى. اعالارىمىز قىرعا ەگىن سالىپ, ءشوپ شاۋىپ, مال باعىپ جاتقاندا, جەڭگەلەرىمىز ورىستىڭ ماتۇشكەلەرىمەن (مات, ماتۋشكا دەگەن ورىس ءسوزى) قانتسىز اشىعان بوزا (براشكا) ءىشىپ, سايرانداۋدى شىعاردى. سول جىلدارى ەلدە ۇلكەن دە, كىشى دە ىشىمدىككە اۋەستەنىپ الدى. كەيىن جاپپاي ءىشۋ باستالدى. سودان قازاق ءالى ءىشىپ كەلەدى. شەگىنەر, اقىل-توقتامعا كەلەر تۇرلەرى بايقالمايدى.
ىشىمدىكتىڭ زيانى, ونىڭ اكەلەتىن قايعى-قاسىرەتى تۋرالى از جازىلىپ جاتقان جوق. ءبىر ءسات توڭىرەگىڭە كوز تاستاشى. بالەنشە جول اپاتىنا ۇشىراپتى, تۇگەنشەنى پىشاقتاپ كەتىپتى, الگى بالەنشەنىڭ ۇلى اكەسىن ءولىمشى ەتە ۇرىپ, زەينەتاقىسىن تارتىپ الىپتى دەپ ەستيسىڭ. اراقتىڭ قازاققا تيگىزىپ وتىرعان زالالى شەكتەن شىقتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ىشىمدىككە بەيىم ۇلت قالايشا ءوز ەلىنىڭ قوجاسى بولماق؟ وتباسىنىڭ باس كوتەرەرى ماسكۇنەم بولسا, ۇيدە قانداي بەرەكە, قانداي ىنتىماق-بىرلىك بولماق؟ جالتاقتاپ وسكەن, اشقۇرساق بالالاردىڭ ەرتەڭى نە بولماق؟
وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, قۇت-بەرەكەسى سانالاتىن ايەلدىڭ ەرىمەن قوسىلىپ اراق ءىشۋى ەتەك الىپ بارا ما, قالاي؟ «ماسكۇنەم اكە ̶ تاۋقىمەت, ماسكۇنەم انا ̶ قاسىرەت» دەپ تەگىن ايتىلماسا كەرەك. ەكەۋى دە ءاڭ اۋەلى ءوز ۇرپاقتارىن سورلاتادى. بۇگىندە ىشىمدىكتىڭ سالدارىنان كەمتار تۋىپ, كەمباعال بولعان بالالار قانشاما. قىلمىس جولىنا تۇسكەندەر شە؟ وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ, ياعني سۋيتسيدتەن الەم بويىنشا ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلگەن قازاقستان اراق ىشۋدەن دە العا شىقتى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر تۇتىنۋعا قاتىستى الەم بويىنشا جۇرگىزگەن ارنايى زەرتتەۋلەرىندە قازاقستان 188 ەلدىڭ اراسىنان 34- ورىنعا كوتەرىلگەن. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن سالىستىرساق, بۇل تىزىمدە قىرعىزستان – 106, تۇرىكمەنستان – 114, وزبەكستان – 131, تاجىكستان 134-ورىننان كورىنگەن. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ ويلان, اعايىن! ويلان قازاق! جوعارىدا ايتىلعان ۇيىمنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا جىلىنا 8 ليتر اراق ىشكەن ادام ماسكۇنەمدەردىڭ قاتارىنا جاتادى ەكەن. ال بىزدە ادام باسىنا شاققاندا, اراق ءىشۋ 33,5 ليتەردەن كەلەدى. ادام باسىنا! ءادىلىن ايتۋ كەرەك, بىزدە اراقپەن قوش ايتىسقاندار دا جەتكىلىكتى. مۇنى ەسكەرسەك 33,5 ليتردەن الدەقايدا كوپ بولسا كەرەك. «قازاقتىڭ اراققا كەتكەن اقشاسىنان تاۋ تۇرعىزۋعا بولادى» دەگەن ءازىل ايتىلىپ ءجۇر. جانى بار ءازىل.
اراق ىشۋگە سىلتاۋ كوپ-اق. ءسابيدىڭ دۇنيەگە كەلۋى, ولاردى تۋعان كۇنىنەن باستاپ, مەكتەپ, ينستيتۋت ءبىتىرۋى, اسكەردەن امان-ساۋ كەلۋى, ءتىپتى گازەتكە شىعىپ جاتسا دا كورشى-كولەم بولىپ ءىشۋدى ۇناتاتىن ابىسىن-اجىندار جوق ەمەس. وسى ورايدا بەلگىلى ساتيريك-اقىن سەرىك كەنجەاحمەتوۆتىڭ «اعايىن تاتۋ بولسا اراق كوپ, ابىسىن تاتۋ بولسا, شاراپ كوپ» دەگەن مىسقىلى ويعا ورالادى. ىشۋگە سىلتاۋ كوپ دەدىك قوي جوعارىدا. سولاي ەكەن دەپ تىزگىندى بوس جىبەرۋگە استە بولماس. ەرتەڭىمىزدى, جاستارىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلايىق. ۇكىمەت تە بۇل جونىندە ناقتىلى شارا قولدانۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز.
سوعىم سويۋ, ومىرتقاعا شاقىرۋ قازاقتىڭ ەنشىسىنە تيگەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان جاقسى ءداستۇرى. الايدا وسىنداي باسقوسۋلار كوبىنە اراقتى سىلەيگەنشە ىشۋگە ۇلاسادى. ونداي جەردە ارينە, ەشقانداي بەرەكە بولماسى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. اۋىلدا سوعىم سويعان كۇنى كورشى-كولەم تۇگەل شاقىرىلادى عوي. مىنە, سوندا كارى كەمپىرلەردىڭ, كۇركىلدەپ وتىرعان شالداردىڭ اراقتى سىمىرەتىنىن قايتەرسىڭ. ورتا جاستاعىلاردىڭ دا وزدەرىن شەكتەي الماي, اششى سۋدىڭ جەتەگىندە جۇرگەنىن قالاي ايتپاسقا؟! ارينە بۇكىل جۇرت سولاي ەكەن دەۋدەن اۋلاقپىز. الايدا بۇل جامان ادەت ەل ومىرىنە بويلاي ەنگەنىن ايتپاي تاعى بولمايدى. بىزدە قالدىرىپ ءىشۋ دەگەن بولمايدى دەپ ماساتتانادى كەيبىر ىشكەندەر. ولار تىزگىندى بوس جىبەرىپ, ستاقاندى باسىنا ءبىر-اق كوتەرەدى. مۇنداي «باتىرلىقتىڭ» اقىرى نەگە اپاراتىندىعىندا شارۋا جوق. سوندا دەيمىن-اۋ, اراق ءبىزدىڭ سىيلاستىعىمىزدىڭ, تىلەۋلەستىگىمىزدىڭ ولشەمى بولعانى ما؟
كولگىرسىمەي شىندىققا جۇگىنسەك, بۇگىندە قازاق جۇرتى اراق-شاراپ ىشۋدە ورتالىق ازياداعى اعايىندارعا شاڭىن كورسەتپەي كەتتى. كەي كورشىلەردە سوڭعى جىلدارى توي-تومالاق وتكىزۋگە قاتاڭ شەكتەۋ ەنگىزىلگەن. ماسەلەن, قىرعىز ۇكىمەتى توي وتكىزۋدە شاشىلىپ-توگىلمەۋدى كوزدەگەن زاڭ قابىلداپتى, وندا تويعا قاتىستى جايتتار سانامالاپ كورسەتىلىپ, ناقتى شەكتەۋلەر قويىلعان. وسىنداي ءبىر زاڭ ءبىزدىڭ ەلگە دە قاجەت-اق. «مەيرامدار مەن اتاۋلى كۇندەردى مەرەكەلەۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ 1999 جىلعى 28 قىركۇيەكتەگى №1465 قاۋلىسىن ورىنداۋدى قاداعالاۋ قاتاڭ قولعا الىنباي كەلەدى. اتا-بابا سالتىندا اراق-شاراپ ءىشۋ بولماعان عوي. سۋسىن رەتىندە قىمىز بەن شۇبات, تارىدان جاسالعان بوزا ىشكەن. تەگى سالاماتتى عۇمىر كەشكەن حالىق ەدىك. بۇگىندە اراققا تۇگەلگە جۋىق بەت بۇرىپ, ونى داستارقاننىڭ ءسانى, ويىن-تويدىڭ اجارىن كەلتىرەتىن «قاجەتتى» ىشىمدىككە اينالدىرىپ الدى.
ء«بارى ىشەتىن: اكەسى, بالاسى دا,
شەشەسى دە, قىزى دا, باباسى دا.
اراقتا اكەسىنىڭ قۇنى كەتكەن,
حالىقتىڭ جۇرگەندەيمىن اراسىندا»,
دەپ كۇڭىرەنە تولعانادى جازۋشى ءسۇلتانالى بالعاباەۆ. بايقايمىز با, اعايىن, قايدا بارا جاتقانىمىزدى. تۇڭعيىققا باتىرار كەسەلدەن ساقتانايىق. ىشىمدىككە ءۇيىر جاندار رۋحاني جاعىنان مەشەۋ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتان جۇرداي, دىنىنەن بەزگەن. سۇيەككە تاڭبا, ەلدىككە ءمىن بولىپ تابىلاتىن كەلەڭسىز جايتتاردان ارىلۋ جاعىن وسى باستان ويلاستىرعانىمىز ءجون.
قاناپيا مىرزاعوجين,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
استانا
