«جاستار تاربيەسىن بەتىمەن جىبەردىك. اسىرەسە قىز بالاعا تىيىم سالۋ قاتاڭدىعىن السىرەتىپ الدىق. بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» دەپ, قىز بالالاردى كىشكەنتاي كۇنىنەن قاتتى ۇستاعان. باستارىنا ورامال بايلاتىپ, شاشتارى مەن اۋرەتتى جەرلەرىن اشىپ جۇرۋگە تىيىم سالعان. جالپى, قىز بالالار مەن ايەل زاتىنا ەر ادامدار وتىرعان جەرلەرگە كىرۋگە, ءبىر داستارقاننىڭ باسىنا جينالۋعا رۇقسات ەتپەگەن...» دەيدى جاس يمام اتا-بابا ءداستۇرىن قولمەن قويعانداي جىلىكتەپ. الەۋمەتتىك جەلىنى اشىپ قالسام, قازاق تىلىندە اكتسەنتپەن سويلەيتىن, ساقالى بەلۋارىنا تۇسكەن كەكسە يمام ءارى قاجى بەينەكامەرانىڭ الدىندا سايراپ وتىر. «ايەلدى ساباپ وتىرۋ – ساۋاپ. دەنەسىنە قاتتى داق تۇسىرمەي, ون ەكى مۇشەسىنە زاقىم كەلتىرمەي ۇرعاننىڭ ەشقانداي كۇناسى جوق. «باقپاساڭ مال كەتەدى, قاراماساڭ قاتىن كەتەدى» دەگەن عوي قازاق. سوندىقتان باياعىدا بابالارىمىز قىزدارىن كۇيەۋگە بەرگەندە «ەتى سەنىكى, سۇيەگى مەنىكى» دەپ بەرەدى ەكەن», دەيدى قاۋعا ساقال ۋاعىزشى. جالعان!
قازاق حالقى ەشقاشان قىز بالانى كەمسىتىپ كورگەن ەمەس. كەرىسىنشە, بالانىڭ الدى قىز بولسا, «قىز – ەلدىڭ ىرىسى» دەپ قۋانعان, «قىز بالا – قوناق» دەپ اكە شاڭىراعىندا قاتتى قۇرمەتتەگەن, جاقسىنى كيگىزگەن, ءدامدىنى جەگىزگەن, جورعانى مىنگىزگەن. قىز بالاعا داۋىس كوتەرۋ ەركەكتەر تاراپىنان كورگەنسىزدىك بولىپ سانالعان. اكەسى قىزىن گۇلدەي ايالاسا, اعاسى قارىنداسىنىڭ, باۋىرى اپكەسىنىڭ «جاتجۇرتتىق» تاعدىرىن قۇرمەتتەپ, قيماسىنداي قادىرلەگەن.
قازاق قىزدارىن قول جەتپەس قيانعا تەڭەگەن. سوندىقتان دا قىز بالانى ايعا بالاپ, ەسىمدەرىن – ايمان, ايسۇلۋ, جۇلدىزعا ۇقساتىپ – شولپان, جۇلدىزاي, كۇندەي ايالاپ – كۇنسۇلۋ قويعان. ايەل زاتىنا ءتان تابيعي نازىكتىكتى قۇدىرەت دارىتقان قاسيەتتەي قابىلداپ, اسەمدىك پەن ادەمىلىكتىڭ ۇلگىسى تۇتقان. اتا-انالارىنىڭ ۇكىلەگەن ۇمىتتەرىنە اينالعان قۇرالاي, گۇلدەراي, اسەمايلار سونىڭ ايعاعى. قازاق قىزىن ەشقاشان بوساعاعا وتىرعىزباعان. قىز توسەگى وڭ جاقتاعى تورگە توسەلەتىن بولعان. «وڭ جاقتا وتىرعان قىز» اتتى ۇلاعات تا سودان قالعان.
ادەپتىلىكتىڭ, ادەمىلىكتىڭ, اسەمدىكتىڭ سيمۆولى بولعان قىزدارىمىز ەشقاشان باستارىنا ورامال تارتىپ, بەت-ءجۇزىن شۇبەرەكپەن تۇمشالاماعان. قايتا قوس بۇرىم بولىپ ورىلگەن قولاڭ شاشتارىن توگىلتىپ, ۇكىلى تاقيا كيگەن. مىڭ بۇرالعان بۇرىمدارىنا تاققان شولپىلارىن سىڭعىرلاتىپ, كامشات بورىك جاراستىرعان. ءسۇمبىل شاشتارعا تاعىلعان شولپى سىڭعىرىن اقىندار جىرلارىنا ارقاۋ ەتسە, تاقيا توبەسىندە ۇلپىلدەگەن ۇكىلەرگە سۇيسىنگەن انشىلەر «ۇكىلىم-ايلارىن» قۇيقىلجىتقان. وسىنداي اسەمدىك سالتاناتىن قارا ورامالمەن تۇمشالاۋ اتام قازاقتىڭ داستۇرىندە دە, دىنىندە دە, دىلىندە دە بولعان ەمەس. «دۇمشە مولدا ءدىن بۇزار» دەگەندەي, ەندەشە ۋاعىز ايتقىش يمامسىماقتار ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى تارك ەتىپ, دىنگە ۇيىعان قىزدارىمىزعا قارا ورامال بايلاتۋ ءۇشىن نەگە بارىن سالىپ ءجۇر؟
ۇزاتىلىپ كەلگەن جاس كەلىنگە ەنەسى اق ورامال تارتىپ, اق بوساعانى اتتاتقان. سودان باستاپ قازاق كەلىندەرى اق ورامال بايلاپ جۇرەتىن بولعان. قازاق ايەلدەرى ەشقاشان قارا ورامال تارتىپ, قارا كويلەك كيمەگەن. قارا ورامال تارتۋ – قوساعىنان ايىرىلىپ, قارا جامىلۋدىڭ بەلگىسى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەتىن ماسەلە, قازاق ايەلدەرى «كۇيەۋدەمىن» («زامۋجەم») دەپ ايتپايدى, «تۇرمىستامىن» دەيدى. ياعني وت اناسى, وتاۋ ۇيىتقىسى, شاڭىراق كيەسى ەكەنىن پاش ەتەدى. ەندەشە وت اناسىنا, شاڭىراق كيەسىنە قول كوتەرۋ ۇلكەن كۇنا بولىپ تابىلادى. جالپى, قازاق ۇلتى ايەلگە قول كوتەرگەن ەركەكتى كەم ساناپ, ەزدىككە بالاعان. بۇگىندە ۇلتتىق ءداستۇر, قازاقي بولمىسىمىزدىڭ ءوڭىن اۋدارىپ, شاريعات شىمىلدىعىن جامىلىپ, قازاق قىزدارىن جات اعىمعا تارتىپ, قازاق ايەلدەرىن كەمسىتۋدى كوكسەگەن ء«دىندارلاردىڭ» دىتتەگەنى نە؟ ول – ايەل قاۋىمىنىڭ ساناسىن ۋلاپ, ءدىن ارقىلى تۇقىرتۋ, بىلىمسىزدىككە, قاراڭعىلىققا تارتۋ. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قوعامداعى ايەلدەر قۇقىعىن تومەندەتۋ ارقىلى كوپ ايەل الۋعا جول اشاتىن ورتاعاسىرلىق ءداستۇردى جاڭعىرتۋ.
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى كەزەڭدە قاسيەتتى دىنىمىزگە دەن قويعان كەيبىر قىزدارىمىز وسىنداي دۇمشەلىك شىرماۋىنا شىرماتىلىپ, جات اعىمنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ ءجۇر. ولار ءدىندار كۇيەۋلەردىڭ دەگەنىنە كونىپ, وركەنيەتتىلىك يگىلىكتەردى تارك ەتكەن. دۇنيەتانىمدارىن كەڭەيتۋگە تالپىنبايدى, ءبىلىم الۋعا ۇمتىلمايدى, تەلەديدار كورمەيدى. بىرتە-بىرتە قاراڭعىلىق قۇرساۋىنا تۇسەدى. ال ءبىلىمسىز انادان ءبىلىمسىز ۇرپاق ءوربيدى. مۇنىڭ ارتى ناداندىققا ۇرىندىرادى. بۇل – ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتەر.
ءبىز ەلىكتەگىش حالىقپىز عوي. دۇنيەنىڭ دۇرمەگىنە تەز-اق بەيىمدەلەمىز. تالايلاردىڭ تاڭسىعىن تالعاماي قابىلداپ, باسىمىز تاسقا سوعىلعان كەزدەرىمىز دە از ەمەس. سانامىز بوساي سالىسىمەن جاپپاي دىنگە دەن قويدىق. اسىرەسە جاستارىمىزدىڭ قارقىنى قاتتى. ارينە يماندىلىقتى تۋ ەتىپ, مۇسىلماندىقتىڭ ءداستۇرلى حاق جولىنا تۇسسە, قۇبا-قۇپ. كەڭەستىك يدەولوگيادان بوساعان كەڭىستىگىمىزدى كەدەرگىسىز جاۋلاعان ءدىني اعىمداردىڭ قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس؟! ەلباسى «سىندارلى ون جىل» اتتى ەڭبەگىندە «ەكى نارسەدەن – ءدىني دۇمشەلىك پەن ءدىني فاناتيزمنەن ساقتانۋ كەرەك» دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان ءاربىر وتباسى ۇل-قىزدارىنىڭ ابايسىزدا اداسىپ كەتپەۋىن قاداعالاسا, تانىم-تۇسىنىگىنىڭ دۇرىستىعىنا كەپىلدىك بەرەتىندەي تاربيەلەسە دەيمىز.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
