قاراشانىڭ 29-ى كۇنى پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق. ءمامي باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا تۇركيانىڭ كونە ەسكەرتكىشتەرگە باي نەۆشەحير پروۆينتسياسىنا ۇشىپ كەلدى. نەۆشەحير پروۆينتسياسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.ساۆاشپەن بولعان كەزدەسۋدە قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ باسشىسى تۇركيالىق باۋىرلاردىڭ قوناقجايلىقتارى ءۇشىن العىس بىلدىرە كەلىپ, ەجەلگى وركەنيەتتىڭ وتانى سانالاتىن وڭىردەگى مادەني جاۋھارلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ادامزات بالاسى ءۇشىن باعا جەتپەس بايلىق بولىپ تابىلاتىنىن جەتكىزدى.
تاريحى, ءتىلى مەن ءدىنى, ءمادەنيەتى مەن ونەرى ورتاق باۋىرلاس تۇرىك ەلى ءبىز ءۇشىن ءدايىم ىستىق بولىپ قالا بەرەدى. قازاق ەلى ەگەمەندىك العاننان كەيىن قىسقا ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقى بولىپ تۇركيانىڭ تانۋى قازاق پەن تۇرىك جۇرتىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىق پەيىلى مەن ادالدىعىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى ەدى. ال بۇگىندە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى سان-سالالى بايلانىستارىمىز قارقىندى دامىپ, ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىر.
ق.ءمامي ءوزىنىڭ سوزىندە مۇنداي وڭ ۇردىسكە تاريحى كونە داۋىردەن باستاۋ الاتىن نەۆشەحير ءوڭىرىنىڭ دە قوسىپ جاتقان وزىندىك ۇلەسى مول ەكەنىن اتاپ ءوتتى. تۇركيادا ءبىرىنشى بولىپ قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ بىرىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىنىڭ بەرىلۋى – وسىنىڭ ايقىن ايعاعى بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعى – الماتى كوشەلەرىنىڭ ءبىرى تۇركيانىڭ 90-شى جىلدارداعى پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدىڭ ەسىمىن يەلەندى. قازاقستان تۇرىك رەسپۋبليكاسىن ەكونوميكالىق الەۋەتى زور, الەمدىك ساحنادا بەدەلى جوعارى, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت دەپ تانيدى. بۇل جەتىستىككە جەتۋدە تۋريستىك الەۋەتى جونىنەن تۇركيانىڭ جەتەكشى ايماقتارىنىڭ ءبىرى – نەۆشەحيردىڭ دە ماڭىزدى ورىن الاتىنى ءسوزسىز.
بۇل رەتتە ا.ساۆاش باسقارىپ وتىرعان ءوڭىردىڭ تۋريستەردى تارتۋ مەن ولارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋداعى, وسىندا ورنالاسقان تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋداعى باي تاجىريبەسىمەن تانىسىپ, ۇيرەنۋ قازاقستاندىق تاراپ ءۇشىن قاشاندا قىزىقتى ەكەنى اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق نەۆشەحيردىڭ قازاقستان قالالارىنىڭ بىرىمەن باۋىرلاستىق بايلانىستارىن ورناتۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار ەكەنى دە ايتىلدى. ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى قاتىناستار ەكەنى نازاردان تىس قالمادى.
ماسەلەن, ايتار بولساق, ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن تۇرىك تىلىنە 35-تەن استام قازاق تىلىندەگى تۋىندىلاردىڭ اۋدارىلۋى شىعارماشىلىق بايلانىستاردىڭ مۇنان كەيىن دە ۇيلەسىمدى جالعاسا بەرەتىنىنە سەندىرەدى. ولاردىڭ ىشىندە اباي مەن جامبىلدىڭ, ماعجان مەن مۇحتاردىڭ, سونداي-اق قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى وكىلدەرىنەن ءابىش كەكىلباەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆ سياقتى قالامگەرلەردىڭ ەڭبەكتەرى ەرەكشە ورىن الادى. سونىمەن قاتار, ەلباسى كىتاپتارىنىڭ تۇرىك وقىرماندارىنا جەتۋى وسى سالادا جەمىستى جۇمىستىڭ جالعاسىن تاۋىپ جاتقانىن ايعاقتايدى.
تەك قانا اۋدارما سالاسى عانا ەمەس, تاراپتار ورتاق تاريح, ادەت-عۇرىپ, مادەنيەت پەن ءتىل ءبىرتۇتاستىعىن قامتيتىن گۋمانيتارلىق سالالاردا دا كوپتەگەن بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل يگى ءداستۇردى جالعاستىرۋ ماقساتىندا بۇگىندە تۇركسوي, تۇركى اكادەمياسى, اقساقالدار كەڭەسى ءتارىزدى زاماناۋي جوبالار اياسىندا دا جەمىستى ىنتىماقتاستىق دامىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە جاقىندا استانادا تۇركپا-نىڭ الەۋمەتتىك, مادەني جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ, «بىلگە-قورقىت» باعدارلاماسىنىڭ جوباسى قاراستىرىلعانى تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇل تۇركى تىلدەس ەلدەر ازاماتتارىنىڭ كەلەشەكتە مادەني, ءبىلىم, عىلىم, تەحنولوگيا سالالارىندا جان-جاقتى ءبىلىم الۋىنا, سونداي-اق باۋىرلاس حالىقتاردى جاقىنداستىرىپ, ورتاق تاريح, ءتىل مەن مادەنيەتتى جانداندىرۋعا جاسالعان بىرەگەي جوبا بولىپ وتىر.
كەزدەسۋدەن كەيىن قازاقستاندىق وكىلدەر ءوڭىردىڭ تاريحي-ءمادەني ورىندارى مەن كورىكتى جەرلەرىن ارالادى. نەۆشەحيردىڭ ەجەلگى تاريحى ونىڭ نيسسا, مۋشكارا اتاۋلارىن العا تارتادى. كونە زاماندا نەگىزىن حەتتەر قالاعان شاھاردىڭ ريم مەن ۆيزانتيا قول استىندا مىڭ جىلدان استام بولعانىن ايعاقتايتىن تاڭبالارمەن قاتار, 1071 جىلى سەلجۇقتار يەلىگىنە وتكەنىن, ودان كەيىن 1308 جىلى موڭعول يلحاندارى يەمدەنگەنىن تارقاتاتىن تاريحتىڭ وتكەن ىزدەرىنەن قارامانوعۇللارى مەن دحۋلقادىروعۇللارى باسقارعان كەزەڭنىڭ دە كەسكىندەرى كەرتىلمەي جەتكەن. قالانى ءحVى عاسىردىڭ باسىندا وسمان تۇرىكتەرى جاۋلاپ العانى, XVII عاسىردا مۋشكارا اتاۋىنىڭ نەۆشەحير بولىپ وزگەرگەنى سياقتى دەرەكتەر تاريحتىڭ تىلسىم سىرىندا ءالى دە ارشىلماعان جاھۇتتار مولىنان كەزىگەتىنىنە يلاندىرادى.
قالانىڭ قاسىنداعى كاپپادوكيا سىندى ايگىلى جەراستى شاھارىن كورۋگە جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جىل سايىن سانداعان تۋريستەر اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن كورىنەدى. سەلجۇق زامانىنىڭ بىرەگەي ساۋلەت تۋىندىسى كايا مەشىتى مەن قالا تسيتادەلى, XVIII ع. سالىنعان دامات يبراھيم پاشا كەشەنى, تاعى سول سياقتى كوپتەگەن تاريحي قۇندىلىقتار نەۆشەحيردىڭ مادەني داۋلەتىنە الەم قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ وتىرعانى تاعى شىندىق. زەرتتەۋشى-عالىمدار قالا اۋماعىنان ءبىر مەزگىلدە 6 مىڭ ادام سىياتىن 30-عا جۋىق لابيرينت تاۋىپ, تۇرىك ءوركەنيەتىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ تاستاپتى. ءبىر عاجابى, سول لابيرينتتەردىڭ بۇگىندە جۇرتشىلىق التاۋىنا كىرىپ, تاماشالاي الاتىن بولعان. ەندەشە, تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن تۇگەندەپ جاتقان قازاق ەلى ءۇشىن دە بۇل جاقتان ۇيرەنەر ۇلگىلەر از ەمەس سياقتى. تاريحتىڭ تاعىلىمىن تابان استى ەتپەي, تالاي ۇرپاققا تابىستاپ كەلە جاتقان وسى شاھارداعى ءبىر كوشەنىڭ قازاق ەلى باسشىسى ەسىمىمەن اتالۋى دا تەگىن بولماسا كەرەك.
ق.ءماميدىڭ تۇركياعا رەسمي ساپارى بارىسىندا نەۆشەحيردىڭ ورتاقيسار اۋدانىنداعى تۋريستەر وتە كوپ وتەتىن قيىلىستا «قازاقستان» بۋلۆارىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. «قازاقستان» بۋلۆارىنىڭ لەنتاسىن قيار تۇستا توراعا: «بۇل – سيمۆوليكالىق جاعداي», ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىندا مۇنداي تاريحي وقيعالاردىڭ بولۋى زاڭدى دا, ويتكەنى ءبىز تۋىسقان ەلدەرمىز. وسىنداي شەشىم قابىلداعان تۇرىك ازاماتتارىنا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز», دەدى. «قازاقستان» اتى بەرىلگەن بۋلۆاردىڭ ۇزىندىعى 8,5 شاقىرىم. «بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىشتى ءجايت. قازاق-تۇرىك ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا قوسقان ۇلكەن ۇلەسىمىز بولىپ تابىلادى», دەدى تۇساۋكەسەردە ورتاقيسار اۋدانىنىڭ مەرى ءالي يحسان.
وسى كۇنى كەشكىسىن انكارادا پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قايرات ءمامي تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدوللا گۇلمەن كەزدەستى. ونىڭ سوڭى قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان قابىلداۋمەن, «مەريوت» قوناق ءۇيىندە قازاقستاندىق ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كونتسەرتتىك باعدارلامامەن جالعاستى.
قاراشاش توقسانباي – تۇركيادان.
تاريحى, ءتىلى مەن ءدىنى, ءمادەنيەتى مەن ونەرى ورتاق باۋىرلاس تۇرىك ەلى ءبىز ءۇشىن ءدايىم ىستىق بولىپ قالا بەرەدى. قازاق ەلى ەگەمەندىك العاننان كەيىن قىسقا ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقى بولىپ تۇركيانىڭ تانۋى قازاق پەن تۇرىك جۇرتىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىق پەيىلى مەن ادالدىعىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى ەدى. ال بۇگىندە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى سان-سالالى بايلانىستارىمىز قارقىندى دامىپ, ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىر.
ق.ءمامي ءوزىنىڭ سوزىندە مۇنداي وڭ ۇردىسكە تاريحى كونە داۋىردەن باستاۋ الاتىن نەۆشەحير ءوڭىرىنىڭ دە قوسىپ جاتقان وزىندىك ۇلەسى مول ەكەنىن اتاپ ءوتتى. تۇركيادا ءبىرىنشى بولىپ قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ بىرىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىنىڭ بەرىلۋى – وسىنىڭ ايقىن ايعاعى بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعى – الماتى كوشەلەرىنىڭ ءبىرى تۇركيانىڭ 90-شى جىلدارداعى پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدىڭ ەسىمىن يەلەندى. قازاقستان تۇرىك رەسپۋبليكاسىن ەكونوميكالىق الەۋەتى زور, الەمدىك ساحنادا بەدەلى جوعارى, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت دەپ تانيدى. بۇل جەتىستىككە جەتۋدە تۋريستىك الەۋەتى جونىنەن تۇركيانىڭ جەتەكشى ايماقتارىنىڭ ءبىرى – نەۆشەحيردىڭ دە ماڭىزدى ورىن الاتىنى ءسوزسىز.
بۇل رەتتە ا.ساۆاش باسقارىپ وتىرعان ءوڭىردىڭ تۋريستەردى تارتۋ مەن ولارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋداعى, وسىندا ورنالاسقان تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋداعى باي تاجىريبەسىمەن تانىسىپ, ۇيرەنۋ قازاقستاندىق تاراپ ءۇشىن قاشاندا قىزىقتى ەكەنى اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق نەۆشەحيردىڭ قازاقستان قالالارىنىڭ بىرىمەن باۋىرلاستىق بايلانىستارىن ورناتۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار ەكەنى دە ايتىلدى. ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى قاتىناستار ەكەنى نازاردان تىس قالمادى.
ماسەلەن, ايتار بولساق, ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن تۇرىك تىلىنە 35-تەن استام قازاق تىلىندەگى تۋىندىلاردىڭ اۋدارىلۋى شىعارماشىلىق بايلانىستاردىڭ مۇنان كەيىن دە ۇيلەسىمدى جالعاسا بەرەتىنىنە سەندىرەدى. ولاردىڭ ىشىندە اباي مەن جامبىلدىڭ, ماعجان مەن مۇحتاردىڭ, سونداي-اق قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى وكىلدەرىنەن ءابىش كەكىلباەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆ سياقتى قالامگەرلەردىڭ ەڭبەكتەرى ەرەكشە ورىن الادى. سونىمەن قاتار, ەلباسى كىتاپتارىنىڭ تۇرىك وقىرماندارىنا جەتۋى وسى سالادا جەمىستى جۇمىستىڭ جالعاسىن تاۋىپ جاتقانىن ايعاقتايدى.
تەك قانا اۋدارما سالاسى عانا ەمەس, تاراپتار ورتاق تاريح, ادەت-عۇرىپ, مادەنيەت پەن ءتىل ءبىرتۇتاستىعىن قامتيتىن گۋمانيتارلىق سالالاردا دا كوپتەگەن بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل يگى ءداستۇردى جالعاستىرۋ ماقساتىندا بۇگىندە تۇركسوي, تۇركى اكادەمياسى, اقساقالدار كەڭەسى ءتارىزدى زاماناۋي جوبالار اياسىندا دا جەمىستى ىنتىماقتاستىق دامىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە جاقىندا استانادا تۇركپا-نىڭ الەۋمەتتىك, مادەني جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ, «بىلگە-قورقىت» باعدارلاماسىنىڭ جوباسى قاراستىرىلعانى تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇل تۇركى تىلدەس ەلدەر ازاماتتارىنىڭ كەلەشەكتە مادەني, ءبىلىم, عىلىم, تەحنولوگيا سالالارىندا جان-جاقتى ءبىلىم الۋىنا, سونداي-اق باۋىرلاس حالىقتاردى جاقىنداستىرىپ, ورتاق تاريح, ءتىل مەن مادەنيەتتى جانداندىرۋعا جاسالعان بىرەگەي جوبا بولىپ وتىر.
كەزدەسۋدەن كەيىن قازاقستاندىق وكىلدەر ءوڭىردىڭ تاريحي-ءمادەني ورىندارى مەن كورىكتى جەرلەرىن ارالادى. نەۆشەحيردىڭ ەجەلگى تاريحى ونىڭ نيسسا, مۋشكارا اتاۋلارىن العا تارتادى. كونە زاماندا نەگىزىن حەتتەر قالاعان شاھاردىڭ ريم مەن ۆيزانتيا قول استىندا مىڭ جىلدان استام بولعانىن ايعاقتايتىن تاڭبالارمەن قاتار, 1071 جىلى سەلجۇقتار يەلىگىنە وتكەنىن, ودان كەيىن 1308 جىلى موڭعول يلحاندارى يەمدەنگەنىن تارقاتاتىن تاريحتىڭ وتكەن ىزدەرىنەن قارامانوعۇللارى مەن دحۋلقادىروعۇللارى باسقارعان كەزەڭنىڭ دە كەسكىندەرى كەرتىلمەي جەتكەن. قالانى ءحVى عاسىردىڭ باسىندا وسمان تۇرىكتەرى جاۋلاپ العانى, XVII عاسىردا مۋشكارا اتاۋىنىڭ نەۆشەحير بولىپ وزگەرگەنى سياقتى دەرەكتەر تاريحتىڭ تىلسىم سىرىندا ءالى دە ارشىلماعان جاھۇتتار مولىنان كەزىگەتىنىنە يلاندىرادى.
قالانىڭ قاسىنداعى كاپپادوكيا سىندى ايگىلى جەراستى شاھارىن كورۋگە جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جىل سايىن سانداعان تۋريستەر اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن كورىنەدى. سەلجۇق زامانىنىڭ بىرەگەي ساۋلەت تۋىندىسى كايا مەشىتى مەن قالا تسيتادەلى, XVIII ع. سالىنعان دامات يبراھيم پاشا كەشەنى, تاعى سول سياقتى كوپتەگەن تاريحي قۇندىلىقتار نەۆشەحيردىڭ مادەني داۋلەتىنە الەم قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ وتىرعانى تاعى شىندىق. زەرتتەۋشى-عالىمدار قالا اۋماعىنان ءبىر مەزگىلدە 6 مىڭ ادام سىياتىن 30-عا جۋىق لابيرينت تاۋىپ, تۇرىك ءوركەنيەتىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ تاستاپتى. ءبىر عاجابى, سول لابيرينتتەردىڭ بۇگىندە جۇرتشىلىق التاۋىنا كىرىپ, تاماشالاي الاتىن بولعان. ەندەشە, تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن تۇگەندەپ جاتقان قازاق ەلى ءۇشىن دە بۇل جاقتان ۇيرەنەر ۇلگىلەر از ەمەس سياقتى. تاريحتىڭ تاعىلىمىن تابان استى ەتپەي, تالاي ۇرپاققا تابىستاپ كەلە جاتقان وسى شاھارداعى ءبىر كوشەنىڭ قازاق ەلى باسشىسى ەسىمىمەن اتالۋى دا تەگىن بولماسا كەرەك.
ق.ءماميدىڭ تۇركياعا رەسمي ساپارى بارىسىندا نەۆشەحيردىڭ ورتاقيسار اۋدانىنداعى تۋريستەر وتە كوپ وتەتىن قيىلىستا «قازاقستان» بۋلۆارىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. «قازاقستان» بۋلۆارىنىڭ لەنتاسىن قيار تۇستا توراعا: «بۇل – سيمۆوليكالىق جاعداي», ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىندا مۇنداي تاريحي وقيعالاردىڭ بولۋى زاڭدى دا, ويتكەنى ءبىز تۋىسقان ەلدەرمىز. وسىنداي شەشىم قابىلداعان تۇرىك ازاماتتارىنا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز», دەدى. «قازاقستان» اتى بەرىلگەن بۋلۆاردىڭ ۇزىندىعى 8,5 شاقىرىم. «بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىشتى ءجايت. قازاق-تۇرىك ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا قوسقان ۇلكەن ۇلەسىمىز بولىپ تابىلادى», دەدى تۇساۋكەسەردە ورتاقيسار اۋدانىنىڭ مەرى ءالي يحسان.
وسى كۇنى كەشكىسىن انكارادا پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قايرات ءمامي تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدوللا گۇلمەن كەزدەستى. ونىڭ سوڭى قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان قابىلداۋمەن, «مەريوت» قوناق ءۇيىندە قازاقستاندىق ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كونتسەرتتىك باعدارلامامەن جالعاستى.
قاراشاش توقسانباي – تۇركيادان.
