قىرىق بۋىن «قوسباساردىڭ نەمەسە «بەس تورەنىڭ» ءبىر-ەكى قيىن قالتارىسىن پەرنە بويى جۇگىرتىپ كورەدى. قاپىسىز بىرنەشە قاعىس. ءدال ىرعاق. جاڭىلىسسىز قايتالانعان كۇردەلى نوتالار كوڭىلىن دەلبەگەندەي بولدى. بىراق بۇل جولى ءوزىن شوشىتىپ وياتقان اۋىر ءتۇستىڭ جورامالىنا ىشتەي تىكسىنىپ قالعان. ءتىپتى قامىرىقتى سول كۇيدىڭ بايانسىز سازىنان جانى تۇرشىگەدى. ونداعى اۋىر قاسىرەتتى كىمگە ايتىپ بەرگەندەي؟ ءتۇس دەيىن دەسە تۇگەل جۇلىن-جۇيكەسىمەن سەزىنىپ, سول قان قاساپتىڭ قاق ورتاسىنان ءوزى جاڭا كەلىپ وتىرعان جوق پا؟ نارىكتىڭ بارىنەن دە جانىنا باتاتىنى – وسى ءبىر قورقىنىشتى ۇرەيلى ەلەستى كۇندە كورەتىنى...
كەكىلىك سەڭگىردىڭ بويىندا قالقاندارىنا سۇيەنىپ قاۋقارسىز تىزەرلەپ تۇرعان قازاق باتىرلارىن قۇتقارا الماي ىلعي جارىم تۇندە جىلاپ ويانادى. قولدارىن كوتەرۋگە دە شامالارى كەلمەي تاعدىر تالقىسىنا ءۇنسىز مويىنسۇنعان جارالى سارباز ونىڭ كوز الدىندا جان ءتاسىلىم ەتەدى. جانسىز ۇرەي, دارمەنسىز مويىنسىنۋ...
تىزەرلەپ وتىرعان ارداگەر باتىرلاردى قىرعىز ماناپتارى مەن ايىر قالپاق كيىپ ءتۇر جاسىرعان ورىستىڭ جانسىز سولداتتارى شەتىنەن تاماقتاپ كەلەدى. تاماقتاپ كەلەدى... قازاقتىڭ قاپىدا قايىرىلعان قوس توپشىسى حان كەنە مەن ناۋان سۇلتاننىڭ جالقى عۇمىرىنىڭ جاۋ تاقسىرىنا تاپسىرعان وكىنىشتى مەزەتى وسىلاي اياقتالادى... نارىك, كوز جاسىنا بۋلىعىپ قولىن قىزىل ارشا دومبىراسىنا سوزدى. ىشىنە ءتۇسىپ كەتكەن بۇل بەيمازا كۇيدەن ول ءوزىنىڭ ماڭگىلىك قۇتىلا المايتىنىن بىلەدى. نەگە ونىڭ ساناسىنىڭ سارتاپ بولعان كونە سۇرلەۋىنەن ءبىر بالا جول قارايدى ىلعي؟ ء«الى دە بولسا باق تالايىم سەندەردەن نايزا بويىنا بيىك تۇر!» دەگەن جالعىز ءسوز عانا جانىنا مەدەۋ...
«ناۋرىزباي تورە كەتكەن سوڭ,
باستان اۋدى باعىمىز.
كەنەسارى كەتكەن سوڭ,
يەسىز قالدى تاعىمىز...
بۇلبۇلداي سايراپ ءجۇر ەدىك,
بايلاندى ءتىل مەن جاعىمىز.
ازعانىمىز ەمەس پە,
قويشىدان سىندى ساعىمىز...
وسىنداي بولدى ءحالىمىز...» دەپ ىشتەي كۇبىرلەيدى... «بەس تورە» – بەس كۇن جالعانداي باستان كوشكەن ەكەن...
قايتالاپ شەرتتى...
* * *
قازاقتىڭ تەڭدەسسىز كۇيشىسى تاتەكەڭنىڭ كوپ كۇيلەرى قاننىڭ تەپكىسىمەن تارتىلادى. مۇنى تاتتىمبەت مەكتەبىنىڭ سوڭعى وكىلى ونەرتانۋشى, كۇيشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ايتادى. ادامنىڭ بويىنداعى كادىمگى ىستىق قاننىڭ لەكىگەن تولقىن-تولقىن ءلۇپىلى سەرپىلگەن ساۋساقتىڭ ۇشىنا كەلىپ, جۇرەكتىڭ شەرلى باسىنان توگىلگەن ىستىق قان شەكتى قاۋىپ تارتادى. شەرتپە كۇيدىڭ قۇدىرەتى دە وسى جەردەن باستالسا كەرەك. وندا قارا شەرتىستەن گورى قانتەبىس ىرعاققا كوپ ءمان بەرىلەدى. «بەس تورە» كۇيى دە وسىنداي مانەرمەن ورىندالاتىن اياۋلى كۇي. ونداعى ىشكى اعىستار مەن سىرتقى قاعىستار قاتار قابىسپاسا ۇلى كۇيدىڭ تابيعاتى بۇزىلىپ, تارتۋشى قالاق دومبىرانىڭ قاقپاعىن تىرناپ قالعانى. ءتىپتى ارقا جاعىندا, تۋرا ايتقاندا مويىنتى قۇمىندا تاتتىمبەتتىڭ وسى «بەس تورەسىنە» بەرىلگەن مىنا باعا دا بۇل ءسوزىمىزدى ورنىقتى ماقۇلداتادى. ەگەر كۇيگە قول جالعاعان دومبىراڭىز «بەس تورەنى» شەرتۋگە جاراسا, وندا ول دومبىرامەن بارلىق كۇيدى مۇلتىكسىز مانەرمەن ورىنداي بەرۋىڭىزگە بولادى. بۇل رەتتە قۇرمانعازىنىڭ «تورەمۇراتىن» دا وسىنداي كۇردەلى كۇي ەسەپتەيدى. ارينە, ول باسقا تاراپتاعى اڭگىمە.
تاتتىمبەتتىڭ ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى شىنىمەن دە قازاق ساحاراسىنداعى كۇي ونەرىنىڭ رەنەسسانس ءداۋىرى بولاتىن. قازاقتىڭ ءاربىر كۇيىندە الاش تاعدىرى جاتتى. كۇي ارقىلى قوعامنىڭ ۇلكەن وقيعالارى جىرلاندى. ونداعى ءومىر ورىمدەرى, ساياسي كوزقاراستاردىڭ بارلىعى كۇي تابيعاتىندا ءومىر ءسۇردى. «بەس تورە» سونداي تاعدىرلى كۇي ەدى.
ونىڭ ەل ىشىندە سول كەزەڭدە قازاققا بيلىك ەتىپ, پاتشانىڭ ايتاعىمەن ۇلتقا تىزەسى باتقان بي-بولىستارعا ارناپ شىعارىلعان كۇي ەكەن دەگەن وتە ءبىر ورەسكەل ءارى پايىمسىز, ءبىلىمسىز ايتىلاتىن تاريحى بار. ولاي دەيتىندەي قازاققا بيلىك ايتقان قاي ءامىرشىنىڭ ونداي تەكسىز ارەكەتىن تاتتىمبەت سىناعانداي. تاتتىمبەتتى تۇلەتىپ, قۇنانباي, قۇسبەكتەردى قۇلاتقاننان تابار پايدا بولسا قانە؟ جانە تاريحتىڭ كەشە عانا وتكەن اۋىر ەستەلىگىن رۋحاني جادى ۇمىتقان جوق قوي. «بەس تورە» ەمەس, جەگىش, پاراقورلاردى ايتقان «مەس تورە» ەكەن دەپ باسقا ارناعا بۇرۋداعى ساياساتتىڭ اياعى – تورەلەردى جامان ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندەگى يدەولوگياسىنان تۋعان جەلەۋگە جاقىن.
ونى كۇيشى جانعالي ءجۇزبايدىڭ ءوزى «بەس تورەنى» زامانىندا ماعاۋيا حامزيندەر ونەر جارىستىرعان بەگىمسال ورىنبەكوۆ دەگەن كۇيشى «كەنەسارى-ناۋرىزباي» دەپ تارتقاندىعىن ايتقان بولاتىن. تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ پايىمىندا بۇل جاي كۇي ەمەس, جانسەبىل رەكۆيەم... قاسىم, ەسەنگەلدى, سارجان, كەنەسارى حان مەن ناۋرىزباي تورەلەرگە ارنالعان, كەنەسارى ولىمىنەن كەيىن تۋعان ۇلكەن ازا جىرى. سارى جەلىس ساۋساقتار ساۋىپ تارتقان سالا-سالا سارىندا سامساعان قازاق قولىن كوز الدىڭا كەلتىرەدى. قاسىم سۇلتان ءتورت بولتىرىگىن ەرتىپ سالتاناتپەن كەلە جاتقان رۋحتى دابىس الاش ارۋاعىن ايبىندى جىرلاپ باستايدى. بىراق... ءۇستى-ۇستىنە مىنگەسكەن بىرنەشە بولەك اۋەن قىرعىزدىڭ قومىزىنان شىققانداي بولا بەرەدى... ويتكەنى كۇيدىڭ بايانىندا قىرعىزدىڭ باياعى كۇيلەرىنىڭ ۇزىندىلەرى بار. تالاسبەك ءوزى كۇيشى بولعاندىقتان بۇل مۋزىكانىڭ ءتىلىن بىزدەن گورى ءارى تەرەڭ, ءارى بيىك بىلەتىنى داۋسىز. تالاسسىز شىندىق. كۇيدى بايانداۋشى ءارى قاراي جاڭاعى سالتاناتى جاراسقان سۇلتانداردىڭ جەكە-جەكە ايانىشتى تاعدىرلارىن ەستىرتە باستايدى... قاسىم تورەنىڭ ۇلى سارجان سۇلتانمەن بىرگە قوقاندىقتاردان قاپىدا قان جۇتۋى... ءبارى-ءبارى كوز الدىڭا كەلەدى... قاينار باتپاقتى قاراسۋدىڭ قازاق بەتىنە وتكەن الاش اسكەرىنىڭ حان يەلەرىنە دەگەن رياسىز ۇلى ماحابباتى اڭگىمەلەنەدى. اساۋ سۋ جورىق اتتارىنىڭ ءوزىن اعىزىپ اكەتىپ جاتقاندا ءبىر اتتان ءبىر اتقا مىنگىزىپ, اتتىلى ساربازدار قاتتى كەلگەن اعىنعا سوندا دا كولدەنەڭدەپ تۇرىپ ارداقتى حاندارى كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدى وتكىزىپ الامىز دەپ شاھيد كەشۋدە... بىراق ايرىلماسقا سەرت ەتەر, ءبىر سىنسا بىراق مورت كەتەر الاشتىڭ بۇل سوڭعى ۇرىسى ەكەنىن ول كەزدە ەشكىم سەزگەن جوق...
شىنىمەن دە مورت كەتتى! تاسقا ءتيىپ سىنباعان سەكسەۋىل-سەرت سەكسەۋىلگە سارت ەتىپ تيگەندە شاعىلدى. كۇيشى دە شاناقتى شاڭق ەتكىزىپ سوقتى... ەندى قايتىپ جينالماستاي شاشىلىپ ءتۇستى. ورنى تولماس قايعى. شىن اپات. بولجامسىز ب ۇلىك. بۇل قۋلىق كىمنىڭ ويىنا كەلگەن؟ قازاقتىڭ وسال تۇستارىن ابدەن زەرتتەگەن ورىس تىڭشىلارى اقىرى ءالسىز جەرىمىزدى وسىلاي تاۋىپتى. ىشتەن جاۋ شىعارىپ, قىرعىزداردىڭ ايىر قالپاعىن كيىپ اتقا قونعانداردىڭ دا كوبىسى سولار دەيدى. العاۋسىز ايتقان ءسوز شىن بولىپ شىقتى. ساتقىن سىرتتان ەمەس, ىشتەن ىرگەلەپتى. تاپ وزىمىزدەن. ەكى تۋىپ ءبىر قالعان ءوز تۇقىمى ساتتى. ءوز عاسكەرى كەلمەي وتىر...
تاتتىمبەت – ۇلى كۇيشى, وسىنىڭ ءبارىن كۇي تىلىمەن جەتكىزە بىلگەن. سەبەبى قازاقتىڭ بيلەۋشى حان-سۇلتاندارىندا كۇي ارقىلى سويلەسۋ مادەنيەتى ەجەلدەن بار ەدى. وردا ىسىندەگى كەيبىر ماڭىزدى اقپارلاردى وسىنداي ۇلى مۋزىكالارمەن ءبىلدىرىپ وتىرعان. ول ءداستۇر ەجەلگى شىڭعىس حان زامانىنان بەرى ۇلكەن مەكتەپتەرمەن ىرگەلەنگەن. بۇل رەتتە تاريحشى ارمان احمەتوۆ «قازاق سۇلتاندارى» اتتى ەڭبەگىندە تورەدەن شىققان كۇيشىلەردىڭ كوپ بولعاندىعىن جازادى. داۋلەتكەرەي, جانتورە حان, ورازالى ۇلى سەيتەك, ۇسەن تورە, كۇي ونەرى اتاسى ارىنعازى حان, ابىلاي حان, قانقوجا تورە, ءتىپتى كەنەسارى حاننىڭ ءىنىسى سەگىز قىرلى ناۋرىزباي تورە دە كۇيشى بولعان. كەنەسارى حاننىڭ نەمەرەسى جۇسىپبەك ۇلى ءۇرمىز اقساقال, ونىڭ بالاسى فايزۋللا تورەنىڭ دە كۇيشىلىگىن ەل مويىنداعان. بيلىك ىسىندەگى ماسەلەلەردىڭ جاۋابى دا, سۇراعى دا سول تىلسىم مۋزىكالاردىڭ تىلىندە تۇسىندىرىلەدى. تاتتىمبەت تە قاراكوك تۇقىم رەتىندە ول مەكتەپتەن ساباعى بولعانى كۇمانسىز. پاتشالى رەسەيدىڭ قىلىشى قان قاقىرىپ تۇرعاندا «بەس تورە» كەنەسارىنى جوقتاعان ازا كۇيى دەۋ ۇلكەن قاتەر ەدى. ءبارىبىر سول قاتەر تاتتىمبەت سەرىنى قىرىقتان اسقان شاعىندا قىرىنا الادى... تالاسبەك تالانت تا تاعدىر اسىپ, الاشقا بۇگىندە اسپاننان عانا ايالى ءۇن قاتادى...
قايران, تاتتەكەم-اي...
قايران, تالاسبەك...
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
