بالانى, اسىرەسە مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلاردى بەينەلەۋ ونەرىنە باۋلۋ قاشاندا كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت ەكەنى ايدان انىق. اباي اتامىز ءوزىنىڭ وتىز ءۇشىنشى قارا سوزىندە ونەر تۋرالى بىلايشا تۇجىرىم جاسايدى: «ەگەر مال كەرەك بولسا, قولونەر ۇيرەنبەك كەرەك. مال جۇتايدى, ونەر جۇتامايدى. الداۋ قوسپاي, ادال ونەرىن ساتقان قولونەرلى – قازاقتىڭ اۋليەسى سول». بۇل قارا سوزىندە ۇلى ويشىل ونەردى, جالپى ونەر ادامىن قازاقتىڭ قاستەرلى ادامى دەپ اۋليەگە تەڭەيدى. مىسالى, ونەرلى ادامداردىڭ قولىمەن جاسالعان ادەمى زاتتاردى كيەلى دەپ قاستەرلەپ, تورگە قويىپ, ونى ءوزىنىڭ سوڭىنان ەرگەن بالالارىنا, نەمەرەلەرىنە مۇرا قىلىپ قالدىرىپ وتىراتىنى بەلگىلى. بۇل ءداستۇر ەلىمىزدە عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا ەلباسىمىزدىڭ قولداۋىمەن حالقىمىزدىڭ مادەني قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, قوماقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن دا ونەرگە دەگەن وڭ كوزقاراستىڭ ءبىر ايعاعى دەپ ساناۋعا بولادى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كەرەگەسى بەكىپ, دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋدى مەجەلەگەندە ونەردى دە قالىس قالدىرۋعا استە بولمايدى.
قازىرگى تاڭدا جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە «بەينەلەۋ ونەرى» مەن «تەحنولوگيا» پاندەرى بىرىكتىرىلىپ, ول «كوركەم ەڭبەك» ءپانى رەتىندە 1,2,5,7-سىنىپتاردا 2017 وقۋ جىلىنان باستاپ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسى ورايدا ءبىر ماسەلە تۋىندايدى. بىرىنشىدەن, ەشبىر جوعارى وقۋ ورنىندا «كوركەم ەڭبەك» ماماندارىن دايىندامايدى ءالى ماماندىق كلاسسيفيكاتورى دا دايىندالعان جوق. ەكىنشىدەن, قازىرگى كەزدە مەكتەپتەردە كوركەم ەڭبەك پانىنەن قاي ماماندىق يەسى ساباق بەرىپ كەلەدى؟ «بەينەلەۋ ونەرى جانە سىزۋ» مۇعالىمى مە؟ الدە «تەحنولوگيا» ءپانى مۇعالىمى ساباق بەرە مە؟ ۇشىنشىدەن, نەگە «كوركەم ەڭبەك» ءپانىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ بارىسىندا وسى ءپاندى وقىتاتىن ماماندار دايىنداپ الۋ قاجەتتىگى قاراستىرىلماعان؟ تورتىنشىدەن, «كوركەم ەڭبەك» پانىندە بەرىلگەن مالىمەتتەردە وزىمىزگە بەلگىلى بەينەلەۋ ونەرى سالالارى – گرافيكا, ساندىك قول ونەرى, زەرگەرلىك ونەر, كەسكىندەمە, ديزاين, ءمۇسىن ت.ب. جايىنداعى مالىمەتتەردە قازاقستان بەينەلەۋ ونەرى ماسەلەلەرىن زەرتتەگەن عالىمدار, اتاقتى قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارمالارى جايىندا وتە از ماعلۇمات بەرىلگەن.
مىسالى, 2017 جىلى وقۋ ۇدەرىسىندە 5-سىنىپتىڭ «كوركەم ەڭبەك» ءپانى وقۋلىعىمەن تانىسقاندا مىنانداي ويعا كەلدىك. الەمدە «بەينەلەۋ ونەرى», «كوركەم ءبىلىم» دەگەن اتاۋمەن مەكتەپتە, كوللەدجدە, جوو-دا ماماندىق بويىنشا ءدارىس بەرىپ, ماماندار دايىنداپ كەلەدى. كەزىندە عۇلاما عالىم, اكادەميك ءا.مارعۇلان قازاق ونەرىنىڭ وي-ءورىسىن سارالاپ, تىلسىم دۇنيەسىنە تەرەڭ عىلىمي تالداۋ جاساپ بەردى. ء«ار حالىقتىڭ ادەمىلىككە, سۇلۋلىققا, ونەرگە دەگەن كوزقاراسىن بۇزۋعا ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق. قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى كوشپەلى بولعانىمەن, ونەرى كوشپەلى بولعان ەمەس. ونەردە وزىندىك قولتاڭباسى جوق حالىق ولەدى», دەگەن بولاتىن الەكەڭ. ءبىز بەينەلەۋ ونەرىن ۋاقىت وتكەن سايىن مەنسىنبەي, وشىرەتىن بولساق, حالىقتىڭ ونەردەگى قولتاڭباسىنىڭ وشەرى انىق. بۇل – اكادەميكتىڭ ايتقانى اقيقاتقا اينالادى دەگەن ءسوز. دەمەك بەينەلەۋ ونەرىن جۇيەلى وقىتۋ, بالانى جاستايىنان باۋلۋ ءىسى بارشامىزدىڭ الدىمىزعا بايىپتى مىندەتتەر قويادى.
5-سىنىپتىڭ «كوركەم ەڭبەك» پانىندە وقىتۋ قىزدارعا جانە ۇلدارعا دەپ بولىنگەن. نەگىزى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تۇرلەرى مەن جانرلارىن وقىتۋ جىنىس تالعامايدى. وسىنىڭ ءوزى بەينەلەۋ ونەرى مەن كوركەم ەڭبەك ايىرماشىلىعىن بىلدىرەدى.
وقۋلىق ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرى نەگىزىندە قۇراستىرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا: «تولىق وركەنيەتتى ەل بولۋ ءۇشىن الدىمەن ءوز مəدەنيەتىمىزدى, ءوز تاريحىمىزدى بويىمىزعا ءسىڭىرىپ, سودان كەيىن وزگە دۇنيەنى يگەرۋگە ۇمتىلعانىمىز ءجون», دەپ باعىتىمىزدى ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. مəدەنيەتىمىزدە, اتا تاريحىمىزدا قازاق بەينەلەۋ ونەرىندەگى شىعارماشىلىق تۋىندىلاردا ءداستۇرىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى, ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى دارىپتەيتىن باعىتتارى كوپ ەمەس پە؟!
ء«وز ۇلتىن ءسۇيۋ – وزگە ۇلتتى جەك كورۋ ەمەس», دەپ ب.مومىش ۇلى اتامىز ايتقانداي, وقۋلىقتا قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىندىلارى از پايدالانىلعانى تۇسىنىكسىز. «كوركەم ەڭبەك» ءپانى وقۋلىعىندا ت.شەۆچەنكو, ۆ.بوروۆيكوۆسكي, ا.ماتيس, ف.رۋبو, ۆ.كرەستينكوۆ, يان ۆان كەسسەل, ۆ.ستوجاروۆ, ل.لەونتەۆ, ە.كيم, ب.كۋستوديەۆ, ي.بوگدانوۆ, ن.سۆەرچكوۆ, ن.حلۋدوۆ, ك.كوستاندي, م.ساريان, گ.فرەسكا, ر.كەمپبەلل, ن.كارازين, ي.شيشكين, گ.كايبوتت سىندى سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارى پايدالانىلعان. ال قازاقستاندىق سۋرەتشىلەردەن ءا.قاستەەۆ, ا.ءابجانوۆ, س.ايتباەۆ, گ.ىسمايلوۆا, ا.عالىمباەۆانىڭ عانا ەڭبەكتەرى كورسەتىلگەن. سوندا ءبىز قاي ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز, ۇلتىمىز كىم؟ قانداي قۇندىلىقتاردى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىپ, كىمدەردى ناسيحاتتاپ جاتىرمىز؟.. (وقۋلىقتا 19 وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سۋرەتشىلەرى مەن 5 قازاق سۋرەتشىسى بار). بۇل بويىندا ۇلتتىق نامىسى بار ادامدى بەيتاراپ قالدىرمايتىن ماسەلە دەپ ويلايمىن. بەينەلەۋ ونەرى بولىمىندە 8 پراكتيكالىق جۇمىس قانا بەرىلگەن. بۇل وتە از. 10-شى بەتتە بەرىلگەن ەكىنشى تاپسىرما وتە كۇردەلى. ء«وز تۋعان ولكەلەرىڭە ارنالعان پەيزاجدار كورمەسىن دايىنداۋ». وقۋ جىلى ەندى باستالىپ, سۋرەت سالۋدى ەندى مەڭگەرىپ جاتقاندا قانداي كورمە دايىندايدى؟ بالكىم وقۋ جىلىنىڭ اياعىندا سىنىپتىڭ بايقاۋ كورمەسىن جاساۋ كەرەك شىعار.
ءۇشىنشى تاپسىرمادا «مەكتەپ گازەتىنە, (مەكتەپ سايتىنا) ارنالعان «ناتيۋرمورت تۇرلەرى» اتتى ماقالا دايىنداۋ» دەپ تاپسىرما بەرىلگەن. مۇمكىن ناتيۋرمورتتىڭ سۋرەتىن سالۋ تاپسىرماسىن بەرگەن دۇرىس بولار. «بەينەلەۋ ونەرى» پانىندە وقۋشىلار بەينەلەيدى, سىزادى, بوياۋمەن بويايدى.
ءتورتىنشى تاپسىرمادا «مەنىڭ سۇيىكتى جانۋارىم ونەردىڭ ءار تۇرىندە» دەگەن سويلەم تۇسىنىكسىز. بەينەلەۋ ونەرى سالالارى بويىنشا «مەنىڭ سۇيىكتى جانۋارىم» دەگەن دۇرىس بولار مۇمكىن. كومپيۋتەرلىك تانىستىرىلىم (پرەزەنتاتسيا) دايىنداۋ تاپسىرماسى بەرىلگەن. 5-سىنىپ وقۋشىسى PowerPoint باعدارلاماسىندا جۇمىس ىستەي الا ما؟ اۋىلدىق مەكتەپتەردە ارنايى كومپيۋتەرلىك سىنىپتار بار ما؟
وسى تۇستا ايتا كەتەتىن جاعداي, وقۋلىقتا ۇل بالالارعا ارنالعان «پراكتيكالىق جۇمىس», ال قىز بالالارعا ارنالعان وقۋلىقتا «تاجىريبەلىك جۇمىس» دەپ بەرىلگەن. سوندا ءبىر سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ءبىر ۇعىمدى ەكى ءتۇرلى اتاۋدا قولدانا ما؟
جەتىنشى تاپسىرمادا «پلاستيكالىق پىشىندەر ونەرى, ءمۇسىن ونەرى» تاراۋىن «پلاستيكالىق پىشىندەر جانە ءمۇسىن ونەرى» دەپ اتاسا بولماي ما؟ پلاستيكالىق پىشىندەر ونەرى دەگەن تەرميندى ەستىمەپپىن. پايدالانىلعان مۇسىندەردەن دە قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن كورسەتەتىن بىردە-ءبىر ءمۇسىنىن كورە المادىم. قازاقستاندا ءمۇسىن ونەرىنىڭ مايتالماندارى جوق پا؟ ح.ناۋرىزباەۆ, ت.دوسماعانبەتوۆ, ە.مەرگەنوۆ, ب.تولەكوۆ, ە.سەرگەباەۆ, ر.احمەتوۆ, ا.تۇرسىنوۆتار سياقتى قازاقتىڭ ءبىرتۋار مۇسىنشىلەرىنىڭ ۇلت تۇلعالارىنىڭ بەينەسى سومدالعان ءمۇسىن تۋىندىلارى وقۋلىققا ەنگىزىلسە, بولاشاق ۇرپاققا رۋحاني قازىنا بولار ەدى.
بەينەلەۋ ونەرىندەگى سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەردى «كوركەم ەڭبەك» وقۋلىعىنا ەنگىزبەۋىنىڭ سالدارىنان وقۋشى تۇگىلى, ەرەسەكتەر دە سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەردىڭ كوركەم تۋىندىلارى بىلاي تۇرعاندا وزدەرىن دە تانىماي وتەدى ەمەس پە؟ قازاق بەينەلەۋ ونەرىنە دەگەن سىي-قۇرمەت قايدا؟
قازاقستاننىڭ جاڭا دامۋ جولىنا تۇسۋىنە بايلانىستى ىزگىلىكتى, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتى قۇرۋعا بەل بايلاۋدىڭ نەگىزىندە ەل تاريحىن قايتا جازۋ قولعا الىنعاندا, قازاقتىڭ مادەني مۇراسىنداعى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءتالىم-تاربيەلىك ءمانى شىنايى باعالانۋى قاجەت.
قازاق حالقىنىڭ جەرى قانداي كەڭ-بايتاق بولسا, مادەني مۇراسى دا سونداي سارقىلماس شەجىرە. قازاق حالقىنىڭ coنay كونە زاماندارداعى ساقتاردىڭ, عۇنداردىڭ, تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن بۇگىنگى قازاقستان جەرىنەن تابىلعان ارحەولوگيالىق ايعاقتار, كونە مادەني جازبالارى, شىعىستىڭ دانالارىنا اينالعان قازاق جەرىنىڭ پەرزەنتتەرى ءال-فارابي, قورقىت اتا, ءجۇسىپ بالاساعۇن, قوجا احمەت ياساۋي, مۇحامەد حايدار دۋلاتي, قىدىرعالي جالايىري شىعارمالارى دالەلدەپ وتىر. بايىرعى ساق, عۇن, تۇركى ونەرىنە ءتان ءستيلدى, سيۋجەتتى, ءتىپتى قازاقتىڭ كەيبىر ەپوستىق جىرلارىنان, تاسقا قاشالعان سۋرەتتەردەن, ورنەكتەردەن, زەرگەرلىك بۇيىمداردان انىق بايقاۋعا بولادى.
ودان بەرى كەلە ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ماقتانىشى ءا.قاستەەۆتىڭ سۋرەتتەرى حالقىمىزدى رۋحاني سەزىمگە بولەيدى. ءابىلحان قاستەەۆ – ەتنوگراف ءارى زەرتتەۋشى, سۋرەتشى. ونىڭ ۇلى تۇلعالاردى كوركەم شىعارمادا بەينەلەپ كورسەتۋى بابالارىمىزبەن تىكەلەي جۇزدەستىرگەندەي بولدى. مىسالى, كەنەسارى حان, جىر ءدۇلد ۇلى ءسۇيىنباي ارون ۇلى, امانگەلدى يمانوۆ, ءبىرجان سال تۋىندىلارىن اتاۋعا بولادى. قازاق حالقىنا سىيلاعان تاريحي كوركەم شىعارمالارى التىن قازىنامىزعا اينالدى.
دەمەك مەكتەپتە وقۋشىلارعا كوركەم ءبىلىم بەرۋ ارقىلى ۇلتتىق مادەني ءداستۇرىمىزدى, ۇلتتىق مۇرامىزدى وقۋ ۇدەرىسىنە كەڭىنەن كىرگىزىپ, نەگىزگى ءپان رەتىندە وقىتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ەگەر مادەنيەت وزگەرىسكە ۇشىراسا وندا ءبىلىم بەرۋ تۇسىنىگى دە, مازمۇنى دا وزگەرەتىن بولادى. ءبىلىم بەرۋ – مادەنيەتتىڭ بولىنبەس بولىگى, ول تەك مادەنيەتكە تاۋەلدى بولىپ قانا قويماي وعان باعىت بەرىپ وتىرادى. سول ارقىلى ءار ۇرپاق جاساعان كوركەم تۋىندىلار مادەني مۇرا رەتىندە كەلەسى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە اۋىسىپ, جاڭا قوعامدىق-تاريحي جاعدايعا سايكەس ءوزىنىڭ مازمۇنى مەن فورماسىن جەتىلدىرىپ وتىرادى. ولاي بولسا مەكتەپتە وقۋشىلارعا ءبىرىنشى كەزەكتە كوركەم ءبىلىمدى مەڭگەرتىپ, سوسىن كوركەم ەڭبەك جاساۋعا وقىتۋدى ۇسىنعانىمىز ءجون بولار ەدى.
مەدەۋبەك تاڭىربەرگەنوۆ,
وقمپۋ كاسىپتىك-شىعارماشىلىق فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
شىمكەنت
