ۇلت كوشباسشىسى بۇدان بۇرىنعى ءتۇرلى حالىقارالىق جيىنداردا, قۇرىلتايلاردا, سامميتتەردە سويلەگەن سوزدەرىندە دە حالقىمىزدىڭ ءدىني تۇراقتىلىعى ءۇشىن كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن دىنارالىق سۇحباتتاستىقتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ وتەتىن. پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا دا قازاقستاننىڭ ماملەگەرلىك جانە توزىمدىلىك پەن تاعاتتىلىقتى تۋ ەتىپ ۇستاعان ىلكى ۇستانىمىنان تانبايتىنىن تاعى پاش ەتتى.
قازاقستان اۋەلدەن كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە قاراستىرىپ, ساتىلاپ شەشۋ ساياساتىن ۇستانىپ كەلەدى. ماسەلەن, قالىڭ بۇقارانىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى جانە مەملەكەتتىلىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتا ءتۇسۋدى كوزدەيتىن ساياسي رەفورمالار ءساتتى جۇزەگە استى. ەل ەكونوميكاسى ءبىر ارناعا تۇسكەن شاقتا تاريحي سانامىزعا ساۋلە تۇسىرەتىن رۋحاني جاڭعىرۋ رەفورمالارىن قولعا الدى. بيىلعى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋ مۇمكىندىكتەرىن قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ ءتورت اياعىن تەڭ باسقان وركەنيەت كوشىنە ەرگەن ىرگەلى مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلعانىنا الەم كۋا.
قوعامدا ءجىتى باقىلاپ, ۇدايى نازاردا ۇستايتىن نازىك سالالاردىڭ ءبىرى – ءدىن ماسەلەسى. سالادا كۇرمەۋلى, شيەلەنىستى جانە شەتىن ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى ورىن العان وقىس وقيعالار بۇل سالاعا نەمقۇرايلىقپەن قاراۋعا بولمايتىندىعىن كورسەتتى.
ەلباسىنىڭ 2016 جىلعى جارلىعىمەن ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىن قۇرىلىپ, ۆەدومستۆوعا قوعامنىڭ وسى سالاسىن تۇبەگەيلى رەتتەۋدى تاپسىرىلعان بولاتىن. وتكەن جىلى تۇڭعىش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ 2017 - 2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكىتىلگەنى ءمالىم. تۇجىرىمداما مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتتىڭ زايىرلى قاعيدالارىن نىعايتۋ جانە ءدىندى دەسترۋكتيۆتى ماقساتتا پايدالانۋعا جول بەرمەۋ بويىنشا رەسمي كوزقاراستار جۇيەسى بولىپ تابىلادى. مينيسترلىك كۇن تارتىبىندەگى جانە تۋىنداۋى ىقتيمال ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ مەن قوعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ء«دىني قىزمەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى ماسەلەلەر بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكەلەگەن زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قالىڭ بۇقارانىڭ تالقىسىنا سالدى. بۇل جوباعا عالىم-ساراپشىلار مەن ءدىن سالاسىنداعى بىلىكتى ماماندار تارتىلىپ, ولاردىڭ بەلسەندى ات سالىسقاندىعى, زاڭ جوباسىنىڭ جان-جاقتى زەردەلەنگەنىن ايشىقتايدى.
جوبانىڭ اتالعان ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ رەسمي ۆەب-پورتالىنا ءىلىنىپ, وزگە دە مۇددەلى مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولاردىڭ كەلىسىمى مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ قىزۋ تالقىسىنان ءوتۋى, جوبانىڭ ترانسپارەنتتى قۇندىلىقتار جۇيەسىمەن ازىرلەنگەندىگىن كورسەتەدى. جاقىندا ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ماڭىزدى سالالارىن رەتتەيتىن توعىز زاڭ مەن ەكى كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. وندا مىناداي وزەكتى ماسەلەلەرىن قامتىلعان:
– ءدىننىڭ دەسترۋكتيۆتى جانە راديكالدى بەلگىلەرىنە قۇقىقتىق باعا بەرۋ;
– كامەلەت جاسقا تولماعانداردىڭ ءدىني ءىس-شارالارعا قاتىسۋ ءتارتىبىن رەتتەۋ;
– شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋدى رەتتەۋ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ;
– قوعامدىق ورىنداردا ادامداردىڭ بەت-ءجۇزىن انىقتاۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كيىم ۇلگىلەرىنە, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن تىيىمدار جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ;
– ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قارجىلىق اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ;
– مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءدىني راسىمدەر مەن جورالعىلارعا قاتىسۋىن رەتتەۋ جانە ت.ب.
جوعارىدا اتالعان زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن كەيبىر قۇقىقتىق نورمالاردى قاراۋ ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋگە باعىتتالعان. بۇل وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ تۇراقتى ءدىني احۋالىن ودان ءارى جاقسارتۋ ماقساتىندا, حالىقارالىق ارەناداعى ءدىني قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋ بويىنشا وڭ ناتيجەلەرگە يە شەت مەملەكەتتەردىڭ وزىق تاجىريبەلەرى ەسكەرىلىپ, جان-جاقتى زەرتتەلىپ, ازىرلەندى. ماسەلەن, ازەربايجاندا كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردى ءدىني اعىمدار مەن ولاردىڭ ءراسىم-جورالعىلارىنا ەركىنەن تىس تارتۋعا نەمەسە قاتىستىرۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. ال بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ء«دىني سەنىم بوستاندىعى مەن ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 39-بابىندا جاسوسپىرىمدەردى ءدىني ۇيىمدار مەن ولار وتكىزەتىن ءىس-شارالارعا ەركىنەن تىس نە بولماسا اتا-انالارىنىڭ (ولاردى الماستىراتىن تۇلعالاردىڭ) رۇقساتىنسىز تارتۋعا تىيىم سالىنعان جانە زاڭمەن بەكىتىلگەن جاۋاپكەرشىلىككە اپارادى.
ءوز وتانىنان تىس مەملەكەتتە ءدىني ءبىلىم الۋعا كەلەتىن بولساق, بۇل ماسەلە دە حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, تولىققاندى زەرتتەلدى. مىسالى, تاجىكستاندا شەت ەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋ ءتارتىبى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن رەتتەلگەن. سونداي-اق بۇل مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىنا ساي, تەك ءوز ەلىندە باستاپقى ءدىني ءبىلىم العانننان كەيىن عانا وزگە ەلدە جوعارعى ءدىني وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ال فرانتسيادا ازاماتتارى شەتەلدە كۇماندى ءدىني وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العانى انىقتالسا, ارنايى قىزمەت ورگاندارىنىڭ نازارىنا الىنىپ, ەلدە ورىن العان كەز كەلگەن لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە قاتىستىلىعىنىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ ءۇشىن قاتاڭ تەكسەرىستەر جۇرگىزەدى. ايتالىق, 2015 جىلعى «شارلي ەبدو» جۋرنالى رەداكتسياسىنا جاسالعان تەررورلىق شابۋىلدى ۇيىمداستىرعان اعايىندى كۋليباليدىڭ ءبىرى يەمەندە ءدىني ءبىلىم العاندىعى جانە راديكالدى ءدىني كوڭىل-كۇيدىڭ رەكرۋتىنا سول گەوگرافيالىق ايماقتا تاپ بولعانى بەلگىلى بولدى.
زاڭ جوباسىندا قوعامدىق ورىنداردا بەت-الپەتىن تانۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كيىم ۇلگىسىن كيۋگە نە بولماسا پايدالانۋعا تىيىم سالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلدى. بۇل ماسەلەنىڭ زاڭ جوباسىندا قارالۋىنىڭ سەبەبى – بەت-الپەتىن تۇمشالايتىن كيىم كيۋ ۇلگىسى اتا-بابا ميراس ەتىپ قالدىرعان داستۇرىمىزگە, سان عاسىرلىق تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىزگە, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا جانە ەلىمىزدىڭ زايىرلى قاعيداتتارىنا جات بولاتىن. وسىعان بايلانىستى بىلتىرعى ساۋىردە قمدب-نىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەلباسى: ء«دىني ساۋاتسىزدىقتىڭ ناتيجەسىندە... قارا كويلەك كيىپ, بەتى-اۋزىن تۇمشالاعان قىزدارىمىزدىڭ قاتارى كوبەيۋدە. بۇل – ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە دە, حالقىمىزعا دا جات. بۇعان زاڭنامالىق دەڭگەيدە تىيىم سالۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ كەرەك. قازاق قارا كيىمدى قارالى كەزدە عانا كيگەن», - دەپ ايتقانى ەسىمىزدە.
بۇگىندە وسى ماسەلەنى الەم ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى قۇقىقتىق تۇرعىدا زەرتتەپ, بەت-اۋىزدى تۇمشالايتىن كيىم ۇلگىسىن سانكتسيالاۋعا كوشتى. ماسەلەن, فرانتسيا, بەلگيا, اۆستريا, گەرمانيا جانە ت.ب. ەلدەردە ادامنىڭ بەت الپەتىن تۇمشالايتىن كيىمگە زاڭدى تۇردە تىيىم سالىنعان. ياعني, زاڭ جوباسىندا كوزدەلگەن بارلىق ماسەلەلەر – الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەلەرىندە بار دۇنيەلەر.
سايىپ كەلگەندە, بۇگىندە زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قاراۋىنا وتكەن زاڭ جوباسى قوعامنىڭ نازىك سالاسىن رەتتەۋگە باعىتتالىپ وتىر. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, بۇل قۇجات ءدىندى دەسترۋكتيۆتى ماقساتتا پايدالانۋعا جول بەرمەۋگە نەگىزدەلىپ, مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى ارتتىرۋعا, قوعامدا زايىرلى قاعيداتتاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان. ياعني, ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن جانە قوعامدىق ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ەلىمىزگە جات ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگياسىنىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الاتىن ماڭىزدى قۇجات ازىرلەدى. بۇل قۇقىقتىق قۇجات ءدىن سالاسىن رەتتەۋ ارقىلى ەل قاۋىپسىزدىگىن جانە اتا زاڭىمىزدا كورىنىس تاپقان زايىرلى قۇندىلىقتاردىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە يگى ماقساتتاردى باسشىلىققا الىپ, قوعام مەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى. ەلىمىزدە دىنگە دەگەن كوزقاراسىنا قاراماستان بارلىق ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىندا تەڭدىك قاعيداتتارىنا جانە ءاربىر ازاماتتىڭ جەكە نانىم-سەنىمىنە قۇرمەتپەن قاراۋعا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق قاتىناستاردىڭ زايىرلى مودەلى قالىپتاسقان. مەملەكەتتىڭ زايىرلى قۇرىلىسى – قازاقستان حالقىنىڭ ماڭىزدى تاريحي جەتىستىگى.
بەرىك ارىن,
ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ۆيتسە ءمينيسترى
