ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «ورىنبور ۆەدوموستۆوسى قازاقتارىنىڭ قۇدا ءتۇسۋ, قىز ۇزاتۋ جانە توي جاساۋ داستۇرلەرىنىڭ وچەركى» دەيتىن ەڭبەگىندەگى (1879): ء«بىر قازاقتىڭ بەس ۇلى بولىپتى. ولاردىڭ اتى: كول, قامىس, قاسقىر, قوي جانە پىشاق ەكەن. ءبىر كۇنى كەلىنى سۋعا بارسا, كولدىڭ ار جاعىندا, قامىستىڭ بەر جاعىندا قاسقىر قويدى جەپ جاتىر ەكەن. سوندا كەلىنى اۋىلعا جۇگىرىپ كەلىپ:
«سارقىرامانىڭ ار جاعىندا, سىلدىرامانىڭ بەر جاعىندا ماڭىرامانى ۇلىما جەپ جاتىر, تەزىرەك جانىعىش پەن كەسكىشتى جەتكىزىڭدەر» دەيتىن ءتامسىل ەل ىشىندە ماشھۇرلىگىمەن ايان. بۇل – جۇمباقتاپ, يشاراتتاپ, ناقتى جايتتاردى ۇقساستىققا يە قۇبىلىستارمەن سالىستىرىپ سويلەتۋدىڭ تازا كلاسسيكالىق ۇلگىسى, قازاق حالقىنىڭ سويلەۋ, ويلاۋ مادەنيەتى تاريحىنداعى استارلاپ ايتاتىن عيبراتتى قاعيداتى.
ءاز جانىبەك حان اڭشىلىقپەن جۇرگەندە ەلسىزدە ءبىر كۇركەگە كەز بولادى. حان كۇركەگە باسىن سۇقسا, التىن تاراقپەن بۇيرا شاشىن تاراپ ءبىر قىز وتىر ەكەن. قىز:
– اپىر-اي, ءبىر اۋىز سوزگە كەلمەي جەتىپ كەلدىڭىز-اۋ, سوعان قاپالانىپ قالدىم-اۋ! – دەپ, ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلەدى.
حان:
– اتاڭىز قايدا؟ – دەپ سۇرايدى. قىز: التى اياقتىمەن اڭعا كەتتى, – دەيدى. حان: – اناڭىز قايدا؟ – دەيدى. قىز: – سەگىز اياقتىمەن دامگە كەتتى, – دەيدى دە: – ءوزىڭىز كىم بولدىڭىز؟ – دەپ سۇرايدى. حان: – مەن ءاز جانىبەك حان بولامىن, – دەيدى.
ەكەۋارا اڭگىمەنى ءاز جانىبەك حان ۇيىنە ورالىپ, بيلەرىنە ايتادى. ءوزى دە, ونىڭ بيلەرى دە قىزدىڭ بۇل ءسوزىن جىعا تۇسىنبەيدى. حان بۇل ءسوزدىڭ شەشۋىن جاس جىگىت جيرەنشەدەن سۇرايدى. جيرەنشە:
«قىزدىڭ اكەسى ءبىر قۇس, ءبىر تازى ەرتىپ اڭعا كەتكەن ەكەن. شەشەسى بۋاز ىنگەن ءمىنىپ تۇزعا كەتكەن ەكەن» دەپتى. حان قىزىعىپ, قىزعا جاۋشى جىبەرەدى. اكەسى قىزىن حانعا بەرمەك بولادى. قىز اكەسىنە:
– بەرىڭىز, تەك قالىڭ مالىمدى ءوزىم سۇرايمىن. مەنىڭ قالىڭ مالىما ون بەس لاق تەكە, جيىرما بەس قوشقار, وتىز بەس بۇقا, قىرىق بەس ايعىر, ەلۋ بەس بۋرا, الپىس اق باس اتان بەرسىن! – دەيدى. جاۋشى قىزدىڭ وسى سوزدەرىن ايتىپ قايتىپ كەلەدى. حان ءسوز استارىن تۇسىنبەي, سۇراعاندارىن ازىرلەتىپ جاتادى. بۇل حاباردى ىلە-شالا ەستىپ, حانعا جيرەنشە:
– قىزدىڭ ءسوزى سىر مەن قۇپياعا تولى. ونىڭ ماعىناسى: ون بەس – لاق تەكەدەي ەدىڭ, جيىرما بەس – قويدى يىرگەن قوشقارداي ەدىڭ, وتىز بەس – وكىرەتىن بۇقاداي ەدىڭ, قىرىق بەس – ازىنايتىن ايعىرداي ەدىڭ, ەلۋ بەس – كۇركىرەگەن بۋراداي ەدىڭ, الپىس – اتان بولدىڭ دەگەنى, – دەپتى. حان رايىنان قايتىپ, جيرەنشەگە ءبىر ت ۇلىپ التىن اپارىپ بەرىپتى دەسەدى كارى قۇلاق قارتتار.
وتىنشى بي جاقسى-جايساڭداردىڭ باسى قوسىلعان جەردە, ولاردىڭ اقىل, پاراسات, ويشىلدىق, تاپقىرلىق دەڭگەيىن سىناۋ ءۇشىن:
قانداي تاۋدا كيىك جوق؟
قانداي اعاشتا جاپىراق جوق؟
قانداي سۋدا بالىق جوق؟
قانداي وتتا ءتۇتىن جوق؟
قانداي ادامدا ەسىم جوق؟
قانداي مالدا يە جوق؟
قانداي سيىردا بۇزاۋ جوق؟
قانداي قالادا ادام بولمايدى؟
قانداي نارسە جوعارى جۇرەدى؟
قانداي نارسە تومەن جۇرەدى؟
قانداي نارسە باۋىرىمەن جۇرەدى؟ – دەپ, ون سۇراق قويىپ تەرەڭ ويعا شومدىرعان ەكەن.
سوندا تاپقىرلىق, شەشەندىك ونەرىمەن اڭىزعا اينالعان قايراقباي:
قوڭىراۋلى تاۋدا كيىك جوق.
قۋ اعاشتا جاپىراق جوق.
قۇدىق سۋىندا بالىق جوق.
سايتان وتىندا ءتۇتىن جوق.
زالىم ادامدا دوس جوق.
ىشتەگى بوتادا ەسىم جوق.
دالا مالىندا (اڭداردا) يە جوق.
ەركەك سيىردا بۇزاۋ جوق.
بۇزىلعان قالادا ادام جوق.
ءتۇتىن جوعارى ورلەيدى,
سۋ تومەن اعادى.
جىلان باۋىرىمەن جۇرەدى, – دەپ, جۇمباعىن شەشىپتى. (سانىك زەينوللا. كوپتومدىق شىعارمالار جيناعى. الماتى, 2017. ت.6. 149-150 بەتتەر).
دارابوز ءدىلماردىڭ دانا كەۋدەسىنەن سىڭعىرلاپ توگىلگەن دۇرلەردەن ونىڭ تۇتاس تۇلعاسى, ادامگەرشىلىك, بىلىكتىلىك بولمىسى, ىشكى مادەنيەتى, رۋحى, پسيحولوگياسى, مىنەز-ق ۇلىق سيپاتى اقىل, وي قۋاتى, شىنايىلىعى, ادىلدىگى, تاجىريبەسى ايقىن تانىلادى. جانە دە الەۋمەت الدىندا ايتىلعان تولعامى تەرەڭ, تالعامپازدىقپەن, ماقساتكەرلىكپەن, سىنشىلدىقپەن, ءارى شەبەر كەستەلەنگەن ايبارلى, زاتتى, كۇيلى ءسوزدىڭ كۇشى ەسەلەنە, كوركەيە تۇسەدى. بۇل مەزەتتە اقىلى تەرەڭ شەشەننىڭ ايقىن داۋىس مانەرى دە اسا اسەرلى بولماق. سويلەۋ مادەنيەتىندە وي مەن ءسوزدىڭ دانالىق, ىزگىلىك, كوركەمدىك قىرلارى جويقىن اسەرگە بولەنىپ, ومىرشەڭ, جاسامپاز قۇبىلىسقا اينالادى.
ارىڭ تازا, اقىلىڭ بولسىن,
ءسوزىڭ التىن, اسىلىڭ بولسىن!
بيىككە قۇلاش سەرمەسەڭ,
مۇراتقا جەتەسىڭ.
ەل تاعدىرىن ويلاساڭ,
راحاتقا جەتەسىڭ – دەپ, بايقوتان ءبيدىڭ شالعىنباي تورەگە ايتقانىندا ۇلى بيلەردىڭ بيىك ۇستانىمى دايەكتەلگەن.
اۋزى دۋالى شەشەن-بيلەر وي مەن ءتىل باسەكە-جارىسىندا جۇمباقتاپ سويلەۋدى تاپقىرلىق پەن ىزگىلىكتى قارىم-قاتىناس قۇرالىنا اينالدىردى. جۇمباقتاپ سويلەۋ قازاق شەشەندىگىنىڭ, ءسوز ونەرىنىڭ اسىل قازىناسى, ابزال قىرى بولىپ قالا بەرمەك.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
