3. ۇلى ىستەردىڭ ءداۋىرى
الشىنداردىڭ ءۇش بۇتاعىنىڭ ءارتۇرلى رۋلارىنان قۇرالعان سول اسكەردىڭ باسشىسى بوپ سانالعان ول ءوز ءومىرىن, تاعدىرىن سولارمەن ماڭگىلىككە قوساقتادى, ءوز حالقىنىڭ بوستاندىعى مەن باقىتى ءۇشىن كۇرەسكە بۇكىل كۇش-جىگەرىن جۇمسادى, ءوزى ايتقانداي «بارلىق وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇردى» عۇمىرىن, جانىن قيدى.
ءXVIIى ع. ەكىنشى ونجىلدىعى قازاقتار تاريحىندا ۇلى وتكەلەك بولىپ قالدى, قازاق جادىندا «جاۋگەرشىلىك زامانى» بولىپ ساقتالادى. بۇل كەزدە ءۇش ءجۇزدىڭ رۋلىق جانە تايپالىق جاۋىنگەر قوسىندارى ەۋرازيالىق كوشپەلىلەر اسكەرلەرىنىڭ ەڭ كۇشتىسى – ويرات اسكەرلەرىمەن قاتال ايقاستارعا ۇزدىكسىز ءتۇسىپ وتىردى. وسى داۋىردە قازاق-ويرات سوعىستارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتالانىپ وتىردى. سولاردىڭ ەڭ اۋىرلارى 1711-1712 جانە 1716-1717 جىلدارى ءوتتى دە, بۇل زۇلمات قازاقتاردىڭ باستى جاۋعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن شەكتەن تىس شيرىعۋىن تالاپ ەتتى. وسى سوعىستار «الاشتىڭ ءۇش ۇلىنىڭ» ءتانى مەن جانىن تەڭ شىنىقتىردى, ولاردىڭ وزىق وكىلدەرى ءوز قانداستارىن بىرلىك پەن جۇدىرىقتاي جۇمىلۋعا, ءوز حالقىنىڭ ار-نامىسىن قورعاۋعا شاقىردى. الايدا سول جىلدارداعى اسكەري وقيعالار حالىقتىڭ سەنىم-ءۇمىتىن اقتاپ, اۋىر قاسىرەتتەردىڭ سوڭى بولا المادى, دالا جۇرتىن ودان دا اۋىر سىناقتار مەن قاسىرەتتەر كۇتىپ تۇر ەدى.
ەكى كورشى حالىقتىڭ اسكەري تەكەتىرەسىنىڭ ۇشىنعان تۇسى – 1723 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىنىڭ قاسىرەتتى وقيعالارى ەدى. قونتايشى سەبەن-راپتاننىڭ ۇلكەن ۇلى لاۋزان-شونو نويون باستاعان مىڭداعان جوڭعار اسكەرى وڭتۇستىك قازاقتارىنىڭ بەيعام وتىرعان اۋىلدارىنا كەنەتتەن شابۋىل جاسادى دا, 1723-1725 ج.ج. جوڭعارلار قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى تۇركىستاندى, ونىڭ وڭتۇستىگىندەگى ساۋران مەن تاشكەنتتى باسىپ الدى. بۇدان سوڭ سىردىڭ ورتا جانە قۇيار تۇسىنداعى ءۇش ءجۇزدىڭ جايلاۋلارىن تۇگەل يەمدەندى.
قازاق تاريحىنداعى قاسىرەتتى كەزەڭ – «اقتابان شۇبىرىندى» باستالعان ەدى...
قازاقتىڭ كوبى ورتا ازياعا قاشتى: ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ ازعانتاي بولىگى تاشكەنت سىرتىنا, قاراتەگىن مەن فەرعاناعا, ورتا ءجۇزدىڭ باسىم بولىگى سامارقانعا, ال كىشى ءجۇزدىڭ ۇلكەن توبى حيۋا مەن بۇقارعا اۋىپ كەتتى. قۇتى قاشقان ورتا ازيادا تۇراقتاي الماعان كىشى ءجۇز قاشقىندارىنىڭ ءىرى بولىگى 1723 جىلى سولتۇستىك-شىعىس, سولتۇستىك ارال بويىنا كەلىپ, ودان وڭتۇستىك ورال تاراپىنا ىعىستى.
قازاقتاردىڭ جاپپاي وڭتۇستىك ورالعا ىعىسۋى گەوساياسي جاعدايدى وزگەرتتى. كىشى ءجۇز قازاقتارى ەدىلدىك قالماقتاردى جەم مەن جايىقتىڭ سولتۇستىك جاعاۋىنان ىعىستىرۋ ءۇشىن كۇرەسكە ءتۇستى – ەلگە تۇراق, مالعا جايىلىم كەرەك ەدى...
جەتىرۋ تايپاسىنىڭ قازاقتارى قالماق حانى ايۋكەنىڭ (1672-1724) نەمەرە ءىنىسى, تايشى دورجي نازاروۆتىڭ جايلاۋىنا تاقاي كەلىپ قونىستاندى. بوكەنباي باتىردىڭ اسكەرى 20 مىڭ ءۇيلى دورجي تايشىنىڭ قولىمەن سوقتىعىسىپ قالدى. بىراق 1724 جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن قالماق تايشىلارى قازاقتار مەن قاراقالپاقتاردىڭ وداقتاس كۇشتەرىن جايىق بويىنا جىبەرمەي ۇستاپ تۇردى دا, قاقتىعىس جالعاسا بەردى.
...1724 جىلى ايۋكە حان ءولدى دە, قالماق حاندىعىندا ىشكى ءوزارا قاقتىعىستار باستالدى.
...1724 جىلى الىمدەر مەن جەتىرۋلار كورشى حاندىقتاعى بەرەكەسىزدىكتەردى پايدالانۋدى كوزدەدى دە, ەدىل مەن جايىق ارالىعىنا ۇمتىلدى, ابىلقايىر حان باستاعان سان مىڭ قول ەدىل قالماقتارىنىڭ جايلاۋلارىن شاپتى. وسى شابۋىلدا قازاقتاردىڭ مول اسكەرىن بوكەنباي قاراباتىر ۇلى مەن تاما رۋىنىڭ باسشىسى, بوكەنبايدىڭ قارىنداسىن العان كۇيەۋ بالاسى, ارۋاقتى باتىر ەسەت باسقاردى. بۇلاردىڭ جانىندا بوكەنبايدىڭ نەمەرە ىنىلەرى تولەباي جولبولدى ۇلى مەن قۇداينازار اقپان ۇلى سياقتى باتىردىڭ تاريحي دەرەكتەردە ءجيى ايتىلاتىن سەرىكتەرى دە بولدى.
...1724 جىلعى ناۋرىزدىڭ 22-سىندە استراحان گۋبەرنياسىنىڭ كەڭسەسىنە تۇسكەن حابارلاردا ساراتوۆتان 60 شاقىرىم جەردە كوشىپ جۇرگەن دورجۋ نازاروۆتىڭ اۋىلدارىن 13 مىڭداي اسكەرى بار ابىلقايىردىڭ شاپقانى, قالماقتاردىڭ جەڭىلگەنى, قازاقتار مەن قاراقالپاقتاردىڭ 50 قالماقتى تۇتقىنداپ, 500 تۇيە مەن 8000-نان استام قويدى اكەتكەنى ايتىلادى. كىشى ءجۇز باتىرلارى بۇدان وزگە ۇلىستاردان 400 تۇتقىن, 600 تۇيە, 3 مىڭ سيىر, 10 مىڭ قويدى ولجالاعان.
...1725 جىلدىڭ باسىندا قازاقتار ويرات شابۋىلىنا ۇشىراپ, بوسىپ كەتكەنىن ايتتىق. قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنا قاشقان قازاقتاردىڭ جاڭا تولقىنى كەلدى. كەلەسى ايلاردا كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ رۋ-تايپالارى جايىقتىڭ سول جاعالاۋى مەن جاقىن ايماقتاردى تولتىرىپ جىبەردى, بۇل باشقۇرتتاردىڭ كوشىپ جۇرگەن ءوڭىرى بولاتىن.
...سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا پاتشايىم ەكاتەرينانىڭ سارايىندا قۇرامىندا ا.د.مەنشيكوۆ, ف.م.اپراكسين, ا.ت.گولوۆكين, پ.ا.تولستوي, ا.ي.وستەرمان مەن پ.ي.ياگۋجينسكي بار سىرتقى ىستەر جونىندەگى جوعارعى قۇپيا كەڭەستىڭ وتىرىسى گۋبەرناتور ا.پ.ۆولىنسكيدىڭ قازاقتار مەن قاراقالپاقتاردىڭ جايىققا جاقىنداپ, رەسەي بوداندارى – قالماقتاردى شاپقالى وتىرعانى تۋرالى حابارىن تىڭداعان. بۇل كەيىن راسقا شىقتى.
1726 جىلى ابىلقايىر, ورتا ءجۇز حانى سامەكە (1723-1738), باراق سۇلتان (1751 ج.ءو.) مەن ەسىم سۇلتان باستاعان 10 مىڭ قازاق اسكەرى قالماقتارعا شابۋىل جاسادى. كىشى ءجۇز جەتىرۋلارىنىڭ قولىن بوكەنباي, ەسەت باتىرلار باسقاردى. بۇعان 20 مىڭ اسكەرى بار قالماق اسكەرى قارسى شىقتى دا, قازاقتاردى شەگىندىرىپ, سوڭدارىنان قۋدى.
ەكى قول كوپ شايقاسىپ, سوڭىندا «بۇدان سوڭ قالماقتى شاپپايمىز, بۇگىن تۋعان بالا ەرجەتىپ, اتقا ءمىنىپ, ساداق تارتقانشا تاتۋ بولامىز» دەپ كەلىستى. بوكەنباي وسى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ورتاسىندا, ءىرى جەتەكشىلەردىڭ ءبىرى بولىپ ءجۇردى.
...1726 جىلدىڭ كۇزىندە جەتىرۋ باسشىلارى مەن وزگە رۋباسىلارى ارال ماڭىنداعى قاراقۇمداعى قىستاۋلارىنا ورالىپ, باس دۇشپان – ويرات حانى قالدان-سەرەنگە قارسى جورىق جاساۋدى ويلاستىرا باستادى.
1726 جىلعى قىس سوڭىندا, نەمەسە 1727 جىلى, ەلدىڭ ايتۋىنشا, قاراقۇمدا تاعى دا قازاق باتىرلارىنىڭ باستاماسىمەن, ءۇش ءجۇزدىڭ ەڭ بەدەلدى, ەڭ ىقپالدى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تاعى ءبىر قۇرىلتاي ءوتتى (بۇل دا بوكەنباي ونەگەسىمەن, سونىڭ يدەياسىمەن ىسكە اسقان تاريحي ماڭىزى بار جيىن دەۋگە بولادى). بۇعان قاتىسقان حاندار, سۇلتاندار مەن بيلەر, ەل اعالارى جوڭعارلارعا قارسى جالپىقازاقتىق اسكەر قۇرۋعا ۇيعارىپ, ءۇش ءجۇزدىڭ بىرىككەن اسكەرىنە ابىلقايىردى باس قولباسشى ەتىپ سايلادى.
ء«تونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەر ءوزارا قىرقىلجىڭدى بىتىمگە كەلتىرىپ, جۇرتتى بىرىكتىردى دە, ەلدى ءبارىن ءبىر ماقساتقا باعىتتادى. كۇللى جۇرتتىڭ جيىنىندا ورتاق جاۋدى شاۋىپ, قىرعىز-قايساق جەرىنەن قۋىپ شىعۋعا كىرىسۋ بەلگىلەندى. ابىلقايىر حان باس قولباسشى سايلانىپ, حالىق ءداستۇرى بويىنشا قۇرباندىققا شالىنعان اقبوز ات بولاشاق جەڭىستىڭ بويتۇمارىنداي اسەر ەتتى» دەيدى ا.ي.لەۆشين. قازاق قوسىندارىنىڭ قيمىلى باتىرلار بەلگىلەگەن جالپى ستراتەگيالىق جوسپار بويىنشا جۇرگىزىلدى.
ءساتتى باستالعان جورىقتىڭ شىرقاۋ شەگى ۇلىتاۋدىڭ وڭتۇستىگىندەگى, سارىسۋدىڭ باتىس جاعىنداعى بۇلاندى جانە بەلەۋتى وزەندەرىنىڭ اراسىنداعى جازىقتا (قازىرگى قالماققىرىلعان) وتكەن ۇلى مايدان بولدى. 1727 جىلى ءۇش ءجۇزدىڭ اسكەرى كۇشى باسىم جاۋدى كۇيرەتە جەڭىپ, ىلەنىڭ باستاۋىنا – جوڭعار حانىنىڭ ورداسى تۇرعان جۇرتقا قاراي جەڭىستى شەرۋ تارتتى.
جوڭعارلاردىڭ ەڭ ءىرى جەڭىلىسى قاراسيىر (دۇرىسى, قاراسۋىر) جازىعىندا بولدى دا, بۇل جەر بەرىدە قالماققىرىلعان اتانىپ كەتتى.
...وسى ۇلى شابۋىلدار مەن جەڭىستى جورىقتار كەزىندە بوكەنباي باتىر ءۇش ءجۇزدىڭ ساردارى ابىلقايىردىڭ جانىندا بولىپ, ونىڭ شۇعىل تاپسىرمالارىن ورىندادى – شايقاستىڭ ەڭ جاۋاپتى شابۋىلدارىن ۇيىمداستىردى. سول تۇستا ول ەرجۇرەك قاھارمان عانا ەمەس, دارىندى قولباسى رەتىندە قالىڭ قازاق پەن باشقۇرتتارعا كەڭىنەن تانىلدى.
اتاپ ايتقاندا, سول داۋىردەگى بەدەلدى باشقۇرت باتىرلارى, تارحاندار الدار يسەكەەۆ, تايماس شايموۆ, قادىراس مۋللاكاەۆ, وزگە دە كورنەكتى حالىق وكىلدەرى 1731 جىلعى 7 قازاندا ابىلقايىر حانعا جىبەرىلگەن رەسەي ەلشىسى ا.ي.تەۆكەلەۆكە بوكەنباي باتىردىڭ وتە جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, مايداندارداعى داڭقتى ەرلىكتەرى مەن قوعامداعى وراسان زور بەدەلى تۋرالى بايانداي كەلىپ, «ايگىلى بي بوكەنباي, ەسەت باتىر, قۇداينازار مىرزا.. بارلىق يگى جاقسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاقسىلارى جانە كۇشتىلەرى, داۋلەتتىلەرى» دەيدى.
بوكەنبايمەن بىرگە قازاق اسكەرىنىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە كىشى ءجۇزدىڭ كوپتەگەن باتىرلارى زور ۇلەس قوستى, 1727-28 ج.ج. ولار قازاق قوسىندارىنىڭ العى شەبىندە جۇرگەنى تۋرالى م.تىنىشباەۆ «وسى ازاتتىق جورىقتارىندا الشىندار وراسان زور ءرول اتقاردى» دەپ جازادى.
بوكەنبايدىڭ جوڭعارلارمەن كۇرەسىندەگى ەڭ جاقىن سەرىكتەرى رەتىندە تابىن جانە تاما قوسىندارىن باسقارعان ەسەت كوكى ۇلى, قۇداينازار اقمان ۇلى جانە تولەباي جولبولدى ۇلى سياقتى اسا كورنەكتى قولباسشىلارىمەن بىرگە ەلىن جاۋعا باستاعان مالاي, جاپاق كوكشە ۇلى جۇرت اراسىندا «سۇر نايزالى» اتانىپ كەتكەن تايلاق جەزدىباي ۇلى سياقتى قاھارماندار دا بوكەنبايدىڭ ايتۋلى سەرىكتەرى ەدى. 1727-30 ج.ج. بوكەنبايمەن بىرگە داڭققا بولەنگەن ءالىم باتىرلارى – كەتە التاي ەبەسكى ۇلى مەن ارال بولپاش ۇلى, شومەكەي ارىستانباي ايباس ۇلى, شەكتى بايىمبەت اقكىسى ۇلى جانە ءوز رۋىنىڭ ۇرانىنا اينالعان 17 جاسار باتىر سارتاي بايجان ۇلى دا وسى قاتاردا.
4. اۋىر شەشىم
بوكەنباي ءومىرىنىڭ سوڭعى ونجىلدىعى قازاق ەلىنىڭ كوشپەلى جۇرتىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ءىرى وقيعالارعا, كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ بيلەۋشى توپتارىنىڭ داستۇردەن تىس ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋلارىنا تولى بولدى. سول سەبەپتى, بوكەنباي مەن ونىڭ «قاراسۇيەك» پىكىرلەستەرىنە 1730 جىلدان باستاپ, قان مايداندا عانا ەمەس, ەڭ باستىسى – ساياسي كۇرەستە دە قيمىل كورسەتۋگە, ءبىر جاعىنان – ءوز قانداستارىن رەسەيمەن كەلىسىمشارتتىق تۇرعىدان جاقىنداسۋعا كوندىرۋگە, ەكىنشى جاعىنان – ەدىل بويى قالماقتارىمەن, باشقۇرتتارمەن اراداعى ەسكى جەر داۋلارىن نەگىزىنەن ديپلوماتيالىق جولدارمەن شەشۋگە كوندىرۋگە تۋرا كەلدى.
ءXVIIى ع. 20-جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاقتىڭ ءالىم ۇلى, جەتىرۋ تايپالارى ەدىل قالماقتارىمەن سوعىسا ءجۇرىپ, جايىقتىڭ سول بەتكەيى مەن جەمنىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى شۇرايلى جەرلەردى يەمدەنىپ العان-دى. قالماقتار بۇعان كونبەي, ءجيى سوعىس اشىپ وتىردى.
مۇنىمەن قاتار, قازاقتار مەن ورال بويى باشقۇرتتارىنىڭ جايىق پەن توبىل بويىنداعى داۋلى جەرلەر مەن سۋ كوزدەرى ءۇشىن تالاسى ۋشىعا تۇسكەن.
ءدال وسىنداي جاعدايدا, 1730 جىلعى كوكتەمدە ابىلقايىر مەن سامەكە (1724-1738) حاندار قونتايشى قالدان-سەرەنمەن بەيبىت كەلىسىم جاساپ, جەتىسۋ جەرىنەن سولتۇستىككە قونىس اۋدارىپ, قازاق اقسۇيەكتەرى مەن ەكى ءجۇزدىڭ ىقپالدى رۋباسىلارىن شاقىرىپ, قازاقتاردىڭ ورىس بوداندارى – باشقۇرتتارمەن اراداعى ەسكى داۋلاردى شەشۋ ماسەلەسىن كوتەردى. قۇرىلتايشىلار مۇنى ورىس ۇكىمەتىمەن شارتتاسىپ بارىپ شەشۋ ءۇشىن ابىلقايىر ۋفاعا ەلشىلىك جىبەرىپ, «رەسەيمەن تاتۋ بولۋ» تۋرالى كەلىسىم ازىرلەۋگە ءتيىس دەپ ۇيعاردى.
قازاق رۋباسىلارىنىڭ بۇل ۇمتىلىسىنان ناتيجە شىقپاسىن ابىلقايىر انىق ءتۇسىندى – رەسەيدىڭ ءوزى ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەمەس, جات حالىقتىڭ مۇددەسىنە بولا ءوز بوداندارىنىڭ مۇددەسىن قورعاماي وتىرۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ماسەلەنى تەرەڭىرەك قاراستىرىپ, ءجىتى ويلانعان ابىلقايىر پاتشا ۇكىمەتىنە بۇدان گورى مىقتىراق ۇسىنىس جاساعاندا عانا قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى دۇرىس قالىپتاسارىن ۇعىپ, 1730 جىلدىڭ ماۋسىمىندا يمپەراتور پاتشايىم اننا يوانوۆناعا حات جولداپ, ءوزى مەن قولاستىنداعى حالقىنا «اسا مارتەبەلى» قامقورلىق پەن قورعاۋ جاساۋىن ءوتىندى.
ورىس يمپەراتور پاتشايىمنىڭ قامقورلىعىنا يە بولۋ ارقىلى ابىلقايىر قازاق-باشقۇرت شيەلەنىسىن شەشىپ الۋدى, رەسەي اسكەري كۇشىنە سۇيەنە وتىرىپ, جوڭعار سوعىسى ناتيجەسىندە جاۋ قولىنا وتكەن سىر بويى قالالارىن, ەڭ الدىمەن, ساۋدالىق-كاسىپشىلىك, وتىرىقشى-ديقانشىلىق ايماعىمەن قوسا تۇركىستاندى قايتارىپ الۋدى, ەدىل بويى مەن باتىس سىبىردەگى ءىرى جارمەڭكەلەردە قازاقتاردىڭ ورىس كوپەستەرىمەن ەركىن ساۋدا جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك الۋدى جانە اعا حان بيلىگىن كۇشەيتۋ مەن جەتىلدىرۋ ارقىلى دالانىڭ ورتالىق بيلىگىن نىعايتۋدى ويلادى. بۇل – سول تۇس ءۇشىن قازاق تاريحىنداعى ەڭ ۇلى شەشىم ەدى. ونسىز قازاق حالقىنىڭ بولۋ-بولماۋى بەلگىسىز ەدى.
1731 جىلعى اقپاندا يمپەراتور پاتشايىم قازاقتاردى رەسەي دارگەيىنە الۋ تۋرالى گراموتاعا قول قويدى دا, قازاق دالاسىنا رەسەي ەلشىسى قۇل-مۇحاممەد (ورىسشا – الەكسەي يۆانوۆيچ) تەۆكەلەۆ ابىلقايىردان رەسەيگە ادالدىق انتىن الۋعا اتتاندى.
... 1731 جىلدىڭ 5 قازانىندا ورىس ەلشىسى ىرعىز وزەنىنىڭ سالاسى شەتىرعىزدىڭ قۇيار جەرىندەگى مانىتوبەدە (بەرىدە مانىاۋليە اتانعان) وتىرعان ابىلقايىر ورداسىنا جەتتى. كەلگەن بويدا ا.ي.تەۆكەلەۆتى كىشى ءجۇز رۋباسىلارى ازىرلەپ قويعان «قۇپيا قاراۋىل» تۇتقىنعا الدى دا, 6-10 قازان ارالىعىندا ول «ۇستىنە قازاقتىڭ توزعان كيىمىن كيىپ», ابىلقايىر ورداسىنا تۇندە عانا بارىپ سويلەسىپ ءجۇردى.
7 قازان كۇنى تەۆكەلەۆ رۋباسىلارعا ورىس پاتشاسىنا انت بەرۋ ءراسىمى تۋرالى حابارلاپ, سىي-سياپات ۇلەستىردى دە, ابىلقايىردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن انت بەرۋ كۇنىن بەلگىلەدى. الايدا كەشكە قاراي رۋباسىلاردىڭ وعان دەگەن وشپەندىلىگى كۇشەيىپ كەتكەنىن, ونى رەسەيدىڭ قازاق جۇزدەرىنە اسكەري شابۋىل جاساۋدى جوسپارلاۋ ءۇشىن كەلگەن جانسىز دەپ ايىپتاپ, ەلشىلىكتىڭ بارلىق ادامىن ءولتىرىپ, م ۇلىكتەرىن توناعالى وتىرعانىن ءبىلدى.
تەۆكەلەۆ وزىمەن ەرە كەلگەن باشقۇرتتاردىڭ باسشىلارىن شاقىرىپ, كەڭەس سۇرادى. ولار ميسسيا باسشىسىنا ەڭ الدىمەن حالىق ىشىندەگى ىقپالى وتە زور كىشى ءجۇز باتىرلارى بوكەنبايدى, ەسەتتى جانە قۇداينازار مىرزانى شاقىرۋ كەرەكتىگىن, ابىلقايىردىڭ سولاردىڭ قولداۋىنا ۇنەمى سۇيەنىپ كەلە جاتقانىن ايتقان.
بۇدان سوڭ ابىلقايىردىڭ ءوزى دە اتاقتى رۋباسى بوكەنبايدىڭ «بارلىق قازاق باسشىلارىن جامان پيعىلدان قايتارا الاتىنىن, ونداي جاماندىققا جول بەرمەۋ سونىڭ عانا قولىنان كەلەتىنىن, ال مۇنىڭ – حاننىڭ, ءوزى سەزىكتى بولعاندىقتان, مۇنى ىستەي المايتىنىن» ايتقان. حان تايماس باتىردى شاقىرىپ الىپ, بوكەنبايدى تاپتىرىپ, ءدال سول كۇنى تەۆكەلەۆپەن كەزدەستىرگەن.
... بار سىردى بوكەنبايعا بايانداپ بەرگەن ا.ي.تەۆكەلەۆ ودان رەسەيمەن كەلىسىمگە كونگىسى جوق رۋباسىلارىن كوندىرىپ بەرۋدى ءوتىنىپ, «بۇل ءۇشىن بوكەنباي باتىردى, ونىڭ كۇيەۋ بالاسى مەن نەمەرە ءىنىسىن ... اسا مارتەبەلى يمپەراتوردىڭ قايىرىمدىلىعىمەن ماراپاتتايتىنىن» ايتادى.
ابىلقايىردىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بوكەنباي ءۇشىن حان جوسپارى, ودان وزگە جولدىڭ جوقتىعى بۇرىننان بەلگىلى ەدى.
ابىلقايىر حان دا, ونى جاقتاۋشى بوكەنباي باتىر مەن ونىڭ سەرىكتەرى دە رەسەيمەن جاقىنداسۋدىڭ ەكى جاققا دا ءتيىمدى اسكەري-ساياسي كەلىسىم دەپ قانا ۇققانىن, ماقسات – قازاقتى بودان ەتۋ ەمەستىگىن ەرەكشە ايتقان ءجون.
بوكەنبايدىڭ ەل اعالارىن رەسەيگە انت بەرىپ, كەلىسىمگە كەلۋگە ۇگىتتەۋگە سانالى تۇردە, شىنايى كوڭىلمەن كونگەنى ورىس ەلشىسىن تاڭداندىرعان. تەۆكەلەۆ بۇل قىزمەتى ءۇشىن باتىرعا سول كەزدە ەسەپسىز بايلىق بوپ ەسەپتەلەتىن 500 سومدى ۇسىنعاندا, ول «اقشانى السام, سول ءۇشىن قىزمەت ىستەگەنىم بولادى, بۇل ابىروي اپەرمەيدى» دەپ, سىيلىقتان باس تارتقان.
ايگىلى باتىر ءوز ۋادەسىنەن اينىعان جوق, رەسەي ەلشىلىگى دالادا وتكىزگەن ۋاقىت ىشىندە تەۆكەلەۆتى ەڭ قيىن جاعدايلاردا قولداپ ءجۇردى.
...ديپلوماتيالىق ميسسيانىڭ تابىسقا جەتۋىنە تەۆكەلەۆ ەڭ الدىمەن بوكەنباي قاراباتىر ۇلىنا قارىزدار ەكەنىن جازادى – ول جات جەردە ەلشىلىكتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويعان جوق, كىشى ءجۇز باسشىلارىنىڭ رەسەيگە انت بەرۋىنە دە زور ىقپال جاسادى.
سەبەبى ول قالىپتاسقان جاعدايدى ابىلقايىرمەن بىردەي سەزىندى, حالقىنىڭ وراسان تاريحي تىعىرىقتان قالاي شىعارىنا شىن جۇرەكتەن الاڭدادى. ول ماعىناسىز شاپقىنشىلىقتان ويلى ماملەگەرلىكتىڭ ارتىقتىعىن تەرەڭ ۇعا ءبىلدى. رەسەيمەن كەلىسىمنەن كەيىن دە تالاي رەت ۋشىققان قازاق-قالماق, قازاق-باشقۇرت شيەلەنىستەرىندە بوكەنباي ەلشىلىككە ءجۇرىپ, كوپ داۋدى سوعىسسىز, ءادىل شەشۋگە ەسەپسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.
...1746 جىلى ابىلقايىر حان بىلاي دەپ جازادى: «بۇدان بۇرىن جايىق بويىندا قامالدار جوق ەدى, ۇلىستار كەڭ جايىلىپ كوشە المايتىن, قىرعىز-قايساقتارمەن مۇنداي ساۋدا دا جۇرمەيتىن, ال قازىر اللاعا شۇكىر, قامالدار تۇر, قازاقتار ساۋداعا ۇيرەندى...بيىك ءشوپتى جايلاۋلار مەن ءمولدىر سۋلارى بار جايىقتىڭ بەرگى بەتى بىزگە بەرىلدى, مەن بۇعان ءبىر ەمەس, مىڭ مارتە ىرزامىن...»
كەيىن باتىس جانە سولتۇستىك تەرريتوريالار پروبلەمالارىنىڭ جاريا تۇردە, زاڭ جۇزىندە شەشىلىپ, قازاق پايداسىنا شەشىلۋىن ءۇش ءجۇزدىڭ بيلىك وكىلدەرى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى ابىلقايىر مەن ونىڭ جاقىن دوستارى بولعان بەلگىلى باتىرلاردىڭ ەڭ باستى ساياسي تابىستارى ەكەنىن تولىق مويىندادى. ولاردىڭ ەڭ باسىندا «ار نامىستىڭ اقتاڭگەرى», تابىن بوكەنباي قاراباتىر ۇلى تۇرعان-دى.
5. ۇلى ساپاردىڭ سوڭى
ءXVIIى ع. 30-40 جىلدارىنىڭ شەگىندە بوكەنبايدىڭ جاسى ءۇش مۇشەلدەن اسقان-دى. الايدا 73-تەگى باتىر بۇرىنعى قايراتتى دا قاجىرلى كۇيىندە قالا بەردى, اتقا قارعىپ ءمىنىپ, جەلمەن جارىسقان تۇلپارىنىڭ ۇستىندە كورشى حالىقتاردىڭ جەرىنە نەشە كۇنشىلىك ساپار جاساي بەرەتىن. بويداعى قايرات-قاجىرىمەن قاتار ول سانا سەرگەكتىگىن دە سول كۇيى ساقتاپ, قازاق دالاسىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە قىزۋ ارالاسىپ, شەكارالىق ورىس اكىمشىلىگىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى كىسىلەرىمەن كەزدەسىپ تۇراتىن.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا دا ول باياعىشا كىشى ءجۇزدىڭ ەڭ بەدەلدى جانە ىقپالدى, قازاقتاردىڭ ءىرى توبىن باسقاراتىن ەل اعاسى بولىپ قالا بەردى. بوكەنباي مەن ونىڭ اعايىندارىنىڭ – ەسەت باتىر مەن قۇداينازار مىرزانىڭ قاراماعىندا 7 مىڭ ءۇيلى جەتىرۋلار, ياعني 50 مىڭ ادام بولدى. بۇعان قوسا, ول دالادا دا, كورشىلەس باشقۇرت ەلىندە دە قارادان شىققان قازاق ازاماتتارى ىشىندەگى ەڭ داۋلەتتى كىسى ەدى, سەبەبى جاۋدان تۇسكەن مول ولجانىڭ ۇلكەن بولىگى, ءداستۇر بويىنشا, تۇراقتى قوسىن قولباسشىسى رەتىندە بۇعان تيەسىلى ەدى. ەرتەرەكتە بەلگىلى باشقۇرت تارحاندارى الدار يسەكەەۆ پەن تايماس شايموۆ ا.ي.تەۆكەلەۆكە كىشى جۇزگە ەلشىلىكپەن اتتانعاندا تەك قانا بوكەنبايعا ارقا سۇيەۋ كەرەكتىگىن بەكەر ايتپاعان-دى. كوشپەلى قازاقتار اراسىنداعى قوعامدىق بەدەلىنىڭ, داۋلەتىنىڭ جانە كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ ەل بيلەۋشىلەرىن يمپەريانىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنا جاقىنداتا تۇسۋگە سىڭىرگەن جەكە ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بوكەنبايدىڭ ورىنبورلىق جانە استراحاندىق باسشىلار الدىنداعى بەدەلى دە زور ەدى, ولار كوپتى كورگەن, كوپ بىلەتىن ەستى باتىردىڭ بىلىكتى جانە دالەلدى كوزقاراستارىمەن ساناساتىن بوكەنبايدىڭ ءوزى دە ورىنبور تاراپىنان ءجيى ايتىلاتىن ساۋالدار مەن ۇسىنىستارعا سەرگەك قاراپ, قاجەت كەزىندە جەرگىلىكتى شەكارالىق كومانديرلەرگە كەڭەس بەرۋگە كەلەتىن. كەيدە, ماسەلەن, 1738 جىلى بوكەنباي وزەرنىي قامالىنىڭ ماڭىنداعى ورىنبور كوميسسياسىنىڭ باستىعى ۆ.ن.تاتيششەۆتىڭ لاگەرىنە كەلگەندە بۇل كەلىسسوز قازاقتار باستاماسى بويىنشا بەلگىلەنسە, كەلەسى جولى كەلىسسوز وتكىزۋدى رەسەيدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى پروۆينتسيالىق پاتشا اكىمدىگى ۇسىنعان.
1740 جىلدىڭ جازىندا بوكەنباي ۆ.ن.تاتيششەۆتىڭ ورنىنا كەلگەن گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.ا.ۋرۋسوۆتان كىشى ءجۇز قازاقتارى مەن رەسەي اراسىنداعى كەلىسىلگەن اراقاتىناستاردىڭ ماڭىزدى پروبلەمالارى تۋرالى كەلىسسوزگە كەلۋىن وتىنگەن شاقىرۋ الدى. باتىر كۇيەۋ بالاسى ەسەتتى, جەتىرۋدىڭ يگى جاقسىلارىن ەرتىپ, جەم بويىنان وردىڭ جاڭا شەكارا باسشىسىنا اتتاندى. ۋرۋسوۆ پەن ونىڭ كومەكشىلەرىنىڭ كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز بيلەۋشىلەرىمەن كەزدەسۋى وردا, 22 تامىز – 1 قىركۇيەك ارالىعىندا ءوتتى. ابىلقايىر حان مەن ونىڭ ۇلدارى كەلگەن كەڭەسكە جاقىندا عانا اق كيىزگە كوتەرىلگەن ابىلمامبەت پەن ابىلاي سۇلتان قاتىستى, ولاردىڭ جانىندا ەكى ءجۇزدىڭ سىيلى ەل اعالارى دا بولدى. سوڭعىلاردىڭ ساپىندا جەتىرۋلىق بوكەنباي مەن ەسەت, ورتا ءجۇز ارعىندارىنىڭ ۇلكەن رۋلىق بىرلەستىكتەرىنىڭ باسشىلارى جانىبەك قوشقار ۇلى مەن نياز بارقى ۇلى دا بولدى. ۇلكەن جيىن ەكىجاقتى كەلىسىمنىڭ سول تۇستاعى پروبلەمالارىن: قازاقتاردىڭ انتتى بەرىك ساقتاۋ ماسەلەلەرىن, ولاردىڭ ورىس تۇتقىندارىن كەرى قايتارۋ ءىسىن, دالانىڭ ءوز ءىشى مەن باتىس شەكارالارداعى قوعامدىق-ساياسي جاعدايلاردى قالىپقا كەلتىرۋ پروبلەمالارىن تالقىلادى.
ساياسي سەرىكتەردىڭ ءوزارا تىلدەسۋى ۇستىندە, 1740 جىلعى تامىزدىڭ 28-ىندە ابىلمامبەت حان مەن ابىلاي سۇلتان ورىس تاعىنىڭ دارگەيىنە رەسمي تۇردە ءوتتى. ولارمەن بىرگە ورتا ءجۇزدىڭ 128 سۇلتاندارى مەن ەل بيلەۋشىلەرى ورىس پاتشايىمىنا ادالدىق انتىن قابىلدادى. كەلەسى كۇنى بوكەنباي مەن ەسەت باستاعان كىشى ءجۇزدىڭ 180 بيلەۋشىسى انت بەردى...
بوكەنباي باتىردىڭ حالىق تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەردە زور قىزمەت اتقارعانىنىڭ مۇنداي مىسالدارى وتە كوپ. ول شىن مانىندەگى ۇلتتىق, مەملەكەتتىك قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن تۇلعا.
...سول عاسىردىڭ 40-جىلدارى ءۇستىرت ايماعىندا تۇرىكپەندەر مەن تابىنداردىڭ, ادايلار مەن قالماقتاردىڭ شۇرايلى جەرلەر ءۇشىن قاقتىعىستارى جيىلەپ كەتتى.
1742 جىلدىڭ قىسىندا وسى جاعدايلارعا بايلانىستى 500 اسكەردى باستاعان قارت باتىر تۇرىكپەندەرمەن سوعىسقا اتتاندى. بۇل قازاقتار ءۇشىن وتە ءساتسىز جورىق بولدى. تۇرىكمەندەرمەن شايقاستا 100 قازاق جاۋىنگەرى ەرلىكپەن قازا تاپتى. ونىڭ ىشىندە قولىنان سەمسەرىن ءتۇسىرىپ كورمەگەن ار-نامىستىڭ اقتاڭگەرى, اتاقتى باتىر, داڭقتى قولباسشى, شەبەر ماملەگەر-ساياساتشى, ۇلت قايراتكەرى بوكەنباي قاراباتىر ۇلى دا بار ەدى...
يرينا ەروفەەۆا
اۋدارعان
مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى
(سوڭى. باسى 49-نومىردە)
