«تۇركسوي» حالىقارالىق ۇيىمى ۇيىمدىستىرىپ, وننان استام مەملەكەت وكىلدەرى قاتىسقان سيمپوزيۋم بارىسىندا ماعجان بابامىزعا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت ەرەكشە اڭعارىلىپ تۇردى. نەگە دەيسىز عوي؟ وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى تۇرىك باۋىرلاردىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى كۇندەر ماعجاندى بەيجاي قالدىرماعانى, ونىڭ «الىستاعى باۋىرىما» دەگەن اتاقتى ولەڭىن جازىپ, قاراجات جيناۋ ءىسىن ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. وسىنداي قيىن شاقتا قايعىلارىن بولىسكەن ماعجاندى بۇگىنگە دەيىن توبەلەرىنە كوتەرەدى. قازىر وندا جەرلەسىمىزدىڭ اتىندا مەكتەپ, كوشە, ساياباق بار. «ماعجان جۇماباەۆ جىلى» سالتاناتتى جاعدايدا انكارادا اشىلىپ, كاستامونۋ قالاسىندا جالعاستى. وندا ەل باسشىلارى, كورنەكتى تۇلعالار, عالىمدار, زەرتتەۋشىلەر ءسوز الىپ, ۇلى اقىنعا دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىك سەزىمدەرىن جەتكىزدى.
– زارقىن سىزدىق ۇلى, قايراتكەرلىگى, شىعارماشىلىعى كەرەمەت قۋاتتى ماعجان سەكىلدى كەسەك تۇلعاعا قاتىستى قۇندى ماعلۇماتتاردى, تىڭ دۇنيەلەردى تاۋىپ, كىتاپ ەتىپ شىعاردىڭىز. ماعجان ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن تۇڭعيىق مۇحيت دەگەن ءسوزدى ءجيى قايتالاۋىڭىزدىڭ سەبەبىن تۇسىندىرە كەتسەڭىز؟
– مەنىڭ ءبىر اڭعارعانىم, ماعجان 1912 جىلى جارىق كورگەن «شولپان» اتتى العاشقى ولەڭدەر جيناعىنان باستاپ ورىس پاتشاسىنا دا, كەڭەس وكىمەتىنە دە جاقپاعان. تاتارستان مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ 420-قورىندا سول كەزدەگى قازانداعى باسپاحانالاردان قازاق جانە تاتار تىلدەرىندە باسىلىپ شىققان كىتاپتارعا بايلانىستى تسەنزۋرا قۇجاتتارى جەكە ساقتاۋلى. قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تەگى حاكاس, قازاقشاعا جۇيرىك, شىعىستانۋشى نيكولاي كاتانوۆ باستاعان اۋدارماشى توپ قازاق تىلىندە شىققان ءاربىر كىتاپتى شۇقشيا تەكسەرىپ, ورىس مەملەكەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى-اۋ دەگەن پىكىرلەر ىزدەگەن. وزدەرى تاپقان «قىلمىستى» دەرەكتەردى پەتەربورعا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە جولداپ وتىرعان. ماعجاننىڭ «شولپانىنان» «كۇدىكتى-اۋ» دەگەن ولەڭ جولدارى مەن شۋماقتاردى جولما-جول ورىسشاعا اۋدارىپ, كەيبىر سوزدەردىڭ استارلى ماعىناسىن اشىپ كورسەتكەن. مىسالى, ماعجاننىڭ «جاتىر...» دەگەن ولەڭىنەن: «كەڭ جەرى كۇننەن-كۇنگە قۇرىپ جاتىر, سۇر جىلان قانىن-ءسولىن سورىپ جاتىر...» دەگەن ەكى جولدى «شيروكايا زەمليا (كازاحا) چتو ني دەن, گيبنەت, ا چەرنايا زمەيا ۆسيۋ كروۆ ەگو (كازاحا) سوسەت» دەپ تارجىمالاعان. شىن مانىندە «جەر كەتتى, جانىڭ كەتتى, قام جەمەدىڭ, قۇل بولدىڭ قارا تابان ەندى مالسىز. قاراعىم, ارىستانىم, قايراتتى ەرىم, تۇردىڭ با قارۋ قىلماي, قۇر امالسىز؟ دەپ شىرقىراعان بوزبالا اقىننىڭ جان داۋىسى قالىڭ قازاقتى وياتىپ, تاريحتان وزىنە لايىق ورىن ىزدەۋگە باستاعاندىق ەدى. «شولپاننىڭ» تارالۋىنا تىيىم سالىنىپ, اۆتوردىڭ سوڭىنا اكىمشىلىك باقىلاۋ قويىلعان. كەيىن كەڭەس داۋىرىندە مۇنىڭ ءبارى قارا كۇيە بولىپ جاعىلدى.
– مەملەكەت بيلىگىن زاڭسىز باسىپ العان بولشەۆيكتەردىڭ دە ورىس ەمەس حالىقتارعا جايلى بولا قويمايتىنىن قايران اقىن باستاپقىدا تۇسىنە المادى دەگەن ويىڭىزدى تارقاتا ايتساڭىز؟
– شىندىعى سول. 1919 جىلى كازرەۆكوم قۇرىلىپ, 1920 جىلى اۆتونوميا مارتەبەسى بەرىلىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىنىڭ نىشانى بايقالعانىنا ماعجانداردىڭ قاتتى قۋانعانى راس. «كەدەي ءسوزى» گازەتىنە «اۆتونوميا كىمدىكى؟» دەگەن ماقالا جازىپ, «ايلى, كۇندى, قاندى وتتى تاريحى بار; كەڭ, باي, تەرەڭ ءتىلى, ادەبيەتى بار; باسقالارعا ۇيلەسپەيتىن تورەسى, شارۋاسى بار – قازاقتىكى. ...ءجۇز جىلدار ورىس اقسۇيەكتەرى مەن بايلارىنىڭ تەپكىسىندە ەلدىگىن ۇمىتپاعان الاشتىكى»... «ايازدى كۇنى اينالعان, بۇلتتى كۇنى تولعانعان, قۇرىعىن نايزاداي تايانعان, قۋ تولاعاي جاستانعان, ەر قازاقتىڭ اۆتونومياسى بۇل!»دەپ جاۋاپ بەرەدى. ال «ەكىدەن – ءبىر» دەگەن ماقالاسىن بىلاي اياقتايدى: «قازاق توڭكەرىستى ءوزى جاساعان جوق. توڭكەرىسكە دەيىن دە, توڭكەرىستەن كەيىنگى ءۇش جىلدا دا تەڭدىككە قولى جەتپەگەن... وتارشىلدىقتىڭ جاراسى ءالى جازىلماعان» جاعداي ەدى. مۇنداي جاعدايدا «قازان توڭكەرىسىنىڭ ناتيجەلەرىن قازاقتىڭ موينىنا قامىتشا كيگىزە سالۋعا بولمايدى».
– بۇرىنعى ەسكى ءتارتىپتىڭ ءبارى تەرىسكە شىعارىلعانمەن ءىس جۇزىندە سول كۇيىندە قالا بەردى ەمەس پە؟
– سوناۋ ەكاتەرينانىڭ يمپەريالىق زامانىندا باستالعان تىڭشىلىق, قۋدالاۋ, جازىقسىز جازالاۋ ءتارتىبى كەڭەس زامانىندا ودان ءارى جالعاستى. پاتشا جاندارمەرياسىنىڭ قۇپيا قاعازدارىن كوممۋنيست-چەكيستەر سوتسياليستىك قوعام جاعدايىندا ءوز قاجەتىنە پايدالاندى. سول كۇندەردەگى جاعدايدى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن ءباسپاسوز دەرەكتەرىنە جۇگىنەيىك. پەتروپاۆل قالاسىندا ورىس تىلىندە شىعىپ تۇرعان گۋبەرنيالىق «مير ترۋدا» گازەتىنىڭ بەتىندە 1922 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا ماعجاننىڭ «سارىارقاداعى اشتىق» دەگەن تاقىرىپپەن كولەمدى ماقالاسى جاريالانادى. وندا قازىرگى قازاق دالاسى ەكاتەرينا زامانىنداعى سارىارقا ەمەس ەكەندىگى, سۇرلەنگەن جىلقى ەتى تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ, سارى قىمىز داريا بولىپ اعىپ جاتپاعانى, اشتىقتان بۇراتىلعان قازاقتاردىڭ شىرقىراپ جان داۋسى شىعىپ جاتقانى ەش بۇكپەسىز باياندالادى.
– ماعجاننىڭ ءومىربايانى دا, شىعارماشىلىق جولى دا «تار جول, تايعاق كەشۋگە» تولى بولعاندىقتان با اسىعىس, نەگىزسىز ايتىلعان ۇشقارى پىكىرلەر مەن تۇجىرىمدار ءجيى كەزدەسىپ جاتادى دەگەن تاعى ءبىر ءۋاج ايتاسىز؟
– ماعجاننىڭ باعى ما الدە سورى ما, ءاربىر ولەڭى نازاردان تىس قالماعان ءتارىزدى. سونىمەن قاتار ماعجانتانۋ كوشىنىڭ ۇشار باسىندا الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۇرۋىن جاۋلارى وڭتايلى پايدالانعان سياقتى. «ماعجان قازاق جاستارى وي-ساناسىنىڭ ءامىرشىسى» دەگەن سوزدەردى سماعۇل سادۋاقاسوۆ ايتقان. ماعجان دا, الاشتىڭ باسقا دا كوسەمدەرى دە وزدەرىنىڭ ۇلتشىل ەكەندىگىن جاسىرعان جوق.
– وتكەن جىلدىڭ اياعىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە رەسپۋبليكالىق «ماعجانعا تاعزىم» ەكسپەديتسياسى وبلىسقا كەلىپ, بىرقاتار ءماندى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردى. سوندا ونىڭ قۇرامىندا بولعان 97 جاستاعى ابدوللا ءابدىراحمانوۆ اقساقال ماعجانمەن ماگاداندا ايداۋدا بىرگە بولعانىنا, كورگەنىنە, اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالعانىنىنا ناقتى دەرەكتەر كەلتىردى. بۇعان الىپ-قوسارىڭىز بار ما؟
– مەن دە وسى ۇستانىمدى جاقتاۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن. 1938 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى دەگەن ۇكىمدى اقتىق اقيقات رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى. وتىرىككە جانى قاس باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ماعجاندى كوردىم دەگەن ەستەلىگىن ەسكە تۇسىرەيىكشى. سول سياقتى حامزا ابدۋللين, تاعى باسقا ادامداردىڭ ايتقاندارى دا شىندىق اۋىلىنا ءبىر قادام جاقىنداي تۇسەدى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋدىڭ بىرىندە وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بولات ساعىندىقوۆ اعامىز اكەسىنىڭ اتىلعانى جونىندە ءبىر جاپىراق قاعاز العانىمەن, كەيىن قاراعاندىداعى تۇرمەدە وكپە اۋرۋىنان كوز جۇمعانى جايلى رەسمي دايەكتەلگەنىن ايتتى. كوپ ادامدارعا اتىلدى دەگەن قۇجات تولتىرىلىپ, شىن مانىندە ۇزاق جىلدارعا سوتتالعانى, ءتۇرلى قارا جۇمىستارعا جەگىلگەنى تاريحتان بەلگىلى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
