ءبىز سول ساتتەن باستاپ جاڭا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ونىڭ نوۆەللالارىنىڭ ءبىرازى ىسكە اسىرىلىپ قويىلعان بولسا, كەيبىرەۋلەرى ءالى جۇزەگە اسىرىلۋ ساتىسىندا, ال جەكەلەگەن تۇستارى ولارعا قاجەتتى نەگىزدەر تۋىنداعان جاعدايدا قولدانىلاتىن بولادى.
2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ءبىرىزدى دامۋ جولىندا جاڭا زاڭدى كەزەڭدى اشىپ بەردى. ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىنە قول جەتكىزۋ باعىتىنداعى جان-جاقتى جاڭارۋلار ءۇشىن قاجەتتى ساياسي-قۇقىقتىق نەگىز قالادى. بۇل پروتسەسكە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋى قۋاتتى سەرپىن بەردى. جولداۋدىڭ كوپتەگەن يدەيالارى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ەرەجەلەرىمەن ۇشتاسادى جانە ولاردى ودان ءارى ىسكە اسىرۋ ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىرىپ وتىراتىن بولادى.
بۇگىندە حالىقارالىق اۋقىمدا كونستيتۋتسيانى دامىپ وتىراتىن قۇقىقتىق ماتەريا رەتىندەگى قابىلداۋ تۋرالى تەزيس جالپى تانىلعان. ول ء«تىرى كونستيتۋتسيا» دەپ اتالاتىن تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىنە قالانعان. اتا زاڭدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ وعان تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جولىمەن, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ادەبيەتتە اقش جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى چ.حيۋگتىڭ «كونستيتۋتسيا دەگەنىمىز – ول تۋرالى سۋديالاردىڭ ايتقانى» دەگەن سوزدەرى ءجيى كەلتىرىلەدى.
دامۋدىڭ جوعارى قارقىنى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, جاھاندانۋ, ەكونوميكادا, ساياساتتا, يدەولوگيادا, الەۋمەتتىك سالادا ترانسفورماتسيالاۋعا اكەلىپ سوعاتىن قازىرگى زامانعى قىر كورسەتۋلەر (قاتەرلەر) جانە باسقا دا فاكتورلار سوڭعى ونجىلدىقتا ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فورماتسيالارعا جاتاتىن بىرقاتار مەملەكەتتەردە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇرگىزۋگە تۇرتكى بولدى. ولاردىڭ گەوگرافياسى ءىس جۇزىندە بۇرىنعى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ بارلىق ەلدەرىن, ازيانى, افريكانى, ەۋروپانى جانە لاتىن امەريكاسىن قامتيدى. نەگىزگى زاڭدى اۋقىمدى جاڭعىرتۋ 2008 جىلى – فرانتسيادا, 2011 جىلى – ۆەنگريادا, ماروككودا, 2012 جىلى – بەلگيادا, 2015 جىلى – ارمەنيادا, مولدوۆادا, ازەربايجاندا, ەستونيادا, 2016 جىلى – ءۇندىستاندا, قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا, تاجىكستاندا, ۋكراينادا, 2017 جىلى تۇركيا مەن وزبەكستاندا جۇزەگە اسىرىلدى. العاشقى كوديفيكاتسيالانعان نەگىزگى زاڭ – اقش-تىڭ كونستيتۋتسياسىنا 27 تۇزەتۋ ەنگىزىلدى.
قازاقستان دا كونستيتۋتسيا مەن قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك دامۋ قاجەتتىلىكتەرىنىڭ اراسىندا الشاقتىققا جول بەرە المايدى. وسى ماقساتتا مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسياعا دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتەردە رەفورمالارعا نەگىز بولىپ, جىلدام ءوسۋ ءۇشىن جاعداي جاسايتىن وزگەرىستەر ەنگىزۋگە باستاماشىلىق جاسادى.
كونستيتۋتسياعا رەۆيزيا جاساۋدىڭ سانالى جانە تەرەڭ ويلاستىرىلعان قادام ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ونى ىسكە اسىرۋعا ەكى جىل قاجەت بولدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ول تۋرالى العاش رەت 2015 جىلعى ناۋرىز ايىندا بولعان «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە ءوزىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورما تۋرالى سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىندا مالىمدەدى. 2016 جىلعى جەلتوقساندا رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا ءسوز سويلەي وتىرىپ, ەلباسى مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى ەلدەگى ىستەردىڭ جاي-كۇيىنە پارلامەنتتىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ تۋرالى ماسەلەنى وبەكتيۆتى تۇردە قوياتىنىن تاعى دا مالىمدەدى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ, ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا كوزدەلگەندەي, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى مەملەكەت بولعانى, سولاي ەكەندىگى جانە سولاي بولا بەرەتىندىگى اتاپ ءوتىلدى.
قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەردى, كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ جالپى تانىلعان قاعيداتتارىن جانە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, قاجەتتى جاعدايلاردىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنە بايلانىستى تۇتاستاي العاندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىنداعى شارالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن قابىلدانىپ كەلدى. ءار كەزدە كونستيتۋتسيالىق جاڭالىقتار كەڭىنەن حالىقتىق ساراپتامادان ءوتىپ وتىردى. وتكەن جىلى جوبا حالىق اراسىندا ءبىر اي بويى تالقىلاندى. وسى ۋاقىت ىشىندە 6 مىڭنان استام ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر كەلىپ ءتۇسىپ, ولاردى قورىتۋ ناتيجەلەرى بويىنشا كەيبىر نورمالار پىسىقتالدى نەمەسە الىپ تاستالدى, مىسال رەتىندە كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىن ايتساق بولادى.
قابىلدانعان زاڭعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ شەتەلدىك سەرىكتەستەرى دە جوعارى باعا بەردى. قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپا كوميسسياسى (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) ءوزىنىڭ 110-شى جالپى وتىرىسىندا قورىتىندى قابىلدادى. وندا قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرىن مەملەكەتتى دەموكراتيالاندىرۋ پروتسەسىندە ىلگەرى جاسالعان قادام دەپ اتاپ كورسەتتى. رەفورما ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا دۇرىس باعدار بەرەدى جانە ايقىن ىلگەرىلەۋدى راستايدى. كوميسسيانىڭ پىكىرى بويىنشا, پارلامەنتتىڭ جانە ونىڭ پالاتالارىنىڭ رولدەرىن ارتتىرۋ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارىن ۇكىمەتكە بەرۋ, ونىڭ پارلامەنتكە ەسەپ بەرۋى مەن باقىلاۋىندا بولۋى تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ جاعىمدى وزگەرىس, ول وسىنىڭ الدىندا – 1998 جانە 2007 جىلدارى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ قيسىنىنا ساي كەلەدى.
كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەر قابىلداۋ – كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى كەزەڭى. ودان كەيىن ماڭىزدىلىعى بۇدان دا كەم ەمەس شەشۋشى ساتى – كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالاردىڭ ءتيىستى ورىندالۋىن, ياعني ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ونىڭ ناتيجەلەرى رەفورمانىڭ بولعان-بولماعانىنىڭ, باستاپقىدا باستاماشى الدىنا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزىلگەنى-جەتكىزىلمەگەنىنىڭ ولشەمدەرى بولىپ تابىلادى. ۋاقىتقا كەلەر بولساق, ول بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن, ونى وتاندىق جانە شەتەلدىك تاجىريبە راستاپ وتىر. مىسالى, 1998 جىلى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى نورمامەن تولىقتىرىلعان بولاتىن. ءىس جۇزىندە وسى ينستيتۋت بارلىق ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە قۇقىقتىق جاعدايلار جاسالعاندا 2007 جىلى ەنگىزىلدى.
2017 جىلعى 13 ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى ارنايى جارلىققا قول قويىپ, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا زاڭنامالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە وزگە دە شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى جۇمىستى وزىنەن باستاپ, اتا زاڭنىڭ بۇرىن قولدانىستا بولعان نورمالارىنا نەگىزدەلگەن ءوزىنىڭ بىرقاتار قورىتىندى شەشىمدەرىن قايتا قارادى. جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 7 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ كۇشىن تولىق كولەمدە, ال 23 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ كۇشىن ءىشىنارا جويدى. ولاردا ۇلتتىق جانە حالىقارالىق قۇقىقتاردىڭ اراقاتىناسىنا, مەملەكەت باسشىسى جۇزەگە اسىراتىن زاڭنامالىق فۋنكتسيالارعا, ۇكىمەتتى قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى, قۇرىلىمى جانە قۇزىرەتتەرىنە, ونىڭ شەشىمدەرىنىڭ كۇشىن جويۋعا نەمەسە توقتاتا تۇرۋعا, مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن ۇستالاتىن بارلىق ورگاندار ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن بەكىتۋگە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنە قارسىلىق بىلدىرۋگە, ازاماتتاردىڭ كەيبىر قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەۋ شەكتەرىنە, ەرەكشە قورعالاتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ تىزبەسى جانە ولاردى قورعاۋ تەتىكتەرىنە, پروكۋراتۋرا, سوت جۇيەسى جانە باسقا دا ينستيتۋتتاردىڭ مارتەبەلەرى ماسەلەلەرىنە قاتىستى قۇقىقتىق ۇستانىمدار مازمۇندالعان بولاتىن.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس شەشىمى بەلگىلەنگەن جانە باسقا دا ينستيتۋتتاردىڭ مازمۇنى مەن سيپاتىن قايتا قاراۋعا جانە ولاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جول اشتى. وتكەن ايلار ىشىندە كونستيتۋتسيالىق دامۋدىڭ جاڭارتىلعان ۇلگىسىنە كوشۋ بويىنشا مىندەتتەردى جىلدام شەشۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان زاڭنامالىق پروتسەستىڭ جوعارى ءۇردىسى بايقالدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ زاڭ شىعارۋ باستاماشىلىعىمەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى, پارلامەنت جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسi, ۇكىمەت, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى, سايلاۋ جانە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
رەفورما مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن جانە پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنتتىڭ بيلىك وكىلەتتىكتەرىن ولارعا اۋقىمدى تۇردە قايتا ءبولۋدى جۇزەگە اسىردى. ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 11 كونستيتۋتسيالىق زاڭدا, 11 كودەكستە جانە 80 زاڭدا قاراستىرىلعان 35 وكىلەتتىگى پارلامەنت, ۇكىمەت جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا قايتا ءبولىندى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلەتتىكتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى كەڭەيتىلگەن جاعدايدا جۇمىس ىستەۋدە.
پارلامەنتاريزمدى دامىتۋعا بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق نوۆەللالار پارلامەنتتىڭ مارتەبەسىن جانە زاڭ شىعارماشىلىق پروتسەسىن, ونىڭ اتقارۋشى بيلىك قىزمەتىن باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋگە اكەلدى. وسى جىلدار ىشىندە قوس پالاتالى پارلامەنت 2,5 مىڭنان استام زاڭ, سونىڭ ىشىندە 11 كونستيتۋتسيالىق زاڭ جانە 20 كودەكس قابىلدادى. قۇقىق شىعارماشىلىق پراكتيكاسىندا جىل سايىن سالالىق قۇقىق نورمالارىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ماڭىزدى قاعيداتتار مەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ (نەمەسە قول جەتكىزە الماۋ) پريزماسى ارقىلى جۇرگىزۋ ۇستانىمى نىعايتىلىپ كەلەدى.
وتكەن جىلى جاڭعىرتىلعان پارلامەنت ەكونوميكا جانە باسقا دا سالالاردا تەرەڭ قايتا قۇرىلىمداۋ جۇرگىزۋگە نەگىز قالاعان جاڭا سالىق, كەدەن, جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى كودەكستەردى قابىلدادى.
كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىن «استانا قالاسىنىڭ شەگىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس قارجى سالاسىندا ەرەكشە قۇقىقتىق رەجىم بەلگىلەنۋى مۇمكىن» دەگەن 3-1-تارماقپەن تولىقتىرۋ 2018 جىلدىڭ باسىندا ىسكە قوسىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ بويىنشا پارمەندى شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى.
وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق رەفورما وزىندىك كونستيتۋتسيالىق ماتىنىمەن عانا شەكتەلگەن جوق, بۇگىندە ول زاڭناماداعى, سونىڭ ىشىندە زاڭعا باعىنىستى رەتتەۋ دەڭگەيىندەگى ەلەۋلى وزگەرىستەرمەن راستالدى. وسى شارالار 2000-جىلداردان باستاپ رەت-رەتىمەن ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان اكىمشىلىك رەفورمانىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.
فۋنكتسيالاردى ءبولۋ – ءبىر ورگاننىڭ قۇزىرەتىنەن الىپ, ەكىنشىسىنە بەرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قابىلداپ الۋشى ورگاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, ولاردىڭ مازمۇنىن جانە ىسكە اسىرىلۋ ءتارتىبىن ناقتىلاۋ. ول ءبىرىنشى كەزەكتە ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن جاسالادى.
ءبىز قازىردىڭ وزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى جاعىمدى وزگەرىستەردى بايقاپ وتىرمىز. ۇكىمەت بۇرىن مەملەكەت باسشىسى جۇزەگە اسىرعان جاڭا وكىلەتتىكتەرگە جاۋاپتى تۇردە قاراپ وتىر. ماسەلەن, ۇكىمەتتىڭ 2017 جىلعى 12 جەلتوقسانداعى قاۋلىسىمەن «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى.
«سوتتار جانە سوت تورەلىگى» بولىمىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر سوت رەفورماسىن ودان ءارى جالعاستىرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالادى.
قىلمىستىق پروتسەستە سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدە سوت باقىلاۋىن كەڭەيتۋ يدەياسى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق دامۋ جولىنداعى مەملەكەتتەردە تاۋەلسىز سوت بيلىگى قىلمىستىق پروتسەسكە تارتىلعان ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ نەگىزگى سۋبەكتىسى بولىپ تابىلادى. وسى جىلدان باستاپ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن شەكتەيتىن بارلىق پروتسەستىك ارەكەتتەرگە سانكتسيا بەرۋ پروكۋراتۋرادان سوتقا بەرىلدى.
قازىرگى زامانعى ترەندتەر شەڭبەرىندە قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ راسىمدەرىن وڭايلاتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ كەلەدى, اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار, كوزگە كورىنىپ تۇرعان جانە ەلەۋلى ەمەس قىلمىستار بويىنشا بۇيرىقتىق ءىس جۇرگىزۋ ءوندىرىسى ەنگىزىلدى.
قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەر مەن جاڭا مارتەبەلىك باستامالاردى ەسكەرە وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە «پروكۋراتۋرا تۋرالى» ءۇشىنشى زاڭ قابىلداندى. ول پروكۋراتۋرانىڭ قاداعالاۋ جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وكىلەتتىكتەرىنىڭ نىساندارىن, كولەمىن جانە شەكتەرىن, سوتتا مەملەكەت مۇددەسىن ءبىلدىرۋ جانە قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ فۋنكتسيالارىن وڭتايلاندىردى. زاڭمەن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىندە زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا پروكۋرور جوعارى قاداعالاۋىنىڭ شەكتەرى بەلگىلەندى, پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەر تاعايىنداۋ جانە تالاپ ارىزبەن سوتقا جۇگىنۋ ءۇشىن نەگىزدەمەلەر قىسقارتىلدى. قاداعالاۋ (دەن قويۋ) اكتىلەرىن ماجبۇرلەپ ورىنداۋ سوت ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى 2017 جىلعى 13 قازاندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى, وندا قازىرگى زامانعى پروكۋراتۋرانىڭ ميسسياسى مەن نەگىزگى مىندەتتەرى ناقتىلانعان.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرۋ حالىقارالىق پراكتيكاعا جاۋاپ بەرەدى جانە ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە ونىڭ ورنىن ارتتىردى. بۇل تۋرالى ەۋروپا كەڭەسى ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسىندا (2007 جىل) ايتىلعان ەدى.
بارشاعا بەلگىلى, رەفورما كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ دە قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قوزعادى. وسى وزگەرىستەر ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجىمىن قامتاماسىز ەتۋدەگى كەڭەستىڭ ميسسياسىن نەعۇرلىم ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر بۇرىن قولدانىستاعى زاڭدار مەن وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش بەرە الاتىن جالعىز سۋبەكت سوت قانا بولسا, ەندى وتكەن جىلدان باستاپ وسىنداي ماسەلە قويۋ قۇقىعى مەملەكەت باسشىسىنا دا بەرىلدى.
قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن, قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ انىقتىعىن, ايقىندىعىن جانە ىشكى كەلىسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ كوبىنەسە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ سوتتارمەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلىنا بايلانىستى. ناقتى ازاماتتىق, قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە وزگە دە ىستەردى قاراۋ كەزىندە قابىلدانعان قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ساپاسى جانە قۇقىقتىق رەتتەۋ ۇلگىسىنىڭ جارامدىلىعى تەكسەرىلەدى. وسى پروتسەستە سۋديالار ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەتىن زاڭداردىڭ كەمشىلىكتەرىمەن كەزدەسەدى. ولاردى انىقتاعان كەزدە سوت ءىستى قاراۋدى توقتاتا تۇرۋعا جانە قولدانىلاتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنى تەكسەرۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنۋگە مىندەتتى. ىستەردى جەكە سۋديالار نەمەسە سوت القالارى قاراسا دا, 1996 جىلدان باستاپ مۇنداي ۇسىنىستارعا ءتيىستى سوتتاردىڭ توراعالارى قول قويۋى كەرەك بولاتىن. 2017 جىلدان باستاپ وسى فورمالدى تالاپ الىنىپ تاستالدى. وسى جاڭالىق سۋديالىق بەلسەندىلىككە ىنتالاندىرىپ, سۋديالار بەرىلگەن مۇمكىندىكتى كەڭىنەن پايدالانادى دەگەن ويدامىن. ول اقىرىندا قولدانىستاعى قۇقىقتى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا سايكەس كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن قورعاۋ تەتىكتەرى ەلەۋلى تۇردە نىعايتىلعان. قانداي دا بولسىن جاعدايدا وزگەرتىلە المايتىن, ءتىپتى نەگىزگى زاڭدى قايتا قاراۋ ارقىلى دا, مىزعىماس كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار قاتارىنا مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ەنگىزىلدى. بۇل – وتە ماڭىزدى تولىقتىرۋ. نەگىزگى زاڭ دەڭگەيىندە ونى ەندى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قاداعالايتىن بولادى.
ادامزاتپەن XXI جۇزجىلدىققا بىرگە اياق باسقان قاتەرلەردىڭ ءبىرى – تەرروريزم. قابىلدانعان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەر شەڭبەرىندە جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان وسى الەۋمەتتىك ز ۇلىمدىققا قارسى كۇرەسۋدە. بۇدان بىلاي نەگىزگى زاڭ تەرروريستىك قىلمىس جاساعان, سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار مۇددەلەرىنە وزگە دە اۋىر زيان كەلتىرگەن ادامداردى ازاماتتىقتان ايىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرادى.
كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 2-تارماعىنا ەنگىزىلگەن ۇلتارالىق قانا ەمەس, كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى دا بۇزاتىن كەز كەلگەن ارەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق ەمەستىگى تۋرالى تولىقتىرۋ قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق, قازاقستاندىق پاتريوتيزم سياقتى رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنىڭ مازمۇنىنان (كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعى) تۋىندايدى جانە ءتۇرلى ۇلتتار مەن كونفەسسيالاردىڭ بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باسقا دا كەپىلدىكتەرىن تولىقتىرادى.
كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابى 3-تارماعىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى رەسپۋبليكا بەكىتكەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ زاڭدار الدىنداعى باسىمدىعىن ساقتايدى. حالىقارالىق شارتتاردىڭ قازاقستان اۋماعىندا ارەكەت ەتۋىنىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارى ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىمەن ايقىندالادى.
كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى ومىردە جۇزەگە اسىرۋ جاڭا زاڭناما قابىلداۋمەن اياقتالمايدى. كەلەسى مىندەت – زاڭنامالىق ەرەجەلەردى تاجىريبەگە, ازاماتتاردىڭ, ۇيىمداردىڭ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە ەنگىزۋ. رەفورمانى تولىققاندى ىسكە اسىرۋ قوعامنىڭ دايىندىعىنا دا بايلانىستى. وسى جاعىنان مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى دەر كەزىندە جاريالاندى. ونىڭ نەگىزگى يدەياسى – قوعامدىق سانانى وزىق جاڭعىرتۋ.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ وتكەن جىلعى جولداۋىندا ەلباسىنىڭ وسى تۇبەگەيلى يدەياسىن ىسكە اسىرعان كەزدە نەگىزگى زاڭدا بەكىتىلگەن ۇلتتىق مۇددەلەر مەن كونستيتۋتسيالىق ءپاتريوتيزمنىڭ جيناعىن قۇرايتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. ولاردىڭ باستى قاعيداتتارى – قۇقىق ۇستەمدىگى جانە قۇقىقتىق ءتارتىپ, زاڭدى جاپپاي مويىنسۇنۋ جانە قاۋىپسىزدىك, بوستاندىق پەن جاۋاپكەرشىلىك.
ءوز كەزەگىندە قوعامدىق سانا وزىنە قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ ەلەمەنتى بولىپ تابىلاتىن قۇقىقتىق سانانى دا قوسادى. سوندىقتان قوعامدىق سانانى تابىستى جاڭعىرتۋ مەملەكەتتىك, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتىق ساناسى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالار مەن ناقتى جوبالاردى ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى. زاڭعا جاپپاي مويىنسۇنۋ كونستيتۋتسيالىق پاتريوتيزم قاعيداتىنىڭ ەلەمەنتى رەتىندە نەگىزگى زاڭنىڭ 34-بابىندا بەكىتىلگەن, وعان سايكەس, اركىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭدارىن ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى.
جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ ودان ءارى ۇدەمەلى ەۆوليۋتسياسىنىڭ درايۆەرى بولىپ تابىلادى. نەگىزگى زاڭ شەڭبەرىندە زاڭناما قابىلداناتىن, قوعام داميتىن جانە مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى جۇمىس ىستەيتىن كونستيتۋتسيالىق كوورديناتالاردىڭ جۇيەسى رەتىندە قازىرگى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ بولاشاق دامۋىنا جاۋاپ بەرەدى جانە جۇرگىزىلىپ وتىرعان باعىتتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى الەۋەتكە يە. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى تولىققاندى ىسكە اسىرۋ قازاقستاندى العا قويىلعان جوعارى ماقساتتارعا جاقىنداتاتىنىنا سەنەمىن.
قايرات ءمامي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى
