ءتۇپ-تامىرى ورتالىق ەۋرازيالىق ەلدەر ميفىندە دە بار, تۇرىك-موڭعول جانە كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ەسكىلىكتى اڭىز-اڭگىمەلەرىندە دە كەزدەسەتىن جىلقى بەينەسى «ات – ەر قاناتى» دەپ, وسى ت ۇلىك ءتۇرىن جەتى قازىنانىڭ ءبىرى ساناعان قازاق ءۇشىن قاستەرلى. قازاق ميفولوگياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى عالىم سەرىكبول قوندىبايدىڭ ماڭعىستاۋدىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تۇيەنى ەمەس, سۋىن جىلقىنى تانۋ قاجەت دەپ ءبىلۋى دە تەگىن ەمەس. وسى پىكىردەن-اق تەڭىز تۇلپارىنىڭ تەكتىلىكتىڭ, اسىلدىق پەن سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى سانالعاندىعىن اڭعارامىز.
س.قوندىباي سۋىن جىلقى تۋرالى تەرەڭ توقتالىپ, ونىڭ ءتۇپ باستاۋىنا قاتىستى سونى ويلار ايتادى. بايىرعى «سۋ جىلانى» ۇعىمى جىلقى تۇقىمى قولعا ۇيرەتىلىپ, مىنسە كولىك, جەسە اس بولىپ, ادامزاتتىڭ جان سەرىگىنە اينالعان كەزدە «سۋ جىلقىسى» دەگەن ۇعىمعا اينالدى دەگەنگە مەڭزەيدى.
«جىلقى اتاسى – قامبار» دەپ ءسوز ساپتايتىن قازاققا عالىمدار قامباردىڭ – اسىل پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافا (س.ا.س)-نىڭ كۇيەۋ بالاسى ازىرەت ءالىنىڭ اتبەگىسى گانبار ەكەندىگىن ايتسا, س.قوندىباي ودان تارالاتىن كوكشە باتىر مەن ماڭعىستاۋ بايلانىسى تۋرالى ايتا كەلىپ, مۇرىن جىراۋ سەڭگىربەك ۇلى جىرلاعان «قاراساي-قازي» جىرىنان
سەكسەندەگى كوكشە بار
كوكشەنىڭ مىنگەن تارلان
ات –
اناسى ەدى ءسۇيىن بيە,
اتاسى ەدى قاراقۇس,
دەگەن ادەمى جولداردى مىسالعا كەلتىرەدى.
بۇل جولداردىڭ ادەمىلىگى ماعىناسىندا, سەرىكبولشا ايتساق, «سۋىن» ءسوزىنىڭ بۇرمالانعان ءتۇرى ء«سۇيىن بيە» – سۋ جىلقىسى كەيپىندەگى ميفتىك كەيىپكەر, ياعني تارلاننىڭ اناسى رەتىندە سۋلىق-تەڭىزدىك, ميفولوگيادا – تومەنگى دۇنيەلىك تۋدىرعىش كۇش بولىپ ءسۇيىن بيەنىڭ جانە اكەسى رەتىندە اسپان, جوعارعى دۇنيەنىڭ تۇلعاسى قاراقۇستىڭ بولۋى – ايقىن ميفولوگيالىق عالام مودەلى مەن كوسموگونيالىق داۋرەندى كورسەتەدى» جانە عالىم اتالمىش جىلقىنىڭ قازاق تاريحىندا, جەر-سۋ مەن ادام اتاۋلارىندا قولدانىلۋى, تاريحي جىرلاردا كورىنىس تابۋى تۋرالى جان-جاقتى توقتالا كەلە, سۋىن ايعىردىڭ سۋدان شىعار مەزگىلىن جىل مەزگىلدەرى, جۇلدىزداردىڭ كورىنۋ ۋاقىتىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ ناقتىلاۋ ءتاسىلىن ۇسىنادى. ارينە سەرىكبول الەمى – تۇتاس عىلىم, ونى تەرەڭدەي زەرتتەپ, تالداۋ عالىمداردىڭ ەنشىسىندە. بىراق, عالىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, قالامىنا ىلىككەن سۋىن جىلقىلارى جالپى حالىق اراسىندا دا ايرىقشا ىقىلاسپەن ايتىلاتىن اڭىز, ءتىپتى سەرىكبولدىڭ دا سۋىن جىلقى – سۋىن ايعىر مەن سۋىن بيە تۋرالى اڭگىمەلەردى ەل اراسىنان ەستىپ, اڭسارى اۋعانى انىق.
...سونىمەن, سۋىن – تەڭىزدەن شىعاتىن جىلقى جانە ول كوبىنە ەركەك جىلقى – ايعىر بەينەسىندە ايتىلادى. ونىڭ تەڭىزدەن شىعۋ مەزگىلى دە ءبىر دەرەكتەردە جىل ماۋسىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى دەپ بەرىلسە, كەي دەرەكتە عاسىردا ءبىر رەت دەپ ايتىلادى. سۋىن ايعىردىڭ تەڭىزدەن سىلكىنە شىعىپ, جاعالاۋدا جۋساعان كوپ جىلقىنىڭ اراسىنان ءبىر بيەگە شابۋى – جىلقى باققان جۇرتتىڭ اسىل ارمانى. ول ارمان تەڭىز جاعالاۋىنداعى قازاق پەن تۇرىكمەن جىلقىشىلارى ءۇشىن داۋ-دامايدىڭ وزەگىنە اينالعان تۇستاردى جەتكىزەدى كونە جاڭعىرىقتار. ويتكەنى, سۋىن ايعىردان تۋعان ق ۇلىن سىمباتىنا ءسوز ساي كەلمەيتىن سۇلۋ, تۇلا بويىنان نەبىر سىنشىنىڭ ءوزى ءمىن تابا المايتىن ەرەكشە ءمۇسىندى, شاپسا بايگە بەرمەيتىن جۇمىر تۇياقتىنىڭ جۇيرىگى, بابىن تاۋىپ ۇستاي السا سوڭىنان ءوزى سەكىلدى اسىل تۇقىمدى ۇرپاق ەرتەتىن قۇت سانالاتىن ونى حالىق دۇلدۇلگە تەڭەيدى. دۇلدۇلگە تەڭەۋدىڭ ءمانى نەدە؟ جاۋاپ يىرىمدەرى تاعى دا كونە سۇرلەۋگە باستايدى – ول ازىرەت ءالى بابامىزدىڭ تۇلپارىنىڭ اتاۋى. بىزگە ەستە جوق ەرتەگىدەي ەستىلىپ, شەشۋىن بەرمەس جۇمباقتاي كورىنگەن كونە زاماننىڭ يىرىمدەرى وسىلايشا بىرىمەن-ءبىرى استاسىپ, ءوزارا تۇتاسىپ جاتقان دۇنيە سەكىلدى...
جۇلدىزعا قاراپ جورامال جاساي بىلگەن حالىق سۋىن ايعىر شىعار مەزگىلدە جىلقىشىلارعا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىنى, اسىرەسە بيەلەردى تەڭىز جاعاسىنا ۇستاۋدى قاتاڭ تاپسىرادى ەكەن. ماڭعىستاۋ وڭىرىندە ايتىلاتىن اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە بەلگىلى سانازار باي تەمىر بابا جاقتاعى تەڭىزگە سۇعىنا كىرگەن تۇسقا وڭكەي بيەلەرىن ءيىرىپ قويىپ, سۋدان شىعار سۋىندى كىرپىك ىلمەي كۇتۋدى ادەتكە اينالدىرادى. ءتىپتى ونىڭ سۋىن ايعىردان جاراعان ءبىر عانا ق ۇلىننان تاراعان تۇقىمنان نەمەسە تەك تىكەلەي سۋىن ايعىردىڭ بۋدانىنان بولعان بىرنەشە تۇلپارلاردان قۇرالعان ءوز الدىنا ءبىر ءۇيىرى بولعاندىعى ايتىلادى. ەگەر وسى دەرەكتى نازارعا الىپ, سانازاردىڭ ءبىر ءۇيىرى تازا سۋىن ايعىردان تىكەلەي تۋعان سايگ ۇلىكتەردەن قۇرالعان دەپ ەسەپتەر بولساق, وندا سۋىننىڭ ءجۇز جىلدا ءبىر رەت شىعاتىندىعى تۋرالى اڭىزدىڭ اۋىلى الىستاي تۇسەدى.
سونداي-اق سۋىن ايعىردىڭ تەڭىز بەتىن تۇڭعيىق مەڭىرەۋ باسىپ, ايدىڭ ساۋلەسى ايدىنمەن استاسىپ, ماڭاي نۇرعا شومىلعانداي اسەرلى تۇندە شىعاتىنى جانە كوپ جاعدايدا كۇن مەن ءتۇندى ۇيقىسىز وتكىزىپ, سۋىن ايعىردىڭ شىعار مەزگىلىن قىراعىلىقپەن كۇزەتكەن, ءتىپتى ءبىرى كوز شىرىمىن السا, ەكىنشىسى قالت ەتپەي كەزەكتەسە قاداعالاعان سانداعان جىلقىشىنىڭ كوزىنە تۇسپەي قالاتىنى بار. بۇل دا – اڭىزدىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى.
ماڭعىستاۋدا سۋىن ايعىرعا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن دەرەكتەردىڭ ءبىرى – تۇرىكمەننىڭ ءجاۋمىت رۋى مەن قازاقتىڭ اداي رۋىنان بەكەت اتانىڭ ارالاسىپ, قازىلىق ەتۋىمەن قارامان اتا باسىندا انتتاسۋى. وقيعا ءۇش ءتۇرلى سيپاتتا باياندالادى. بىرىندە – جۇلدىزعا قاراپ سۋىن ايعىردىڭ شىعار مەزگىلىن ەسەپتەپ, تەڭىز جاعاسىن تورۋىلداعان قازاق پەن تۇرىكمەننىڭ جىلقىلى بايلارىنان مازا كەتەدى. بىلەكتىڭ كۇشى ارالاسىپ, نايزانىڭ ۇشى شەشەتىن جايت ەمەس, سۋدان شىققان جانۋاردىڭ كىمدى, كىمنىڭ ۇيىرىندەگى ۇرعاشى كىندىكتى تاڭداۋى, كىمنىڭ باعىن جاعارى ءوز ەركىندە. تەڭىزگە قاراپ تەلمىرگەن قانشا كۇندەر مەن تۇندەردىڭ الماسقانىن كىم بىلگەن, ءبىر ءساتتى ءتۇنى تەڭىزدەن وقىس شىعا كەلگەن سۋىن ايعىر كوپ جىلقىنىڭ ىشىنەن بوز بيەنى تاڭدايدى. بۇل بوز بيەنىڭ قاي بايدىڭ جىلقىسى ەكەندىگى دە ەشكىمگە ءمالىم ەمەس, سەبەبى كۇزەتتەگى جىلقىشىلاردىڭ كوزى ءىلىنىپ كەتىپ, سۋدان سۋىرىلا شىققان سۋىننىڭ سۇلۋ بەينەسى اي نۇرىنا شومعان عاجايىپتى كورۋ باقىتى ولارعا دا بۇيىرماعان ەدى.
ارا-تۇرا سىنشىنى ەرتىپ كەلىپ, ءۇيىردى قاراپ كەتەتىن ءجاۋمىتتىڭ بايى دا جەتەدى سول كۇنى. ءار بيەنى كوزىمەن ءىشىپ-جەپ, تۇرىسى مەن جۋساۋىنا ءمان بەرە قاراعان سىنشى بوز بيەنىڭ ماڭىنا كەلگەندە تۇرا قالىپ, الدىنا ءبىر, ارتىنا ءبىر شىعىپ قاراپ, ونى كوزدەن تاسا قىلماۋدى, ەرەكشە كۇتىمگە الۋدى تاپسىرادى. بايدىڭ كۇتكەنى دە وسى, سىنشىنىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەي, جىلقىشىلاردى بوز بيەنى بالاشا باپتاۋعا جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرادى. كۇتكەن كۇن جەتىپ, باي مەن سىنشى كەلگەندە بوز بيە كوزى شوقتاي جانىپ, تۇلا بويىنان تۇلپارعا ءتان تەكتىلىكتىڭ لەبى ەسكەن ءمولدىر قارا ق ۇلىندى باۋىرىنا الىپ ەمىرەنىپ تۇرعان ەدى.
– قۇداي بەرگەن ەكەن, بايەكە! بۇل كىشكەنتاي س ۇلىك قارا ەرتەڭگى سەنىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇرىكمەن حالقىنىڭ باعى! ءتىفا-ءتىفا! احالتەكەنىڭ تۇقىمىن تاعى ءبىر جاڭارتاتىن جارىقتىق, ەلدىڭ ابىرويىن اسىرىپ, الدىنا قارا سالمايتىن قاناتتى جانۋار وسى بولادى!-دەيدى سىنشى ءارى قۋانا, ءارى سەنىممەن سويلەپ.
باي ق ۇلىندى بيەنىڭ قاراۋىلىن كۇشەيتىپ, جاعدايىن كۇيتتەي تۇسەدى. الايدا... كەزەكتى رەت ق ۇلىندى قاراۋعا كەلگەن سىنشى ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەيدى! كەشەگى بار ارمانى مەن ءۇمىتىن ارقالاپ, قاراسا كوز تويماعان سۇلۋ ق ۇلىننىڭ ورنىندا ءدال سونداي س ۇلىك قارا ويناقشىپ تۇرعانمەن, بويىنان تەكتىلىكتى بايقاي الماي ابدىرايدى. «مۇمكىن ەمەس» دەگەن سىنشى, ءمان-جايدى بايعا جەتكىزەدى دە, ەكەۋلەپ كورشى قازاق بايىنىڭ ۇيىرىنە قاراي جەدەلدەتە ات باسىن بۇرادى. العاشىندا جوق ىزدەگەندەرىن بىلدىرمەي ءۇيىردى ارالاعان ەكەۋ كوپ ۇزاماي-اق جوقتارىن جولىقتىرادى – كەشە عانا ءوز ۇيىرلەرىنەن كورگەن تەكتى قارا ق ۇلىن جانارى وتتاي جايناپ بوز بيەنىڭ قاسىندا تۇر! باي مەن سىنشىنىڭ قاندارى باسىنا شاۋىپ, «سۋىن ايعىردان تۋعان قارا ق ۇلىندى ۇرلاپ الدىڭدار!» دەپ قازاقتارعا داۋ سالا جونەلەدى. دەس بەرمەگەن قازاقتار ق ۇلىننىڭ وزدەرىنىكى ەكەندىگىن ايتىپ, اشۋلى قوس تۇرىكمەندى جولعا سالادى. ءىس مۇنىمەن بىتپەيدى, «قازاقتار ق ۇلىنىمىزدى ۇرلادى» دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى پىكىر ايتقان تۇرىكمەندەر جاعى قازاقتاردى ايتۋلى اۋليەنىڭ باسىندا انتتاسۋعا شاقىرادى جانە قىلداي قيانات جاسالماۋى ءۇشىن انتقا ءپىر بەكەتتىڭ ءوزى قازىلىق ەتۋىن سۇرايدى. مۇنىمەن قويماي, انتقا تۇراتىن ادامدى دا قازاقتىڭ جانىنا باتار جەردەن ۇستايدى, تاڭداۋ – قوجانازار بايدىڭ جەتپىس بەس جاسقا كەلگەندە ون بەس جاسار اقشولپاننان كورگەن كوز قۋانىشى – قوشان بالا. ال انتتاسۋ بولاتىن جەر دە وڭاي ەمەس – اق پەن قارانى ايىرعان, كىنالىنى قالتقىسىز تانىپ, قياناتشىلدى قاقىراتا قۇلاتاتىن قارامان اتا باسى.
اقيقات اللاعا عانا ايان, قوشانىمنىڭ ءحالى نە بولىپ كەتەدى دەپ ۋايىمداپ, بىرنەشە كۇن بويى ەڭىرەگەن قوجانازار باي اۋەلى اللادان جاردەم تىلەپ, ءىستىڭ ناسىرعا شاپپاۋىن جاتا-جاستانا جالبارىنادى, ەكىنشى كىم بىلگەن, بەكەت زامانداسىنا قوشاننىڭ تاعدىرىن قولىنا تابىستاعانىن, قانشا جەردەن تەگى اسىل تۇلپار بولسا دا زادى مال, «سىرتى تۇك, ءىشى بوق» جانۋار ءۇشىن بۇل ىسكە ەش قاتىسى جوق قوشاندى قارعىس اتپاۋىن تىلەك ەتەدى. بىرنەشە كۇن بويى قارامان اتا مەشىتىنە كىرىپ ناماز وقىپ, ىشتەي ەگىلگەن بەكەت اتانىڭ ماقساتى – ەكى ەلدىڭ اراسىنا الاۋىزدىق تۇسپەۋ, قازاق قولى قارا بولعان جاعدايدا قارشاداي قوشاننىڭ قارعىسقا ۇشىراماۋى, دۇنيەگە بولا داۋلاسقان ەرەسەكتەردىڭ بەيكۇنا بالانىڭ وبالىنا قالماۋى.
قاندارىن ىشىنە جۇتقان ەكى جاق ۇيعارىمدى كۇنى اتا باسىندا جولىعادى. قازاقتار ەرىنىڭ باسىنا ءبىز شانشىلعان مەڭسىز قارا اتقا مىنگەن قاپ-قارا كيىمدى قوشاندى الىپ كەلەدى. ورتاعا شىققان بەكەت اتانىڭ
– ءيا, اللا! قارا دەسەڭ, قارا اتتى, ءبىز بولساق – ءبىزدى ات! – دەي بەرگەنى سول ەكەن, شانشىلعان ءبىز ەردىڭ باسىن قاق جارىپ, قارا ات وماقاسا قۇلايدى. اڭدىپ تۇرعان جىگىتتەردىڭ ءبىرى شالت قيمىلداپ قوشاندى جەرگە تۇسىرمەي قاعىپ السا, ەكىنشىسى قانجارىمەن قارا اتتىڭ تاماعىن ورىپ جىبەرەدى. كەنەت تۇرىكمەندەر «بۇرىپ كەتتىڭ, بەكەت!» دەپ داۋرىعا جونەلەدى. انتقا ريزا ەمەستىگىن بىلدىرگەن جاۋمىتتەر شەيح-كۇبىرا باسىندا قايتا انتتاسۋعا شاقىرادى. «ەرتەڭ تاڭ نامازىندا تۇگەلدەي سول جەردە كەزدەسەيىك» دەپ اققۋ بولىپ ۇشا جونەلگەن بەكەت اتانىڭ كەرەمەتىن كورگەن جانە ەرتەڭ تاڭ نامازىندا مەجەلى جەرگە جەتە الماسىن, وزدەرىنىڭ بەكەتپەن بىرگە ۇشا الماسىن بىلگەن تۇرىكمەندەر ەرىكسىز ساباسىنا ءتۇسىپ, سابىرعا كەلەدى. كوز الدارىندا وتكەن انت ناتيجەسىمەن كەلىسۋلەرىنە ءماجبۇر بولادى.
وقيعانىڭ ەكىنشى نۇسقاسىندا سۋىن ايعىردىڭ سۋدان شىعىپ بوز بيەگە شاپقانى تۋرالى دەرەك ايتىلمايدى, بىراق كورشى ەكى ەل اراسىنداعى الاماندا تۇرىكمەن اتتارىنا شاڭ قاپتىرىپ, بايگە بەرمەگەن, اتى الىس-جاقىن ايماققا اڭىز بولعان قازاق سايگ ۇلىگىنە, ونىڭ شىققان تەگىنە داۋ سالعان تۇرىكمەننىڭ ءدۇردىمۇرات بەگى باستاعان جاراتقاننان باسقا ەشكىمگە باس يمەيمىن دەيتىن نار تۇلعالى, اتان جىلىكتى ازاماتتارى, كوزىمنىڭ تىرىسىندە ءوزىم تۇگىل تۇتاس تۇرىكمەننىڭ كەۋدەسىن بوتەنگە باستىرمايمىن, نامىسىن جاتقا تاپتاتتىرمايمىن دەگەن ارىستارى قازاقتاردان سايگ ۇلىكتى قايتارۋعا تىرىسادى. بەكەت اتانىڭ قازىلىعىمەن ەكى جاق قارامان اتا باسىندا انتتاسىپ, تۇرىكمەندەر انتقا ۇستالعان قارا ات ۇستىندەگى قوشانعا قاراي ءۇش رەت ساداقتان جەبە سۋىلداتادى. جان شۇبەرەككە تۇيىلگەن قيىن شاقتا ءبىرىنشى وق دالاعا ماڭىپ كەتسە, ەكىنشى وق ەر باسىنداعى ءبىزدى ۇشىرادى, ال ءۇشىنشى وق قارا اتتى جايراتىپ تۇسىرەدى. وسىلايشا, كىناسىز قوشاننىڭ قارعىس ارقالاۋىنان قورىققان بەكەت اتا ءبىز بەن قارا اتتى انتقا قويادى.
ريزا بولماعان تۇرىكمەندەردىڭ ءسوزىن ۇستاعان بەكتۇرلى يشان بەكەت اتاعا ءوز باۋىرلارىنىڭ وكپە-نازىن جانە شەيح-كۇبىرا باسىندا قايتا انتتاسۋ تۋرالى تالاپ-تىلەكتەرىن جەتكىزەدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنىڭ تاتۋلىعىن, قوشاننىڭ اماندىعىن كوكسەگەن بەكەت اتا ءدۇر سىلكىنىپ اققۋ بولىپ, قوشاندى ۇستىنە مىنگىزىپ الادى دا, قازاق-تۇرىكمەنى ارالاس جينالعانداردى تاڭ نامازىندا اتالمىش جەردە كەزدەسۋگە شاقىرادى. كوز الدارىنداعى عالاماتقا اڭ-تاڭ بولعان جانە ۋادەلى ۋاقىتتا شەيح-كۇبىرا باسىنا جەتە الماسىن بىلگەن تۇرىكمەندەر قۇران ۇستاپ, تاۋباعا كەلەدى. وسى ساتتە قايتادان ادام بەينەسىنە ەنگەن بەكەت اتانىڭ ارقاسىنان تۇسكەن قوشان بالاقاي اكەسى قوجانازارعا قاراي جۇگىرە جونەلەدى.
ءۇشىنشى نۇسقا نەگىزىنەن تۇرىكمەن ەلىنىڭ اراسىندا تاراپ, كەيىن ارالاس-قۇرالاس كورشىلىك سەبەبىنەن ماڭعىستاۋعا جەتكەن سەكىلدى. تۇرىكمەننىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتەتىن بۇل جەلىدە تەڭىزدەن شىققان «قاراسۋىل» اتتى ايعىرمەن جاناسىپ, كۇنى جەتكەن كۇنى ق ۇلىنداعان تۇرىكمەن ۇيىرىندەگى بيەنىڭ كورىكتى ق ۇلىنىن كورشى قازاق اۋىلىنىڭ جىلقى قۇمار جىگىتتەرى ەپتىلىكپەن ەشكىمگە بىلدىرمەي وزىنەن اۋمايتىن ق ۇلىنعا اۋىستىرىپ كەتەدى. تۇرىكمەن دە الدىنداعى مالىن تۇگىنەن تانيتىن مالساق ەمەس پە, سەزىكتەنىپ ءسوز سالعانمەن, قازاق جىگىتتەرى سىر بىلدىرگىسى كەلمەي سىرتوراي كەيىپ تانىتادى. وقيعا ەكى جاقتىڭ داۋلاسۋىنا جانە قارامان اتا باسىندا انتتاسۋىنا اكەلىپ سوعادى.
...ارادا ۋاقىت ءوتىپ, قازاقتار قولىنداعى ق ۇلىننىڭ بايگەگە شابار كەزى كەلگەنىن بىلگەن تۇرىكمەندەر اۋىلدارىندا الامان بايگە ۇيىمداستىرىپ, قازاقتاردى بايگەگە قاتىسۋعا شاقىرادى. قاراسۋىلدىڭ, ياعني, سۋىن ايعىردىڭ داۋلى ق ۇلىنىن – الدىنا قارا سالمايتىن تۇلپاردى باپتاپ قازاقتار دا جەتەدى. وسى ارادا ويلاعاندارى بولعان تۇرىكمەندەر تۇلپارعا قاتىستى داۋدى قايتا ءورشىتىپ, ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرنايدى.
–تۇلپاردىڭ تۋعان ەنەسى وسى ءۇيىر ىشىندە ءجۇر. قازىر قىلبۇراۋ سالىپ نەمەسە قۇلاعىن باتىرىڭقىراپ بۇراپ تۇلپاردىڭ ق ۇلىنداعان داۋىسىن شىعارتىپ كىسىنەتەمىز, سول كەزدە تۋعان ەنەسىنىڭ ارەكەتىنەن ماسەلەنىڭ ءمان-جايى اڭعارىلاتىن بولادى, – دەيدى تۇرىكمەندەر. تۋعالى الاقانعا سالعانداي الپەشتەگەن ايرىقشا باپ كورىپ قالعان بۇلا تۇلپار جانىن كوزىنە كورسەتكەن قيناۋدى اۋىرسىنىپ جاپاندى جاڭعىرتا كىسىنەيدى, اۋزىنان اق كوبىك اتىپ, جانارى اڭعالاعىنان شىعا ادىرايىپ, تۋلاپ الەك-شالەگى شىعادى. وسى كەزدە ءۇيىر ىشىندە جايىلىپ جۇرگەن ەنەسى قۇلاعىن قايشىلاي وسقىرىنىپ جەردەن باسىن ج ۇلىپ الادى دا, داۋىس شىققان جاققا قۇيعىتا جونەلەدى. كەلە قاۋمالاعان كوپشىلىككە قاراماي, قورلىقتاعى ق ۇلىنىنىڭ قاسىنان ءبىر-اق شىعىپ, جەر تارپىپ, كەۋدەسىمەن كيىپ-جارا ايبات شەگىپ, اراشالاۋعا تىرىسادى. وسى وقيعادان سوڭ «ايتقانىمىز كەلدى» دەگەن تۇرىكمەندەر جاعى ارقالانىپ شىعادى.
سۋىن تەكتى ق ۇلىنعا قاتىستى اڭىز وسىلاي دەيدى. اڭىزدىڭ اقيقاتى مەن استارى ادام ساناسىنان تىس جاتقانى انىق جانە قالاي بولعانى ەشكىمگە ءمالىم ەمەس. بىراق ءۇشىنشى نۇسقاعا قاتىستى ايتارىمىز – بۇل نۇسقادا بەكەت اتا اتى اتالمايدى, ال اتالعان جاعدايدا دا «اتىمدى الدىمەن اتاعانعا كومەكتەسەمىن» دەيتىن بەكەت اتانىڭ ەكى ەل اراسىندا بىتپەيتىن جەر داۋى, جەسىر داۋى, مال داۋى سىندى ءفانيدىڭ كۇيكىسىنە ءتان پەنداۋي كيكىلجىڭدە پىرادارلىق ءپاتۋا جاساي العانى, ونىڭ «قارتايعاندا كورگەن اقتىعىم» دەپ ساقالىن جاس جۋىپ سەلكىلدەي جىلاعان سەكسەندەگى قوجانازاردىڭ پەرىشتە ۇلى قوشاننىڭ ءومىرىن ساقتاۋدى باستى ماقسات ەتكەنى, ءارى باۋىر, ءارى كورشى قازاق پەن تۇرىكمەننىڭ ارا جىگىن اشقىسى كەلمەي داۋلى ىستە كورەگەندىك جاساعانى كورىنىپ تۇر. ۇيىندە ءتور الدىندا جاتىپ «قاش, تۇرىكمەن!» دەپ قازاقتىڭ مالىن ۇرلاپ الىپ قاشقان تۇرىكمەندى قۇتقارىپ جىبەرەتىنى بار. «تۇرىكمەنى تۇسكىردى قايتەسىڭ, قازاققا بولىس!» دەگەن كەمپىرىنە «الدىمەن مەنىڭ اتىمدى اتاپ, كومەككە تۇرىكمەن شاقىردى» دەپ قىسىلتاياڭ شاقتا تۇرىكمەنگە جاردەم بەرۋىمەن ەكى ەلدى بولە-جارماي, كورشى ەلدەردىڭ بىرلىكتە ءومىر سۇرگەنىن قالايتىندىعىن بايقاتادى ءبىر اڭگىمە.
ءيا, جىلدار وتسە دە كومەسكىلەنبەي, كەرىسىنشە ۇرپاقتان ۇرپاققا جاڭعىرا جەتكەن اڭىزدىڭ اۋىزەكى تۇردە ناسيحاتتالىپ قانا قويماي, تاربيە قۇرالىنا, مادەني ماڭىزدى نىسانعا, تاعىلىمدى شاراعا اينالعانى دۇرىس. مارقۇم س.قوندىباي دا سۋىن جىلقى تۋرالى زەردەلى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە تۋعان سۇبەلى وي, پايىمدى پىكىرلەرىن جەتكىزە وتىرىپ, اتالمىش جىلقىنى ماڭعىستاۋدىڭ باستى سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراۋ قاجەتتىگىن, ويتكەنى «تەڭىز جىلقىسىنىڭ بەينەسىن ميفتىك, تاريحي, اڭىزدىق, گەوگرافيالىق تۇرعىدان دا ماڭعىستاۋدىڭ تەڭىزدىك جاعالاۋىمەن بايلانىستىرۋعا تولىق نەگىز بار ەكەندىگىن» ايتادى. عالىم سۋىن جىلقىعا قاتىستى ۇشقىر ويلارىمەن بىرگە, ازاماتتىق ارماندارىن دا جاسىرمايدى. «وسى بەينەنىڭ بۇگىنگى ومىرگە قايتىپ ورالىپ, پوەزيادا, قارا سوزدە, بەينەلەۋ مەن مۇسىندە, مۋزىكادا, ت.ب سالالاردا كەڭىنەن پايدالانىلا باستاعانىن دۇرىس كورەر ەدىك. اقتاۋ قالاسىندا, تەڭىز جاعاسىندا قولادان قۇيىلعان سۋىن ايعىردىڭ نە سۋىن بيەنىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ ورناتىلعانىن كورە الامىز با؟ كۇندەردىڭ كۇنى سولاي بولار دەپ ۇمىتتەنگىمىز كەلەدى» دەگەن ەدى ول. بۇگىنگى ۇرپاققا تەڭىز جاعاسىنان «قولا سۋىندى» كورۋ سول باياعى بابالارىمىزعا تەڭىزدەن سۋىننىڭ ءوزىن كۇتكەندەي كۇتتىرىپ كەلەدى. فانيدە ءجۇرىپ تىلسىمنىڭ سىرىنا سۇڭگىپ, ەستە جوق ەسكى زاماننىڭ قويىن-قونىشىن قازبالاعان عالىم سەرىكبولدىڭ باقيدا جاتىپ جارىق الەمنىڭ كۇبىر-سىبىرىن ەستىپ, اياقالىسىن باعامداپ جاتپاسىنا كىم كەپىل؟! تەڭىز جاعاسىنان سۋىندى كورگىسى كەلىپ جاتقان بولار...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
