جالپى, بۇل ءوزى, رەسمي تۇردە اسكەري مەرەكە بولعانىمەن, بەيرەسمي سالتىمىزدا «ەركەكتەر كۇنى» دەگەندەي بۇقارالىق سيپاتقا يە-تۇعىن. سول سەبەپتى بالا كەزىمىزدە بىزبەن بىرگە وقيتىن قىزدار اقشا جيناپ, اۋىلداعى جالعىز دۇكەننەن ۇلدارعا ارناپ سىيلىق الىپ, سالتاناتتى تۇردە تاپسىرۋشى ەدى.
ال 8 ناۋرىز, قىز-كەلىنشەكتەر مەرەكەسى جاقىنداپ قالعاندا ءبىز دە وزىمىزگە ءبىر تىقىردىڭ تايانىپ قالعانىن سەزىپ, الدىن الا دايىندالا باستايتىنبىز.
ءالى ەسىمدە...
بىردە ناقتىراق ايتسام, 6 ناۋرىز كۇنى سىنىپتاس بالالار جيناعان اقشانى الىپ, قۇرالبەك دوسىم ەكەۋمىز سالىپ ۇرىپ اۋىلداعى «امبەباپ» دۇكەنگە جەتىپ كەلدىك. مۇندا, ارينە ادام تاڭعالاتىنداي ەشتەڭە جوق. الگى سىنىپتاس قىزدار 23 اقپان كۇنى وزىمىزگە سىيلاعان ءداسورامال, قالام, وشىرگىش سياقتى ۇساق-تۇيەكتەن باسقا كادەگە جارايتىن نارسە كوزگە شالىنبايدى.
سودان «ەندى قايتتىك؟..» دەگەندەي ءبىر-بىرىمىزگە قاراپ يىعىمىزدى قۋشيتتىق.
كەنەت قۇرالبەك ءبىر توسىن ۇسىنىس جاسادى.
– مونتايعا بارساق قايتەدى! قىزدارعا لايىق سىيلىقتى ول جاقتان وپ-وڭاي تابۋعا بولادى.
مۇنى ەستىگەندە مەنىڭ كوزىم باقىرايىپ كەتتى. سەبەبى مونتاي – ءبىزدىڭ اقجاردان جيىرما-جيىرما بەس شاقىرىمداي قاشىقتا جاتقان ۇلكەن اۋىل. كەڭشار ورتالىعى. ءارى تەمىر جول بەكەتى. ول جەردەگى دۇكەندەردەن ىزدەگەن زاتىڭدى تاۋىپ الاتىنىڭ دا راس. بىراق ەكى ورتادا كولىك وتە از جۇرەدى. ءتىپتى ىلۋدە بىرەۋ عانا شىعادى. سەبەبى ءبىزدىڭ اۋىل باسقا كەڭشارعا قارايدى.
دەگەنمەن, تاۋەكەلگە بەل بۋىپ قۇرالبەك ەكەۋمىز جول شەتىندە كولىك كۇتىپ تۇرمىز. باعىمىزعا قاراي, ءتۇس الەتىندە ارتىندا تىركەمەسى بار ءبىر تراكتور قاڭعالاقتاپ كەلە قالدى. ەكەۋمىز جارىسا قول كوتەرىپ ەك, توقتايتۇعىن ءتۇرى جوق, تاستاق جولمەن سالدىرلاپ-گۇلدىرلەپ ءوتىپ بارادى. سوندان سوڭ ارت جاعىنان جۇگىرىپ بارىپ, تىركەمەسىنە جارماسا كەتتىك.
شىركىن, شالقار دالا! شولەيت ادىر!.. سەنىڭ كوكتەمدەگى سۇلۋلىعىڭدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە قوياتىناي ءتىل قايدا-ا بىزدە... سەلكىلدەگەن تىركەمەنىڭ ۇستىندە شوقيىپ وتىرىپ اينالاعا قىزىقتاپ قاراي بەرەمىز, قاراي بەرەمىز.
اسپانى اشىق, كوكجيەگى كەڭ, بەل-بەلەستەرى كوپ شولەيت دالانىڭ كوكتەمگى تىنىسى عاجاپ-اۋ, عاجاپ!..
* * *
ول كەزدە مونتايدىڭ ورتالىق كوشەلەرىندە تۇپ-تۋرا قالاداعىداي قاز-قاتار تىزىلگەن بىرنەشە دۇكەن بولۋشى ەدى. ءا دەگەندە-اق ماڭدايشاسىنا «كۋلتتوۆارى» دەپ جازىلعان ەسىكتى بىردەن تاۋىپ, كىرىپ باردىق.
و-و, شىركىن, مۇندا نە جوق دەيسىز؟! سورە تولى ويىنشىق. كوز قىزىقتىراتىن زاتتار. بارابان, گورن, شاحمات تاقتاسى, تەننيس راكەتكالارى...
قۇرالبەك ەكەۋمىز ارقايسىسىن ءبىر ۇستاپ كورەمىز دە, ەرنىمىزدى جىبىرلاتىپ, ەسەپتەي باستايمىز. قالتامىزداعى اقشا جەتە مە, جەتپەي مە؟ بۇل ارينە, ءبىرىنشى ماسەلە.
ۋھ, اقىرى, سىنىپتاعى قىزدارعا ءبىر-ءبىر بلوكنوت, اينا, تاراق الىپ, «سىنىپ بيۋدجەتىن» تولىق جاراتىپ بىتتىك.
كەنەت مەنىڭ نازارىم ورتاڭعى سورەدە تۇرعان ءبىر كىتاپقا تۇسە كەتتى. مۇقاباسىنا ءدال ءبىزدىڭ مەكتەپتەگىدەي قارا تاقتانىڭ سۋرەتى سالىنىپتى. جانە وعان: «مەنىڭ اتىم قوجا» دەپ جازعان ءبىر بالا بىزگە ك ۇلىمسىرەپ قاراپ تۇر. كوزىمە بىردەن جىلىۇشىرادى.
– اپاي, اناۋ قانداي كىتاپ؟ – دەدىم ساتۋشىعا قاراپ.
دۇكەنشى ايەل ارت جاعىنداعى سورەگە قاراي بۇرىلىپ:
– ءا-ءا, مىناۋ ما؟! بۇل وتە قىزىق كىتاپ, – دەدى.
– كورسەتىڭىزشى!
شىنىمدى ايتسام, بۇل ءسوزدىڭ اۋزىمنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن. قۇرالبەك ماعان جالت قارادى. ونىڭ كوزىنەن: ء«بىز بارلىق اقشامىزدى جاراتىپ قويدىق قوي!» دەگەن ءسوزدى وقىدىم.
بىراق ءدال قازىر مەنىڭ قالتامنىڭ تۇبىندە ءتورت بۇكتەلگەن بەس سومدىق قاعاز اقشا جاتقان بولاتىن. الايدا وعان قىزدارعا سىيلىق الا قويايىن دەگەن وي باسىما مۇلدە كىرىپ شىققان ەمەس. ويتكەنى ومىردە اركىمنىڭ-اق ءوز ارمانى مەن سوعان قاراي ويلاستىراتىن ىشكى ەسەبى جانە قورى بولادى ەمەس پە.
– ماعان بىرەۋىن... جو-جوق, ەكەۋىن بەرىڭىز, – دەدىم ساتۋشىعا الگى بەس سومدىقتى ۇسىنا بەرىپ.
ەكەۋ دەگەن سەبەبىم, سونشا جەردەن بىرگە ساپارلاس بولىپ كەلگەن قۇرالبەك دوسىمنىڭ دا كوڭىلىن قيماي, سىيلىق جاساعىم كەلگەنى عوي. نەسى بار, سەگىزىنشى ناۋرىز قىزداردىڭ مەرەكەسى بولسا, بولا بەرسىن. وعان ءالى ەكى كۇن بار. ءارى قىزداردىڭ مەرەكەسى قارساڭىندا ۇل بالالارعا سىيلىق جاساۋعا بولمايدى دەگەن زاڭ جوق.
ساتۋشى مەنىڭ اقشامدى الىپ, ەندى قانشا قايتارۋى كەرەك ەكەنىن شوتقا سالىپ, ەسەپتەي باستاعاندا كەنەت قۇرالبەكتىڭ اياقاستىنان توسىن مىنەز كورسەتىپ:
– وسى اقشانىڭ بارىنە بەرە سالىڭىز, – دەمەسى بار ما.
ءىشىم قىلپ ەتە قالدى. ءجاي ايتسا, ءبىر ءسارى, كوزىنەن ۇشقىن جىلت ەتە ءتۇستى. الدەنەگە تاۋەكەل ەتىپ, وزىنشە ءبىر مىرزالىق جاساماققا بەل بۋعان سەكىلدى.
* * *
مىنە, ەكەۋمىز «كۋلتتوۆاردان» العان دۇنيە-مۇلكىمىزدى كوتەرىپ, جول شەتىندە اقجارعا قاراي باراتىن كولىك كۇتىپ تۇرمىز. اۋىل شەتى بولعاندىقتان, اينالادا ەشكىم جوق. الگىندەگى قىزىق كىتاپتىڭ العاشقى بەتىن اشىپ, ۇڭىلە باستادىم. «وللاھي, ماقتانعانىم ەمەس, دوستارىم, شىندىقتى ايتىپ وتىرمىن – اتتەڭ جازۋشى بولسام دەگەن ارمان مەنىڭ كوكەيىمە ەرتە ۇيالادى» دەگەن ادەپكى اشىق-جارقىن سويلەمدەرىنىڭ وزىنەن-اق بۇل دۇنيەنىڭ وتە تارتىمدى, شىنشىل ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورىنىپ تۇر.
بىراق وسى, باقانداي جەتپىس ءبىر تيىن تۇراتىن كىتاپتىڭ بىردەن بەسەۋىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر ەتكەن قۇرالبەككە ىشتەي رەنجۋلىمىن. ونىڭ ءبارىن قايتپەكپىز ەندى؟.. بىرەۋى – ماعان, ەكىنشىسى – ساعان. سونىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر ەمەس پە.
قۇرالبەكتە ءۇن جوق. جولعا قاراپ, ويلانىپ قالىپتى. اقىرى ول دا «مەنىڭ اتىم قوجانىڭ» اۋەلگى بەتىن اشتى.
سول سول-اق ەكەن, كىتاپتان باس كوتەرمەي, جابىستى دا قالدى. تەك اندا-ساندا كەلەسى بەتكە كوشكەنىن ءبىلدىرىپ, سىتىر ەتە قالعان پاراقتىڭ دىبىسى ەستىلەدى.
كۇن باتۋعا تاياپ قالعاندا مۇرجاسىنان قويۋ ءتۇتىنى بۇرقىراپ مونتاي جاقتان ماناعى ءوزىمىز جارماسىپ كەلگەن تىركەمەلى تراكتور شىعىپ كەلە جاتتى.
* * *
ەرتەڭىنە, ياعني 7 ناۋرىز كۇنى ءبىز كەشەگى سىيلىقتارىمىزدى مەكتەپكە الىپ كەلدىك. قىزدار دا, ۇلدار دا قۇرالبەك ەكەۋمىزگە قاراپ جىمىڭداپ, بۇگىن ادەتتەگىدەن وزگەشە ءبىر جاڭالىق بولاتىنىن ءبىلىپ ءجۇر.
ۋھ! سوڭعى ساباق تا اياقتالدى-اۋ ءبىر كەزدە. اعاي سىنىپتان شىعا سالىسىمەن قۇرالبەك ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, ءبارىمىزدىڭ ءبىر ساتكە بوگەلە تۇرۋىمىزدى ءوتىندى.
سونسوڭ مونتايدان اكەلگەن سىيلىقتارىمىزدى سالعان ءبوز قالتانى كوتەرىپ, تاقتانىڭ الدىنا شىعىپ:
– قىزدار, – دەدى سالتاناتتى تۇردە. – ەرتەڭ سەندەردىڭ مەرەكەلەرىڭ. بۇل ءبىز ءۇشىن زور قۋانىش. سوندىقتان سەندەردى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز. وقۋدا وزات, مەكتەپتە ءتارتىپتى بولۋلارىڭا ارقاشان تىلەكتەسپىز. ەندى... مىناۋ... ۇلداردىڭ وزدەرىڭە ارناعان ازىن-اۋلاق سىيلىعىن قابىل الىڭدار!
پاھ, شىركىن! ءسوز-اق! شىن ايتام. ءدال مۇنداي ۇلكەن مەرەكەدە ءوز باسىم ءبۇيتىپ سويلەي الماس ەدىم. ويتكەنى كوزدەرى جاۋدىرەپ قاراپ وتىرعان قىزداردان ۇيالامىن. ولار بۇگىن ءماز بولىپ قۋانىپ وتىرعانىمەن, ەرتەڭ مازاقتاپ, سىرتىڭنان ك ۇلىپ ءجۇرۋى مۇمكىن.
ال ەندى سىيلىقتاردى تاراتىپ بىتتىك-اۋ دەگەندە قۇرالبەك ءبوز قالتانىڭ تۇبىنەن كەشەگى ءوزىمىز ساتىپ العان بەس كىتاپتىڭ تورتەۋىن الىپ, ۇستەلدىڭ ۇستىنە قويدى. بالالار موينىن سوزىپ, بۇل قانداي كىتاپ دەپ ءۇڭىلىپ قاراپ جاتىر. مۇقاباداعى قارا بالانىڭ سۋرەتىن كورىپ, تاڭعالىپ, باستارىن شايقايدى.
«بۇ كىم-اي؟! قوجاسى نەسى تاعى؟..» دەيتىن سياقتى.
مىنە, وسى ساتتە قۇرالبەك تاعى دا تاپقىرلىق تانىتىپ, سىنىپتاعى قىزدارعا دا, ۇلدارعا دا وي سالاتىنداي ءبىر قىزىق ءسوز ايتتى.
– ءبىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز – جاقسى وقۋ. بىراق سونى... وكىنىشكە قاراي, بارلىعىمىز بىردەي تۇسىنە بەرمەيمىز. تەك ارامىزداعى ءبىر-ەكى وقۋشى عانا كىل ۇزدىك وقيدى. ولار – گۇلايىم, باعيلا, تاتتىقىز جانە سىرعا. سوندىقتان دا ءبىز ولارعا بۇگىن ەرەكشە سىيلىق جاساماقپىز. ول مىنە, مىنا كىتاپ! وتە قىزىق. مەن ءوزىم تۇنىمەن باس الماي وقىپ شىقتىم!
ءسويتتى دە, ول الگى اتى اتالعان قىزدارعا كىتاپتى ءوز قولىمەن اپارىپ تاپسىردى.
ۇلدار تۇگەل قۇرالبەككە ريزا بولىپ, دۋ قول شاپالاقتاپ جاتىر. اسىرەسە مىنانداي ەرەكشە سىيلىققا يە بولعان قىزداردىڭ ءجۇزى قۋانىشتان بال-بۇل جايناپ, كوزدەرى ۇشقىن اتۋدا.
«ا-ا, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ەندى ءتۇسىندىم!» دەگەندەي مەن دە باسىمدى شايقاپ, تاڭعالىپ تۇرمىن.
وسىدان سوڭ كەشەگى بەس سومىمنىڭ تەكتەن-تەككە كەتپەگەنىنە كوزىم جەتىپ, ىشتەي مارقايىپ تا قالعان سياقتىمىن.
* * *
بىراق سول كۇننىڭ ەرتەڭىنە مەنىڭ باسىما كۇتپەگەن جەردەن ءبىر قارا بۇلت ۇيىرىلە كەتتى.
وزدەرىڭىزگە جاقسى ءمالىم, 8 ناۋرىز جىلدا دەمالىس كۇنى بولىپ جاريالانادى ەمەس پە. بۇل كەزدە وڭتۇستىكتە كۇن جىلىنىپ, قار ەرىپ, كوك ءشوپ ەداۋىر بوي كوتەرىپ قالادى.
سوندىقتان مۇنداي كۇندەرى ءبىز اۋىل شەتىندەگى جاسىل الاڭدا ارمانسىز دوپ تەۋىپ, فۋتبول ويناعاندى ۇناتامىز.
كەشكە جاقىن سىلەم قاتىپ, ۇيگە ارەڭ كەلسەم, وزىمنەن كەيىنگى ءۇش قارىنداسىم ەسىك الدىندا ءۇرپيىپ, ماعان ۇرەيلەنە قاراپ:
– ساعان اجەم ۇرسىپ جاتىر, – دەيدى اقىرىن عانا قۇلاعىما سىبىرلاپ.
– نە بولدى؟
– بىلمەيمىز, – ولار ءبىر-بىرىنە قاراپ, باستارىن شايقايدى, – قاتتى اشۋلى...
اياعىمدى ەپپەن باسىپ, ىشكە كىردىم.
– بۇ كىم-ءاي؟! – دەگەن اجەمنىڭ داۋسى كوپ كۇتتىرگەن جوق.
– مەن, اجە, – دەدىم وزىمە ءوزىم سەنىمسىزدەۋ ءۇن قاتىپ.
– ءا-ءا! سەن بولساڭ, ەندەشە, بەرى كەل!
بىرەۋ قولىمنان تارتىپ سۇيرەگەندەي, اجەم وتىرعان بولمەگە ازەر كىردىم.
– ءاي, سەن قارشاداي بولىپ, ادامداردى جىك-جىككە ءبولىپ, الالاۋ دەگەن بالەنى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇرسىڭ؟!
قاق توبەدەن ءتونىپ كەلىپ, شاڭق ەتە قالعان بۇركىتتى ەندى عانا بايقاعان بايعۇس كوجەكتەي بۇرىسە كەتتىم.
– مەن بۇگىن اناۋ سىرنەبايدىڭ ۇيىندەگى قۇدايى تاماقتان سەن ءۇشىن جەرگە كىرەردەي بوپ ۇيالىپ قايتتىم. ولاردىڭ سەندەرمەن بىرگە وقيتىن قىزى كەشە ۇيىنە جىلاپ كەپتى. ۇلدار ءبىزدى ناشار وقيسىڭدار دەپ كەمسىتىپ, ءتورت قىزعا عانا كىتاپ سىيلادى. ال بىزگە ەشتەڭە بەرگەن جوق دەپتى. بۇل نە قىلعاندارىڭ-اي, ءا؟!.
ماسساعان! مەن مۇنداي اڭگىمەنى مۇلدە كۇتپەسەم كەرەك. اجەمە نە دەرىمدى بىلمەي, تومەن قاراپ, كوزىممەن جەر شۇقي بەردىم. بار بولعانى ىشىمنەن: ء«ا-ءا, ءبارىن ءبۇلدىرىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ سىنىپتاعى اسەم ەكەن عوي, – دەيمىن. – ەشتەڭە بەرگەن جوق دەپ قالاي ايتادى-ەي ۇيالماي... ال اينا مەن تاراق شە؟.. ونى ەسەپكە الماعانى عوي سوندا؟..».
– بىرەۋ ساباقتى جاقسى وقىر, بىرەۋ جامان وقىر, – دەدى اجەم بىرتە-بىرتە ساباسىنا ءتۇسىپ, داۋسىن جۇمسارتىپ. – ءبىلىم قۋعاندار الىسقا ۇزاپ, ورلەپ كەتەر. ال باسقاسى اۋىلدا قالىپ, ەڭبەك ەتەر. اركىمنىڭ ءوز نەسىبەسى بار. بىراق ادامدا كوڭىل دەگەن بولماي ما. بۇدان بىلاي, بىرەۋدى ارتىق, بىرەۋدى كەم كورمەي, كوپشىل بول, قاراعىم!..
* * *
سول ءتۇنى مەن كوپكە دەيىن ۇيىقتاي الماي, دوڭبەكشىپ جاتتىم. راسىندا دا, ءبىزدىڭ كەشەگى قىلىعىمىز تەرىس بولدى-اۋ دەگەن وي مازا بەرمەدى...
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
