بالامەن ءجيى سويلەسىپ, قۇربىسىنداي ويىن اشىق ايتۋعا ۇيرەتۋ كەرەك دەيمىز. بىراق ءار بالانىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ, وعان اقىلىن ايتىپ وتىرۋعا اتا-انالار ۋاقىت تابا بەرمەيدى. ۇيدە بالا تاربيەسىن ءوز موينىنا العان اتا-اجە بولسا ءبىر ءجون. بىراق بۇگىندە كوپشىلىكتىڭ وسى اتا-اجە دەگەن دارەجەنى يەلەنگەن اعا ۇرپاققا دا ايتار نازى بار. نەمەرە باعۋدىڭ بەلگىلەنگەن ەرەجەسى جوق. بالانى بىلاي تاربيەلەۋ كەرەك دەپ ناقتى ءبىر باعىتتى نۇسقاۋعا دا بولماس. ويتكەنى ءار بالانىڭ قالاۋى باسقا, جان-دۇنيەسى بولەك. ءار ءبۇلدىرشىننىڭ ومىرگە وزىندىك كوزقاراسى بار.
قازىرگى كەزدە تاربيەنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى رەتىندە جاپونداردىڭ بالا تاربيەسى كوبىرەك ايتىلادى. ءيا, جاپون وتباسىندا ۇلدىڭ دا, قىزدىڭ دا تازالىققا جاقىن جيناقى, ءتارتىپتى بولۋى ءۇشىن اتا-اناسى كوپ ەڭبەك ەتەدى. بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا ۇندەيتىن ۇلتتىق دانالىق, ءىستى دەر كەزىندە اتقارۋعا جەتەلەيتىن تياناقتىلىق, وتباسى جانە قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جاپون بالاسىنىڭ ساناسىنا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان ساتتەن باستاپ قۇيىلادى دەسەك ارتىق ەمەس.
سوڭعى جىلدارى قازاق قوعامىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ عانا ەمەس, باستاۋىشتاعى بالالاردىڭ دا كۇيزەلىسكە ءجيى ۇشىرايتىنى تۋرالى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ ءجۇر. ماماندار مۇنىڭ سەبەبى بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانباۋى سالدارىنان اعزادا قورەكتىك زاتتار جەتپەگەندىكتەن دەپ تۇسىندىرسە, ساراپشىلاردىڭ ءبىر توبى وتباسى جاعدايىمەن جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن بايلانىستىرادى. بۇعان اتا-انانىڭ بالامەن ءجيى اڭگىمەلەسپەۋىن, ياعني ۇل-قىزىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسپاۋىن دا قوسۋعا بولادى. عالىمدار بالانىڭ وي-جۇيەسى دۇرىس جەتىلۋ ءۇشىن وتباسىنداعى ۇلكەندەر ونى ماتەريالدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىپ, «باسقاسىن ءوزى بىلەدى» دەپ قويا سالماي, ۇدايى پىكىرىن ءبىلىپ, ءارتۇرلى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە سويلەسىپ وتىرعان ابزال دەيدى. ويتكەنى ءاربىر جاس وسكىننىڭ بەلگىلى ءبىر نارسەگە قاتىستى وزىندىك ويى بولادى. ەرەسەكتەر بولسا «جاس قوي» دەپ, ۇل-قىزىنىڭ ايتقانىنا كوپ جاعدايدا كوڭىل بولمەيدى.
ۋەيتلي دەگەن دانىشپان «بالانىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتتى دەپ, وعان مول دۇنيە-م ۇلىكتى مۇرا عىپ قالدىرعان ادامدى ەمەس, ەڭبەكقورلىقتى بويىنا سىڭىرە بىلگەن جاندى ايتسا كەرەك», دەگەن ەكەن.
بالالار كۇيزەلىسكە, كۇردەلى پسيحولوگيالىق شيەلەنىستى جاعدايعا تاپ بولماۋى ءۇشىن ماماندار اتا-انالارعا الۋان ءتۇرلى كەڭەس ۇسىنادى. جۋىردا يۋنيسەف بالالار قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن الماتى قالاسىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا قاتىستى حالىقارالىق جيىن ءوتتى. جيىنعا قاتىسقان پەداگوگتار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كەزدەسەتىن ومىردەن ءتۇڭىلۋ ءتارىزدى قاۋىپتى جايتتاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, الەمدە جىل سايىن جاسوسپىرىمدەردىڭ 10 پايىزى پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس سالدارىنان ءوز دەنساۋلىعىنا زاقىم جاسايدى ەكەن. شامامەن 67 مىڭ بالا سونىڭ سالدارىنان ومىرمەن قوشتاسادى دەگەن جانتۇرشىگەرلىك اقپاراتتار بار.
ومىردەن ءتۇڭىلۋ فاكتورلارىنا تەك كەدەيشىلىكتى كىنالاۋعا بولمايدى. الەمدەگى اسا باي مەملەكەتتەردە 11-15 جاس ارالىعىنداعى ءار ءتورتىنشى بالانىڭ اپتا سايىن جۇيكەسى سىر بەرۋ, السىزدىك, ۇيقىسىزدىق سياقتى جاعدايلارعا دۋشار بولاتىنى انىقتالعان. وسىنداي پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس ناتيجەسىندە ورىن الاتىن وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ فاكتورلارىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇكىمەتى يۋنيسەف-پەن بىرىگىپ, ءتيىستى باعدارلامالاردى قولعا الۋدا. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعى مەن ومىرلىك داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ, وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ فاكتورلارىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جوبالارى بىرنەشە وبلىستا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. مەكتەپ پسيحولوگتارى دا بالالاردىڭ جامان ويدان ارىلۋىنا كوپتەپ ۇلەس قوسۋدا. بىراق بالاعا سىرتتاي ىقپال ەمەس, وتباسىنىڭ ىشكى ىقپالى ماڭىزدى ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق.
«Bilim Foundation» قورىنىڭ باسشىسى ە.ايتمۇحامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكادا ءسۋيتسيدتى باستاپقى دەڭگەيدە انىقتايتىن ەرەكشە جوبا قولعا الىنعان. ءيا, ۇلت تاعدىرى ءار بالانىڭ تاعدىرىنان باستالادى. يۋنيسەف بالالار قورىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى يۋري وكساميتنىي «جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا جاڭا تاسىلدەردى ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستان پسيحيكالىق دەنساۋلىقتىڭ جاھاندىق ءبىلىم جۇيەسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسۋدا», دەدى. دۇنيەجۇزىلىك پسيحياتريالىق ۇيىم, ەۋروپالىق پسيحياتريالىق ۇيىم وكىلدەرى دە بالالاردىڭ ساناسىنداعى اۋىتقۋشىلىقتاردى بولدىرماۋدىڭ امالدارىمەن ءبولىستى.
شەتەلدىك ساراپشىلار بالانىڭ پسيحيكالىق جاي-كۇيىنىڭ قالىپتى دەڭگەيدەن اۋىتقۋ فاكتورلارىنا مىنانى قوسادى: تىم بۇيىعى بولۋ, ىزاقورلىق, شەكتەن تىس قورقاقتىق, باعىنباستاي بۇزىق بولۋ, كوڭىل-كۇي قۇبىلمالىعى, باسقا بالالارعا قوسىلماي بولەك ءجۇرۋ, ويىنعا قىزىقپاۋ, تۇندە ۇيىقتاي الماۋ. سونداي-اق ۇنەمى شارشاپ ءجۇرۋ, ءوزىن ءوزى جەك كورۋ, باسقالار ونى جەك كورەدى دەگەن ويدان ارىلماۋ, قۇلاعىنا ءتۇرلى دىبىستاردىڭ ەستىلۋى سياقتى فاكتورلار بالا پسيحيكاسى وتە قاۋىپتى جاعدايدا ەكەنىنەن حابار بەرەدى. جاسوسپىرىمدەر اراسىندا كەزدەسەتىن تاماقساۋلىق – باسقانى ويلاماي, ەسىل-دەرتى تاماققا اۋىپ تۇراتىن قوماعايلىق اۋرۋى دا پسيحيكالىق جاي-كۇيىنىڭ جاقسى ەمەستىگىن تانىتادى.
ءجاسوسپىرىم بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى اۋىتقۋشىلىقتى وتپەلى كەزەڭگە عانا تەلۋ دۇرىس ەمەس. 13-15 جاس ارالىعىنداعى جەتكىنشەكتەردىڭ اينالاسىنا سەلقوس قارايتىن اپاتيالىق كۇيى, ويىن جيناقتاي الماۋى, تابەتىنىڭ بۇزىلۋى, جۇرەك, اسقازان اۋرۋلارىنىڭ ءجيى مازالاۋى, ۇمىتشاقتىق, ماڭىزدى ماسەلەلەرگە دە سەلقوس قاراۋ, ءوز ءىس-ارەكەتىنە جاۋاپ بەرمەۋ, تۇندە ۇيىقتاي الماۋ, جالعىزدىققا ۇمتىلۋ, تەمەكى, اراق سياقتى نارسەلەرگە اۋەستىك ءتارىزدى جايتتار بايقالسا, بۇل بالانىڭ قاۋىپتى جاعدايدا تۇرعاندىعىن بىلدىرەدى.
بالا تاربيەسىن تولىعىمەن مەكتەپكە ىسىرىپ تاستاپ, ودان قالسا, بالا كۇتۋشىسى مەن مەكتەپ پسيحولوگىنا جابا سالۋ, بار ماسەلەنى سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ موينىنا ءىلىپ, ءوزىن ۇرپاعىن ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋشى دەپ قانا بىلەتىن اتا-انالار سانى سوڭعى جيىرما بەس جىلدا كوبەيگەنى راس. قازىرگى تاڭدا وقۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقىندا, قيمىل-ارەكەتىندە تۇسىنىكسىز وزگەرىستەر بايقالسا, مەكتەپ پسيحولوگىنا جۇگىنۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان. الايدا بالانىڭ ادام بولىپ قالىپتاسۋىنان باستاپ ول الاتىن تاربيە ەڭ الدىمەن اتا-اناسىنا, وتباسىنا قاتىستى ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال. مەكتەپ پسيحولوگى, ۇستازدار بالا تاربيەسىندە قوسالقى ءرول اتقارادى, تاربيە تەتىگى اتا-انانىڭ قولىندا بولۋى ءتيىس. بالانىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى وزگەرىستەرگە دە اتا-انا جاۋاپتى. ەگەر ءجاسوسپىرىم وزىنە نەمەسە توڭىرەگىنە قانداي دا ءبىر زيان تيگىزسە ەڭ الدىمەن ول ءبىلىم الاتىن مەكتەپ ەمەس, اتا-انا جاۋاپتى ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. پسيحولوگ نەمەسە باسقا دا ماماندار بالانىڭ بويىنداعى ۇرەيدى ۋاقىتشا سەيىلتىپ, ول بەيىمدەلە باستاعان جامان ادەتتەن ۋاقىتشا ارىلتۋى مۇمكىن. بىراق بالا بويىنداعى, وي-جۇيەسىندەگى وزگەرىستەردى سىرتتاعى مامان ەمەس, الدىمەن ءوزىنىڭ تۋعان اتا-اناسى بايقايدى عوي. سوندىقتان قاي جاستاعى بالا بولسا دا ونىڭ قالىپتاسۋىنا قاجەتتى يگىلىكتى اتا-اناسى دەر كەزىندە بويىنا قۇيا بىلگەنى ابزال.
ە.حاببارد دەگەن امەريكالىق جازۋشىنىڭ «بالانى وقىتۋ دەگەنىمىز – مۇعالىمنىڭ كومەگىنسىز دامۋىنا قابىلەتتى بولۋعا ۇيرەتۋ» دەگەن سوزىندە ۇلكەن ءمان بار. «وقىتۋ» تەك مەكتەپتەگى ۇستاز مىندەتى دەپ قابىلداماۋ كەرەك. بالا ءبىلىمدى مەكتەپتەن عانا ەمەس, ۇيدە, وتباسىنداعى ەرەسەكتەردەن السا عانا تولىق تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى. بۇگىندە قالالىق جەردەگى قازاق وتباسىلارىنىڭ كوپشىلىگىنە ءتان كورىنىس – مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا بالالاردى ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنا اپارۋ ادەتكە اينالعان. ءىشى قاپىرىق, تاۋارعا تولى دۇكەندەردەن باسقا ەشتەڭە جوق ساۋدا ورتالىعىنىڭ ىشىندە قىدىرۋعا بىرنەشە ساعاتىن جىبەرەدى. قالالىق, اۋداندىق كىتاپحانالارعا وسىنشا ۋاقىتىن جىبەرە مە ەكەن؟ مىسالى, الماتى قالاسىنداعى كىتاپحانالارعا بارا قالساڭ, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالاسىنا ۇيدە وقۋعا بىرنەشە كىتاپتان الىپ تۇرعانىن بايقايسىڭ. ەرەسەكتەرگە ارنالعان كىتاپحانانى ايتپاعاندا, ي.ا.كرىلوۆ اتىنداعى بالالار كىتاپحاناسىنا قاي ۋاقىتتا باس سۇقساڭ دا وقۋ زالىندا وتىرعان قازاق بالاسىن كورمەيمىز. قاشاندا ورىس ءتىلدى اتا-انا كىتاپ الىپ, بۇرىن العان كىتابىن وتكىزىپ جاتادى.
ءبىر جاعى ەلەكترونيكا دۇكەنى, ەكىنشى جاعى كيىم-كەشەك بۋتيگى دەگەندەي, رۋحاني بەرەرى جوق ساۋدا ورتالىعىنىڭ ورتاسىنداعى قاپىرىق فويەدە سەندەلۋ بالانىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتۋگە ەشقانداي كومەك بەرمەيدى, ءتىپتى دەنساۋلىعىنا زياندى. ونىڭ ورنىنا تابيعي ورتادا, ماسەلەن, تاۋعا, كول جاعاسىنا, ءتىپتى اۋىلداعى تۋىستارىنا اپارىپ, دەمالدىرسا, بالا ءۇشىن ءارى تاربيە, ءارى دەمالىس بولار ەدى. ۇنەمى تار كوشەدە, ءتورت قابىرعامەن قورشالعان ءۇي ىشىندە ۋاقىت وتكىزگەن بالا كۇيزەلىسكە ۇشىراماعاندا قايتەدى؟ عالىمدار زووباقتا قاماپ ۇستاعان حايۋانداردىڭ دا اۋرۋعا تەز شالدىعاتىنىن انىقتاعان. بالا تار جەردە قاماپ ۇستايتىن حايۋان ەمەس. قاپتاعان تەحنيكانىڭ (ۇيالى تەلەفون, تەلەديدار, كومپيۋتەر, ت.ب.) ورتاسىنا «قاماپ قويىپ» وي-ساناسىن تۇنشىقتىرعان سوڭ بالا پسيحيكاسى دا قىسپاققا قامالادى. بالانىڭ ساناسى سەرگەك بولۋى ءۇشىن اتا-انا تاربيە اۋانىن ماتەريالدىق ورتامەن شەكتەمەي, رۋحاني باعىتقا دا بۇرعانى ءجون بولماق.
شارافات جىلقىباەۆا
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
