تۇك بىلمەيتىن مەحانيك
ساتيريك-جازۋشى سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى بىردە ءوزىنىڭ جەكەمەنشىك «ۋاز» اۆتوكولىگىمەن تورعايعا ساپار شەگەتىن بولىپ, ءبىر جاقسى مەحانيكتەن «جولدا ماشينام توقتاپ قالسا نە ىستەيمىن, قاي جەرىن شۇقيمىن, سونى ءتىزىپ جازىپ بەر» دەپتى. ول ماشينانىڭ قاي جەرى كەتكەندە ماشينا جۇرمەي قالاتىنىن تۇگەل ءتىزىپ جازىپ بەرىپتى. جارتى جولدان اسىپ كەتكەننەن كەيىن ماشيناسى جۇرمەي, توقتاپ قالىپتى. سول جەردە سەيىت ماناعى مەحانيك جازىپ بەرگەن ءتىزىم بويىنشا ماشينانىڭ بارلىق تەتىگىن قاراپ شىعادى, بىراق ءبارى دۇرىس, ءبارى ىستەپ تۇر. ءوزىنىڭ قولىنان كەلمەگەن سوڭ جولدا ماشينالاردى توقتاتىپ سۇرايدى. سەيىتتى تانيتىنداردىڭ ءبارى توقتاپ, ءبىراز شوپىرلار جينالىپ قالادى. سول جەردە ءبىر شوپىر «قايتا-قايتا قاراي بەرمەيىك, نەسىن قاراپ شىقتىڭىز؟ دەيدى. سەيىت ماناعى تىزىمدەگىنى كورسەتىپ بۇنىڭ ءبارى دۇرىستىعىن ايتادى. سول جەردە ءبىر جىگىت «وسى ماشينانىڭ بەنزينى ءبىتىپ قالعان جوق پا ەكەن؟» دەپ ماشينانىڭ باگىن قاراسا, «ۋازدىڭ» ەكى جاعىندا بولاتىن باگىنىڭ بىرەۋى ءبىتىپ قالىپتى دا ەكىنشىسى كوسىلماعان ەكەن. سول ەكىنشى باكتى قوسىپ, بەنزين كەلگەننەن كەيىن ماشينا «گۇر» ەتە قالعان. سوندا سەيىت قولىندىعى تىزىمىنە قاراپ تۇرىپ:
– مەن بۇنى ماشينا تەتىگىن بىلەتىن جاقسى مەحانيك دەپ جۇرسەم, بۇل ءوزى تۇك بىلمەيدى ەكەن عوي, ماشينانىڭ بەنزينى بىتكەندە ماشينا جۇرمەي قالادى دەپ نەگە جازباعان؟ – دەپتى. سول جەردە جينالعان شوپىرلاردىڭ ءبارى «قىرىلىپ»قالىپتى.
اۋزى دۋالى شال
قۇرداسى قويشىعارا سالعارا ۇلى بىردە سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنىڭ قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە شىعىپ 30-دان اسا مەملەكەتكە تاراپ ۇلگىرگەن قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى تۋرالى كىتابىن كورىپ, سەيىتكە:
– سەنىڭ وسى ەڭبەگىڭ وتە جاقسى ءىس بولدى, بۇل ەڭبەگىڭ سەنىڭ اتىڭدى بيىككە كوتەرەدى, – دەگەندە, سەيىت وعان:
– ءاي, وسى سەن اۋزى دۋالى شال بولايىن دەپ تۇرسىڭ, – دەگەن ەكەن.
ءسۇت بەرەتىن اپايعا
سەيىتتىڭ شەشەسى ءساليما سمايىلقىزى جۇمىس بابىمەن شەگەن اۋىلىنا كوشىپ بارادى. شەگەن اۋىلى – سەيىتتىڭ ناعاشى جۇرتى. سول اۋىلدا تانيتىنداردان اركىم شايلىق ءسۇت سۇراپ الادى ەكەن. ناۋقانباي دەگەن سەيىتتەن 2-3 جاس ۇلكەندىگى بار بالانىڭ شەشەسى ساۋىنشى, ءسۇتتى سەيىت سول ۇيدەن الادى ەكەن. ول كىسى ءسۇت قۇيىپ بەرەردىڭ الدىندا بەتىندەگى قايماعىن قالقىپ الىپ, ءسۇتىن قۇيىپ بەرەتىن كورىنەدى. الگى كىسى زور دەنەلى, اۋىز-مۇرىندى قۇداي اياماي بەرە سالعان ءىرى كىسى ەكەن. ءبىر كۇنى اۋىلدىڭ ورتاسىندا تاقپاق ايتىپ تۇرعان بالالاردىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتسا, الگى بالالار:
– اۋىز ۇيگە باردى دا,
قايماعىن قالقىپ الدى دا,
قۇيىپ بەردى شىنىما,
ءبىر ۇرتتاپ الدى دا.
بەرگەن ءسۇتى قايماقتاي,
اۋىزى ونىڭ ويماقتاي.
قۇداي ءوزى بەرگەن عوي,
مۇرىندى شىركىن قولاقتاي.
الىستان بىراق قاراساڭ,
كورىنەدى تومپاقتاي, – دەپ ءوزى تۋرالى تاقپاق ايتىپ تۇر ەكەن. سودان كەيىن ول كىسى بالا سەيىتكە «شىراعىم, ەندى مەن تۋرالى ولەڭ شىعارماي-اق قوي» دەپ ءسۇتىن قايماعىن الماي بەرەتىن بولىپتى.
جاسۇلان سەيىت ۇلى
استانا
الباستىداي امانات
بۇگىندە اكىمقارالاردىڭ الدىنا كىرۋدەن ابدەن زارەزاپ بولعان زارىققاندار مەن تورىققاندار ايعا ۇشىپ بارىپ كەلگەندى وڭاي كورەدى. ءدوي باستىقتاردى بىلاي قويعاندا جاي باسشىسىماقتاردىڭ بولمەلەرىنە اۋپىرىممەن زورعا باس سۇعاسىز.
وسىنى ويلاپ, باسشى اتاۋلىدان باز كەشىپ, ولاردان قىرىق قۇلاش قاشىپ جۇرگەنىمدە: «سىزگە اكىم مىرزا توبە كورسەتىپ كەتسىنشى دەدى» دەپ كەلگەن شاقىرتۋشى شىبىق تيگەن شىجباڭ شىبىشتاي شار ەتە قالدى.
– اكىم شاقىرعاندا ادامدار بوركىن اسپانعا اتىپ شاتتانۋشى ەدى, ءسىز ونى جەتى اتاسىنا دەيىن تۇگەندەپ جاتقانىڭىز نەلىكتەن؟ – دەپ بەتىمە باجىرايا قارادى.
– قاراعىم, كەشىر. «قۋانعان مەن قورىققان بىردەي» دەمەۋشى مە ەدى؟ ءسىرا, قاتتى قۋانعاننان جۇرەگىم جارىلىپ كەتە جازداپ تۇر-اۋ, – دەپ ءوزىمدى-ءوزىم جونگە سالا قويدىم.
قىزىقتىڭ كوكەسى حابار جەتكىزۋشى كەتكەننەن سوڭ باستالدى. سەڭ سوققان سازان بالىقتاي مەڭ-زەڭ بولىپ وتىر ەدىم, ەسىك سىقىر ەتتى. ءىلىنىپ بارا جاتقان كوزىمدى باعجاڭ ەتكىزىپ اشىپ قالسام, ۇيگە قىرعاۋىل ىزدەگەن قىزىل يتتەي جالماڭداپ نۇرتاي كىرىپ كەلەدى ەكەن. قولتىعىنا الدەنە قىستىرىپ الىپتى. جۇرگەن جەرىنە ءشوپ شىقپايتىن وسى نەمەنى ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورۋشى ەدىم. تورگە تايراڭداپ وزىپ, جايراڭداپ سويلەگەن سوڭ دەمىم سىرتقا شىقپاي قالدى.
– دوسىم, اكىمگە كىرگەلى جاتىر ەكەنسىڭ, – دەدى ول جايعاسىپ وتىرعان سوڭ.
– ءيا.
– ءيا بولسا, مەنىڭ انا جۇگەرمەگىم كوپتەن بەرى سەلتەڭدەپ, بوسانىپ كەتكەن يتتەي ارسالاڭداپ, اناعان دا ۇرىنىپ, مىناعان دا ۇرىنىپ, تەكتەن تەككە ءجۇر عوي. سونى اكىمنىڭ قۇلاعىنا قىستىرىپ, ءبىر ءجىبى ءتۇزۋ قىزمەتكە ىلىندىرە سالشى, ق ۇلىڭ بولايىن.
– ق ۇلىم بولماق تۇگىلى تۋعان ۇلىم بولساڭ دا مۇنداي ميعۇلا اڭگىمەنى اكىمگە ايتا المايمىن.
– دوس ەمەس ەكەنسىڭ!
نۇرتاي مۇنان سوڭ جەتى اتاسىن ايتىپ قارعانىپ, جەر توقپاقتاپ وتىرىپ الدى. زار-زاپىرانىنىڭ اششىسى-اي, باياعىدا سۇيەكتەرىنە قىنا شىعىپ كەتكەن بابالارى مۇنى ەستىسە ورىندارىنان وگىزشە وكىرىپ اتىپ تۇرعانداي. ساي-سۇيەگىم سىقىرلادى, قۇلاعىم شۋىلدادى. امالسىز كوندىم. نۇرتاي جەڭدى.
«ۋف!» دەپ جان شاقىرىپ وتىرعانىمدا ۇكىدەي ۇشىپ سالقىنبەك كەلدى. ونىڭ دا بالاسى ديپلومىن ارقالاپ دۋانا بولىپ كەتىپتى. الگى ءبىر ءانشى كەلىنشەك ايتاتىنداي, جۇمىس قۇرعىر استانادا دا, الماتىدا دا, شىمكەنتتە دە, ءارى-بەرىدەن سوڭ جىنكەنتتە دە جوق. ونىڭ «جىنكەنت» دەپ وتىرعانى, ءسىرا, قۇلبازار شىعار دەپ توپشىلادىم. باۋىرىمدى قۇلبازارعا سالعانشا قۋ مازارعا اينالىپ كەتكەن ءجون. باۋىردان ايىرىلساڭ, باسقالار ساعان ولسە جولاي ما؟ باۋىر دا كەرەك, باس تا يىقتا قالت-قۇلت ەتىپ ءىلىنىپ تۇرعانى ەسى دۇرىس ادامعا ءجون بولادى.
ءتۇس اۋا جۇمان كەلدى. جۇماننان سوڭ قۇمان كەلدى. ءبىرىنىڭ تۋىسىنا جالا جابىلىپ قىزمەتىنەن قۋىلعالى جاتىر. ەكىنشىسى مەملەكەتتىڭ پالەنباي ميلليون تەڭگەسىن جەپ قويىپ, ەندى ونى قارجى پوليتسياسىنداعىلار تاباققا مايسىز سالىپ تىرىدەي قۋىرعالى جاتىر. وتىنىشتەرىن ورىنداماسام, ات قۇيرىعىن كەسەمىز دەيدى. جۇكتەرىن ءبىر تۇندە ماشيناعا جاسىرىن تيەپ كوشەمىز دەيدى.
نۇرتاي مەن سالقىنبەك, جۇمان مەن قۇمان كەلىپ كەتكەننەن سوڭ بىرىنەن ءبىرى جاسىرىنىپ جيىرمادان استام جاقىندارىم جالىنىپ-جالبارىنىپ, جاعدايلارىن ايتىپ, جىلاعاندا ەتەكتەرى شەلەك-شەلەك جاسقا تولىپ, ەڭىرەپ-وكسىپ ج ۇلىن-جۇيكەلەرىمدى ءجيدىتىپ كەتتى.
قاراپ وتىرسام, قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ قايعى-مۇڭسىز وتىرعان مەن عانا سياقتىمىن. «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا, كوپپەن بىرگە اداس» دەپ اتام قازاق بەكەر ايتىپ كەتتى دەيسىزدەر مە؟ ىڭعايى كەلىپ اكىمگە كىرمەك ەكەنمىن, قوي, تۋىستارىمنىڭ تاپسىرمالارىن تاپ-تۇيناقتاي شاشاۋ شىعارماستان جەتكىزىپ شىعايىن دەپ ءبىر ويلادىم. ء«سوزىمدى حوش كورسە ماقۇل. تىڭداماي قويسا, اعايىننىڭ ولگەنشە سوڭىڭنان كولەڭكەدەي جابىسىپ قالمايتىن وكپە-داۋىنا قالارمىن» دەپ تاعى تىعىرىققا تىرەلدىم. ءسويتىپ ەكى كەمەنىڭ باسىن ۇستاعانداي دىمىم قۇرىپ سارسىلىپ وتىرعانىمدا شايتانداي ۇشىپ شاقىرتۋ دا كەلدى. قىلقىندىرعىشىمدى مويىنىما شوقپارداي ەتىپ تاعىپ, بەزەۋ بەتتەرىمە ءيىسسۋ جاعىپ, ءتۋفليىمدى مايلاپ, ايتاتىن سوزدەرىمدى سايلاپ, ايەلىمنىڭ باتاسىن الىپ ۇيدەن شىقتىم.
اتشاپتىرىم كابينەتتىڭ يەسى الدىمنان ايقايلاپ, الاقايلاپ, ارسالاڭداپ شىقپاعانىمەن, وبالى نە كەرەك, جىپ-جىلى قارسى الدى. جايدارى جىگىت ەكەن, ورىندىق ۇسىندى. ءوزى قارسى بەتكە ءوتىپ جۇزبە-ءجۇز قاراپ وتىردى. ۇستەل ۇستىندەگى بارماقتاي تۇيمەنى باسىپ حاتشىسىنان ەكەۋىمىزگە شاي الدىردى.
– اقساقال, ايىپ ەتپەڭىز, ۋاقىتىم وتە تىعىز. سوندىقتان بىردەن شاقىرتقان ماسەلەگە كوشەيىك. ءسىز تۇراتىن اۋىلدان دومالاق ارىز, شاتاعى كوپ شاعىمدار كوبەيدى. ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىرى قارداي بوراتىپ جازىپ جاتىر. وتىرىگى قايسى, شىندىعى قايسى؟ مۇنى قۇزىرلى ورگاندار تەكسەرەتىن بولادى. شاقىرعان سەبەبىم, ءسىزدى كوپشىلىك تىڭدايدى دەپ ەستىپ جاتىرمىن. «كوشەلى كىسى, اۋىزىنىڭ دۋاسى بار» دەيدى بىلەتىندەر. بىزگە كومەكتەسىڭىز, اۋىلىڭىزدىڭ اقساقالدىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, بىرلىك, ىنتىماق تۋرالى كەڭەس وتكىزىڭىز. مىنا قىرعىن حاتتاردى توقتاتۋعا جاردەم بەرىڭىز. بۇيىمتايىم وسى ەدى, – دەدى اكىم.
اعايىن-جەكجاتتىڭ اماناتىن ورىندايمىن دەپ بارعان جازعان باسىم تاسقا سوعىلىپ, ەسەڭگىرەپ قالدىم. قوينىمداعى قالىڭ داپتەر جۇرەگىمە ۋ بولىپ دارىپ جاتقانداي ءون بويىم قالتىرادى.
قازىر اعايىن-تۋىس, قۇدا-جەكجات, دوس-جاران, قۇرداس كورسەم تۇرا قاشاتىن بولدىم. قۇدايدىڭ قولىن ۇستاعانداي قودىراڭداپ, بارىنە بىردەي ۋادە بەرىپ نەم بار ەدى؟ الباستىداي امانات ارقالاتىپ جىبەرگەن اعايىندا دا ەس جوق.
ءسىرا, «قولىڭ كوتەرە الماس شوقپاردى بەلىڭە قىستىرما» دەگەن وسى شىعار.
مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاقپىز عوي, قايتەمىز ەندى, اعايىننىڭ الاۋىزدىعىنا دا ءتوزىپ باعارمىز. ايتپاقشى, بۇدان بىلاي اكىم تۇرماق قاتىن شاقىرسا دا ويلانىپ بارارمىن-اۋ دەگەن وي ءتۇيىپ وتىرمىن.
سابىربەك ولجاباي
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
سىيعا - سۇيەك, سىراعا - بالىق. سۋرەت "الەۋمەتتىك جەلىدەن" الىندى
سۇراۋى بار سۋدىڭ دا
سۇراۋى بار سۋدىڭ دا,
سازايى بار قۋدىڭ دا.
انا بولار كۇنى بار,
جاڭا تۋعان قىزدىڭ دا.
كەۋىپ كەتەر كۇنى بار,
تاباننان وتكەن سىزدىڭ دا.
كۇل بوپ كەتەر كۇنى بار,
بيىك تاۋ مەن قۇزدىڭ دا.
اعىپ كەتەر كۇنى بار,
تاس بوپ جاتقان مۇزدىڭ دا.
اياعىڭا تۇساۋ بولادى,
جولدان بالا تۋدىڭ با؟
قايتا كەلەر كۇنى بار,
اسپاندا جۇرگەن بۋدىڭ دا.
وزگەرىسكە تۇسەسىڭ,
تابيعاتتى بۇزدىڭ با؟
ات تۇياعىن
تاي باسار
قانشا زاڭعار بولسا دا,
تاۋدىڭ باسىن كىر شالار.
قانشا شەشەن بولساڭ دا,
باس بايگەنى جىرشى الار.
قانشا ۇلكەن بولسا دا,
جەردىڭ بەتىن كۇن شالار.
ىشىڭدەگى سىرىڭدى,
دومبىرا مەن كۇيشى الار.
قانداي تۇلپار بولسا دا,
شاباندوزدار قامشى الار.
مارەگە جەتىپ قالعان دا,
ساۋىرىنا ءبىر سالار.
قونا كەلگەن قوناققا,
قۇنان ەركەك قوي سويار.
حان كەلگەندە اۋىلعا,
قىسىر ەمگەن تاي سويار.
ءبىز بىلمەيتىن ومىردە,
نەلەر مىقتى بار شىعار.
كوك اسپاننان قاراساڭ,
جەردىڭ بەتى تار شىعار.
وزگەرىسكە كوپ تۇسكىش,
مۇز بوپ جاتقان قار شىعار.
«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن»,
اتام قازاق نار شىعار.
اساۋدى دا ۇيرەتكەن,
كاسىپ ەتكەن مالشىلار.
تىرشىلىكتىڭ بايلىعى,
قازاعىم باققان مال شىعار.
كەزىپ جۇرگەن كيىكتىڭ,
باسپاعان جەرى تاۋ شىعار.
باتىر قىلعان ادامدى,
نامىس پەنەن ار شىعار.
ەڭ مىقتىسى تامىردىڭ,
تاستى جارعان تال شىعار.
ءبىز بىلمەيتىن پەرىشتە,
كوك اسپاندا بار شىعار.
تاستى ءبولىپ تاستايدى,
تاما بەرگەن تامشىلار.
شىبىن جان دەپ جۇرگەنىڭ,
بىراق تامشى قان شىعار.
ارمانسىز پەندە بولعان با,
قاپەرىندە جان شىعار.
تابيعاتقا تۇك ەمەس,
ءتۇن باتقان مەن تاڭ شىعار.
ات تۇياعىن تاي باسار,
ۇرپاقتارىڭ بار شىعار.
قازىحان اشە
الماتى
سوتتاعى «سولاقاي» ءسوز
قىلمىستى جولمەن بايىپ العان بيزنەسمەنگە تەرگەۋشى سۇراق قويادى:
– ءسىز وسى اقشانى قايدان الاسىز؟
– بانكتەن.
– بانككە كىم سالادى؟
– ايەلىم.
– ايەلىڭ كىمنەن الادى؟
– مەنەن.
– ال ءسىز قايدان الاسىز؟
– بانكتەن.
* * *
ء ىستى بولعان ازامات ادۆوكاتقا كەلىپ:
– ەكى سۇراق قويسام قۇنى قانشا بولار ەكەن؟ – دەگەندە, ادۆوكات:
– 300 دوللار. ەكىنشى سۇراعىڭىزدى قويا بەرىڭىز, – دەگەن ەكەن.
* * *
سوت جابىرلەنۋشىگە:
– تاعار كىناڭىز نە؟ – دەيدى.
– ول مەنى بەگەموتقا تەڭەدى!
– قاشان بولىپ ەدى؟
– ءۇش جىل بۇرىن.
– ونى ەندى عانا ەسىڭىزگە الىپ تۇرعانىڭىز قالاي؟
– وتكەن جەتىدە زووپارككە بارىپ, سودان بەگەموتتى كورىپ... پالەكەتىڭ دوڭىزدان دا وتكەن قۇبىجىق ەكەن عوي...
* * *
سوت كۋاگەرگە تەسىلە قاراپ:
– ءسىز مەملەكەتتىك ستاتيستيكا اگەنتتىگىندە قىزمەت اتقاراتىنىڭىزدى ءبىر ءسات ۇمىتىپ, بىزگە تەك بولعان شىندىقتى بايانداڭىز, – دەگەن ەكەن.
ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر, "ەگەمەن قازاقستان"
