2011 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا قازاقستاننىڭ اۋە كەڭىستىگىنە حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ۇشۋ ەشەلوندارىن ءبولۋدىڭ جاڭا كەستەسى ەنگىزىلدى جانە ءبىر مەزگىلدە جوعارعى اۋە كەڭىستىگىندەگى تىكەلەي ەشەلونداۋ ارالىعىن قىسقارتۋعا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل اۋە قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جاھاندىق جۇيەسىن يگەرۋدىڭ اسا ۇلكەن قادامى بولىپ تابىلادى.
ارالىقتاردى قىسقارتۋعا كوشۋ حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ بارلىق تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى جۇيەمەن ۇيلەسىم تابۋعا, شىعىنداردى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «قازاەروناۆيگاتسيانىڭ» باس ديرەكتورى سەرگەي قۇلنازاروۆ ءتىلشىنىڭ وسى ورايداعى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ, اتالعان ءىستىڭ ءمان-جايىن تۇسىندىرگەن ەدى.
– سەرگەي دابىس ۇلى, 2011 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا قازاقستاننىڭ اۋە كەڭىستىگىندە تىكەلەي ەشەلونداۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى. ونىڭ ءمانىسى نەدە؟
– بارلىق مەملەكەتتەر اۋە كەڭىستىگىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتار مەن ۇدەرىستەردى وزدەرىندە قولدانۋعا مىندەتتى ەكەندىگى ايان. بۇل جاعداي ءبىر ەسەپتەن تۇسىنىكتى دە بولسا كەرەك. دەگەنمەن ولاردى ەنگىزۋ وڭايلىققا سوقپايدى. پروبلەمالاردىڭ بارلىعى دا وسىدان تۋىندايدى. ماسەلەن, ۇشۋ ەشەلوندارىن ءبولۋدىڭ بىزدە قولدانىلىپ كەلگەن كەستەسى الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس كەلمەگەن ەدى. وسىعان بايلانىستى اۋە كەمەلەرىنىڭ ەكيپاجدارى وڭىرلەرگە ۇشۋ كەزىندە 10 مىڭ 100 مەتر, 11 مىڭ 100 مەتر بيىكتىككە كوتەرگەن كەزدەرىندە ەداۋىر قيىندىقتارعا تاپ بولىپ جاتاتىن. ونىڭ ۇستىنە تىكەلەي ەشەلونداۋ جۇيەسىنىڭ ءوزى بۇكىل الەمدە قولدانىلاتىن, اسىرەسە جوعارعى اۋە كەڭىستىگىندەگى ارالىققا قولدانىلاتىن تالاپتارمەن بىرىزگە ءتۇسىرىلۋى ءتيىستى بولادى. وسىعان بايلانىستى حالىقارالىق تالاپتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى حالىقارالىق ازاماتتىق ۇيىمىمەن كەلىسە وتىرىپ, وعان كوشۋدىڭ مەرزىمىن ايقىندادى. ەشەلونداۋدىڭ حالىقارالىق جۇيەسىنە كوشۋ كۇنى بولىپ 2011 جىلدىڭ 17 قاراشاسى بەلگىلەندى.
– بۇل جۇيە نەلىكتەن ەرتەرەك ەنگىزىلمەدى جانە وعان كوشۋ ۇدەرىسى سونشالىقتى كۇردەلى مە؟
– بىرىنشىدەن, كەز كەلگەن حالىقارالىق ستاندارت تالابىن ەنگىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وعان ءتيىستى دايىندىق جۇمىستارى قاجەت. وسىعان وراي, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اەروناۆيگاتسيالىق دامۋ باعىتىندا سوڭعى 10 جىلدا ايتارلىقتاي العا باسقاندىعىن, بۇل بىزگە اتالعان جۇيەنى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەندىگىن ماقتانىش تۇتاتىندىعىمدى ايتا كەتسەم ارتىق بولماس. ەگەر وتكەن كەزەڭ ىشىندە اتقارعان ىستەرىمىزگە تاعى ءبىر كوز سالاتىن بولساق, ءبىز ودان سالانى مودەرنيزاتسيالاۋ ىسىندە كوپتەگەن ىستەردىڭ جۇزەگە اسقاندىعىن كورەمىز. بۇتىندەي ايتقاندا, استانا, الماتى, اقتوبە جانە شىمكەنت قالالارىندا اۋە قوزعالىسىن باسقارۋدىڭ زاماناۋي اۆتوماتتاندىرىلعان ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلعاندىعى جانە ولاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەي الاتىن ماماندارمەن قامتىلعاندىعى بىزگە حالىقارالىق تالاپتاردى ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن ۇسىندى. سونداي-اق بۇعان اۋە كەڭىستىگى مەن مارشرۋتتار جەلىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جوعارعى دەڭگەيىنە قول جەتكىزگەنىمىز دە ەداۋىر دارەجەدە ىقپال ەتتى.
– وسىعان وراي تاعى ءبىر سۇراق. اتالعان حالىقارالىق تالاپتى ورىنداۋعا ءبىزدىڭ اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ جۇيەمىز بەن «قازاەروناۆيگاتسيا» قىزمەتكەرلەرى قانشالىقتى دايىن ەدى؟
– ەڭ الدىمەن ايتارىم, تىكەلەي ەشەلونداۋدىڭ جاڭا ءجۇيەسىنە كوشكەندىگىمىزدىڭ ءوزى قازاقستاندا اۋە قوزعالىسىن جاھاندىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋدىڭ ءازىرلىگى بار ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. ماسەلەن, بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن بۇكىل الەم بويىنشا ۇشۋ ساپارلارىنا شىعاتىن اۋە كەمەلەرىنىڭ ەكيپاجدارىنا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋىمىز قاجەت ەدى. بۇل ۇدەرىستى ءبىز اتقارعان بولاتىنبىز. مىنە, وسىنىڭ ءوزى-اق ۇلكەن دايىندىق دەڭگەيىن كورسەتسە كەرەك.
بۇكىلالەمدىك قىزمەتتىك بىرلەستىك – بۇل اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ قاۋىمداستىعى قول جەتكىزۋگە ءتيىس باستى ماسەلە. بۇل ءۇشىن ۇلتتىق شەشىم حالىقارالىق دەڭگەيدە ينتەگراتسيالانعان جانە بىرىزدەندىرىلگەن بولۋى شارت. مۇنداي جاعدايدا اۋە كەمەسى ۇشۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرا جانە شىعىنداردى ازايتا وتىرىپ, ءبىر وڭىردەن ەكىنشى ءبىر وڭىرگە ءبىر مارشرۋت بويىنشا ۇشىپ بارا الادى. ءبىز اۋە قوزعالىسىن باسقارۋدىڭ وزىمىزدەگى جۇيەسىنىڭ قازىرگى زامانعى وسى تالاپقا سايكەستىگىن تەكسەرىپ كوردىك.
اتالعان ىسكە بايلانىستى اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ ورتالىقتارىنىڭ قۇرال-جابدىقتارىن تىكەلەي ەشەلونداۋدىڭ جاڭا ولشەمدەرىنە ىڭعايلاستىرۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىس كولەمى جۇزەگە اسىرىلدى. ەگەر ماعان سەنسەڭىز ايتا كەتەيىن, بۇل تىپتەن دە وڭاي جۇمىس ەمەس. ول ءۇشىن ءبىز الدىمەن ءبىزدىڭ ماماندارىمىز بەن قۇرال-جابدىقتار جەتكىزۋشىلەردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ الۋىمىز قاجەت ەدى. ءبىز وسىنى ىستەدىك. مۇنىڭ سىرتىندا جوعارعى اۋە كەڭىستىگىندەگى تىكەلەي ەشەلونداۋ ارالىقتارىنىڭ تىكەلەي ارالىقتارىن 500 مەتردەن 300 مەترگە دەيىن قىسقارتا وتىرىپ, 8 مىڭ 500 مەترلىك قاباتتان 12 مىڭ 500 مەترلىك قاباتقا دەيىن قىسقارتۋ تالاپ ەتىلدى. بۇل ولشەمدەرگە ءوزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ ورتالىقتارىن قامتۋ باعدارلاماسىنا وڭ وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مۇنان كەيىن تىكەلەي ەشەلونداۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋگە دايىندالۋدىڭ ماڭىزدى ءساتى قىزمەتكەرلەردى جاڭا ۇدەرىستەر بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە وقىتۋ مەن ۇيرەتۋ بولدى. اۋە قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ ۇيىمدارىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى وسى ۇدەرىستى ترەناجەرلار ارقىلى وقىپ, ۇيرەندى. مۇنداي وقۋ-جاتتىعۋ جۇمىستارى «قازاەروناۆيگاتسيانىڭ» كاسىپتىك دايارلاۋ ورتالىعىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقارالىق اۆياتسيالىق ورتالىقتاردا دا جۇرگىزىلدى.
ءبىز بۇل ىسكە 2004 جىلدان باستاپ قىزۋ دايىندالا باستاعان ەدىك. ءاربىر مامان اۋە قوزعالىسىن باسقارۋدىڭ قىسقارتىلعان تىكەلەي ەشەلونداۋ ارالىقتارىن قولدانا وتىرىپ, جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەۋدىڭ ارناۋلى كۋرستارىنان وتۋگە, ديسپەتچەرلىك ترەناجەرلەردە جاتتىعىپ, وقىعاندارى بويىنشا داعدىلانۋعا مىندەتتى بولدى. قازاقستانداعى 590 اۆياديسپەتچەردىڭ 310-نى جوعارعى اۋە كەڭىستىگىندە اۋە قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ ىسىمەن اينالىسادى. مىنە, وسىلاردىڭ 210-ءى شەتەلدەردەگى اەروناۆيگاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىقتارىندا وقىتىلدى. 2011 جىلدىڭ 17 قاراشاسىنا قاراي 590 ماماننىڭ بارلىعى بىردەي ءتيىستى ازىرلىكتەردەن وتكىزىلىپ دايىن تۇردى. تەك سوڭعى 4 ايداعى, تامىز بەن قاراشا ارالىعىنداعى جاتتىعۋدىڭ جالپى سانى 4 800 ساعاتتى قۇرادى.
مىنە, وسىنىڭ بارلىعى قوسىلا كەلىپ, ەشەلونداۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە ەشبىر كەدەرگىسىز جانە قالتارىس-بۇلتارىسسىز وتۋىمىزگە مۇمكىندىك بەردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا جۇيەگە كوشۋىمىزگە بايلانىستى اۋە قوزعالىسىندا ەشقانداي ءبىر شەكتەۋلەر ورىن العان جوق. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا, ياعني 2011 جىلدىڭ 17 قاراشاسىنداعى گرينۆيچ ۋاقىتى بويىنشا 00 ساعاتتا تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ بارلىعى جاڭا ولشەمدەرگە ءوزگەرتىلدى. ءسويتىپ, ديسپەتچەرلار ءبىر ساتتە اۋە كەمەلەرىنىڭ قوزعالىسىن ۇشۋدىڭ ءتيىستى ەشەلونى بويىنشا قامتاماسىز ەتۋگە كىرىستى.
– سەرگەي دابىس ۇلى, ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز بويىنشا, تىكەلەي ەشەلونداۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟
– ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ارتىقشىلىقتارى بىردەن كوزگە ۇرادى دەسەم دە بولادى. الەمدىك اۆياتسيادا قولدانىلاتىن ۇشۋ ەشەلوندارىن ءبولۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋ – ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن ەداۋىر ارتتىرادى. ويتكەنى, ۇشۋ ەشەلوندارىن تاعايىنداۋ ۇدەرىسى ەندى ستاندارتتى بولىپ تابىلادى. ەكيپاجدارعا قازاقستاننىڭ اۋە كەڭىستىگىندەگى ۇشۋلاردى ورىنداۋ كەزىندەگى بۇرىنعى ەرەكشەلىكتەرگە نازار اۋدارىپ وتىرۋ ەندى قاجەت بولمايدى. بۇرىن ءبىزدىڭ ەكيپاجدارىمىز ۇشۋ كەزىندە ەشەلونداۋ جۇيەسىنىڭ ايىرماشىلىقتارىن ۇنەمى ەسكەرۋگە ءماجبۇر بولىپ, بۇل جاعداي ەداۋىر مازاسىزدىق تۋعىزاتىن. بىلايشا ايتقاندا, ۇلكەن پروبلەما بولاتىن. ەندى ول جويىلدى.
سونداي-اق جوعارعى اۋە كەڭىستىگىندەگى تىكەلەي ەشەلونداۋ ارالىقتارىنىڭ قىسقارۋى ەندى اۋە كەمەلەرىن وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ەداۋىر دارەجەدە جاقسارتا ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى ۇشۋ دەڭگەيىنىڭ نەعۇرلىم قولايلىلىعىن مەيلىنشە تاڭداپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ ۇدەرىسى نەعۇرلىم ءتيىمدى بولا تۇسەدى. اۋە كەمەسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇشۋ بيىكتىگىن وزگەرتۋ وقيعالارى كوپ ازايادى. ەگەر تىكەلەي ەشەلونداۋدىڭ ەسكى جۇيەسى كەزىندە اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ ايماعىندا 300-400 ۇشۋعا 20-دان 30-عا دەيىن اۋە كەمەسىن بەلسەندى بارلاۋ وقيعاسى كەزدەسسە, ەندى جوعارعى اۋە كەڭىستىگىندە قىسقارتىلعان ارالىقتاردى قولدانا وتىرىپ, ەشەلونداۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كىرىسۋ ارقىلى ءبىز بۇل وقيعالاردىڭ سانىن بەسكە دەيىن تومەندەتتىك. سونىڭ وزىندە قاۋىپسىز ارالىقتاردى قۇرۋ ءۇشىن بەلسەندى بارلاۋدىڭ 2 وقيعاسى عانا بولدى.
سونىمەن قىسقارتىلعان ارالىقتاردى ەنگىزۋ دەگەنىمىز – بۇل ەڭ الدىمەن ۇشۋدى قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ دەگەن ءسوز. ەگەر ەشەلونداۋدىڭ ەسكى جۇيەسى كەزىندە وتىن تاۋسىلۋىنا وراي ەكيپاجعا كەزەكتى ءتيىمدى ەشەلوندى تاڭداۋ ءۇشىن 2000 مەترلىك بيىكتىكتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولسا, جاڭا جۇيە بويىنشا بۇل تالاپ ەندى 600 مەتردەن اسپايدى. مۇنىڭ ءوزى ۇشۋدىڭ تيىمدىلىگىن جاقسارتىپ, قورشاعان ورتاعا ارتىق جاعىلعان وتىنمەن لاستاماۋدىڭ اسەرىن, ياعني سو 2 ارتىق ەميسسياسىن ازايتادى. وسىلاردىڭ بارلىعى قوسىلا كەلىپ, بىزگە اۋە كەڭىستىگىن ءتيىمدى ەتۋدىڭ, جاڭالىقتاردى ەنگىزۋدىڭ مۇمكىندىگىن بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكسەي جۋكوۆ.
