فوتو: سامات قۇسايىنوۆ
الدىمەن اكىم قالانىڭ بەلسەندى تۇرعىندارىنا العىس ءبىلدىردى. ويتكەنى قالا تۇرعىندارى الەۋمەتتىك جەلىلەر, وپەن الماتى پورتالى ارقىلى قالا بيلىگىنە 120 مىڭ ءوتىنىش بىلدىرگەن. ارينە مۇنىڭ ارقايسىسىنىڭ استارىندا ماڭىزدى ماسەلەلەر جاتىر.
بۇل وتىنىشتەردىڭ بارلىعى دەرلىك اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ جيىندارىندا تالقىلانادى. اسىرەسە فەيسبۋك جەلىسىندە «جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان قالا» توبىندا ازاماتتار بەلسەندى بولدى. يگىلىك قاڭتارباەۆا, الەكسەي ششەگلوۆ, اسقار تولەەۆ زاڭسىز سالىنعان عيماراتتار, اعاشتى زاڭسىز وتاۋ ماسەلەلەرىن, ليۋكتەردىڭ جوقتىعىن حابارلاپ وتىردى. دۋمان قاپاسوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ كومەگىمەن برۋسيلوۆسكي كوشەسىندەگى جازعى ءدامحانا ءسۇرىلدى. ەلەنا لىسەنكونىڭ ارقاسىندا جەراستى جولدارىنداعى جارىقتاندىرۋ قالپىنا كەلتىرىلدى. ساكەن جۇسىپبەكوۆ دەگەن ازامات 30 ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە كومەك بەردى. مۇمكىن كەيبىر جۇمىسىن اتقارا المايتىن ورگاندارداعى ادامداردىڭ ورنىنا ساكەن جۇسىپبەكوۆتى جۇمىسقا قابىلداۋ كەرەك شىعار؟ ونىڭ جۇمىسى ناتيجەلى ەكەنى كورىنىپ تۇر, دەدى اكىم.
قالا اكىمى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ كورسەتكىشتەرىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك بەدەرىندە الماتىدا ەكونوميكا 100 ەسە, تۇرعىن ءۇي قورى 2 ەسە, جەكە كولىكتەر 10 ەسە ارتتى دەدى. بۇگىندە ءبىر الماتىنىڭ ەكونوميكاسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ¼ بولىگىن قۇرايدى.
ءۇش ساعاتقا سوزىلعان ەسەپتى جيىندا قالا اكىمى ءاربىر سالا بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار مەن جۇمسالعان قاراجاتقا جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتتى. دەگەنمەن قالا حالقى ءۇشىن وزەكتى جايتتارعا توقتالساق, قوعامدىق كولىكتەردىڭ جولاقىسى كوتەرىلەدى دەگەن قاۋەسەتكە قاتىستى نۇكتە قويىپ كەتتى.
ب.بايبەكتىڭ ايتۋىنشا, بيىل جاڭا اۆتوبۋس العان تاسىمالداۋشىلارعا 15 ملرد تەڭگە كولەمىندە دەمەۋ قارجى بولىنبەك. بۇل قارجى 255 مىڭ ادامنىڭ جەڭىلدىكپەن ءجۇرۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
«قازىر الماتىدا اۆتوبۋس پاركى 30 پايىزعا جاڭارعان. بىراق كەيبىر تاسىمالداۋشىلار 80 تەڭگەنى از كورىپ, 150 تەڭگەگە كوتەرۋ كەرەك دەپ جاتىر. ولار جولاقىنى كوتەرمەكشى, بىراق تاسىمالداۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا نيەتتى ەمەس. ونداي تاسىمالداۋشىلارمەن جەكە جۇمىس جاسايمىز. ساپانى كوتەرمەيىنشە, جولاقى قىمباتتامايدى», دەدى ب.بايبەك.
قالا اكىمى «شىعىنعا باتىپ جاتىرمىز» دەگەن تاسىمالداۋشىلار كەرىسىنشە اقشانى كۇرەپ تاۋىپ كەلدى دەي كەلە, «سوندا سىزدەردىڭ قىزمەتكەرلەرىڭىز 5 جىل بويى شىعىنعا جۇمىس جاساپ كەلگەن بە؟ اقىلعا سىيمايدى. نارىقتىڭ كولەمى 20 ملرد تەڭگە ەكەنىن بىلدىك. ەندى كەز كەلگەن تاسىمالداۋشى نەسيە الا الادى. جول ءجۇرۋ اقىسى قازىر الماتىدا مەترو ءۇشىن 71,3 تەڭگە, ال اۆتوبۋستاردا 80 تەڭگە. قالعان ايىرمانى 4 ملرد تەڭگە كولەمىندە دەمەۋ قارجى جابادى», دەدى.
اكىم كوممۋنالدىق تولەمدەر باعاسىنا قاتىستى ماسەلەنى ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. «سوڭعى 5 جىلدا جىلۋ بەرۋشىلەر ءتاريفتى كوتەرۋ تۋرالى مونوپولياعا قارسى كوميتەتكە 8 رەت ءوتىنىش بەرگەن. تەك سونىڭ 3 وتىنىشىندە عانا باعانى كوتەرۋگە رۇقسات الدى. ال قالعان باعا ايىرماشىلىعىن اكىمدىك دەمەۋ قارجىمەن جاۋىپ كەلەدى. 2015 جىلدان بەرى ءتاريفتى تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قالا بيۋدجەتىنەن 3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ال جىلۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا 100 ملرد تەڭگە بەرىلدى. بىلتىر الماتى مەن الماتى وبلىسى تۇرعىندارىنا قاتىستى گاز تاريفى بويىنشا ماسەلە قاراستىرىلدى. الماتى مۇنى قولدامادى. ايتپەسە باعا الماتىلىقتار ءۇشىن 16 پايىزعا قىمباتتاپ كەتەر ەدى. 1,5ميلليونعا جۋىق ادام قازىر ءبىز ۇستاپ تۇرعان باعا بويىنشا كوممۋنالدىق تولەمدەردى تولەپ وتىر. ال بۇل الماتىلىقتاردىڭ 80 پايىزى. ەگەر اكىمدىك سول دەمەۋ قارجىنى بەرمەگەندە تۇرعىندار جىلۋ جۇيەسى ءۇشىن قازىرگىدەن 35 پايىز قىمبات تولەر ەدى», دەدى ب.بايبەك.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا 40 پايىز ۇيلەردە جالپى ەسەپ قۇرىلعىسى ورناتىلماعان. سوندىقتان ولار ەسەپتەگىشى بارلارمەن سالىستىرعاندا 36 پايىز قىمبات تولەيدى. الماتى اكىمى كوممۋنالدىق تولەمدەر جەكە ادامنىڭ جالپى تابىسىنان 10 پايىز جوعارى بولسا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن كومەك بەرىلەتىنىن ايتتى. ول ءۇشىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا جەكە كۋالىك, مەكەنجاي انىقتاماسى, كوممۋنالدىق قىزمەتكە تولەمىنىڭ تۇبىرتەگى مەن جۇمىس ورنىنان انىقتاما تاپسىرۋ قاجەت.
ەندى الماتىدا قارت ادامداردى قولداۋعا باعىتتالعان كارتا قابىلدانباق. قازىر قالا تۇرعىندارىنىڭ 12 پايىزى 60-تان اسىپ تۇر. ەگدە جاستاعىلاردى قولداۋعا باعىتتالعان باعدارلاما نەگىزىنەن دەنساۋلىق, ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ, بارلىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتيدى. بۇگىندە الماتىلىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا – 74,3 جاس.
ەسەپتىك كەزدەسۋدە ب.بايبەك ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قالا جاستارىن قولداۋ باعىتىندا 2020 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسى قابىلدانعانىن ايتتى. بىلتىردىڭ وزىندە وسى باعىتتا 4 ملرد تەڭگە جۇمسالعان.
«قازىر الماتى تۇرعىندارىنىڭ شامامەن جارتىسى – جاستار. ولاردىڭ ورتا جاسى 33,5 جاس. 200 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت ءبىلىم الادى. مۇنىڭ ارتىقشىلىعىمەن قاتار قيىنشىلىقتارى دا بار. رەسپۋبليكا بويىنشا جاستار جۇمىسسىزدىعىنىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى – 6,5 پايىز. بۇل كورسەتكىش الماتىعا تيەسىلى. «الماتى جاستارىن قولداۋ-2020» جول كارتاسى قابىلداندى. بىلتىر 4 ملرد تەڭگە ءبولىندى. «الماتى جاستارى» باعدارلاماسى اياسىندا الدىن الا ءۇي قۇنىنىڭ 5 پايىزىن عانا تولەپ, نەسيە الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. 6 مىڭ ادام ءوتىنىش ءبىلدىردى. بالدىق جۇيەمەن 100 ءوتىنىش قابىلداندى. سۇرانىستىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى بيىل دا بۇل باعدارلاما ءوز جالعاسىن تابادى. بىلتىر 1 ملرد تەڭگە بولىنسە, بيىل 2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان», دەدى قالا اكىمى.
سول سياقتى قالا باسشىسى بۇرىنعىداي تەگىن باسپانا بەرۋ بولمايدى دەدى. «ەگەر سىزگە پاتەر كەرەك بولسا, كەزەككە تۇرىڭىز, تومەن جالاقى الاتىنىڭىزدى نەمەسە مۇگەدەكتىگىڭىزدى دالەلدەيتىن قۇجات كورسەتىڭىز. ماسەلەن, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى ارقىلى 15 جىلعا پايىزسىز نەسيەمەن بىلتىر 5 مىڭ وتباسى پاتەر الدى, 175 جەتىمگە پاتەر بەرىلدى», دەدى.
قالا باسشىسى ەسكى ۇيلەرىن بۇلداپ, مەملەكەتكە قازىرگى باعاممەن بەرۋگە كەلىسپەي وتىرعان ءۇي يەلەرىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
اكىم باياداماسىنان كەيىن ەسەپتى كەزدەسۋگە قاتىسقان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ ەلباسى جولداۋىنداعى باسىم باعىتتارعا توقتالىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرمالارىنان تۇراتىن جولداۋ جولدارى الماتىلىقتاردىڭ دا ءومىرىن اينالىپ وتپەيدى.
د.اباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر الماتىدا جولداۋدىڭ «قۇرىلىس پەن كوممۋنالدى سەكتورعا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ» اتتى 5-تارماعى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. «الماتى اكىمى ءوز ەسەبىندە قۇرىلىس سالاسىنا تولىق توقتالدى. سونىمەن قاتار قالادا smart-city جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. قالا قۇرىلىسىنا قاجەتتى زاماناۋي ەلەمەنتتەر پايدالانىلىپ جاتىر. قۇرىلىسى باستالعان نەمەسە بۇرىننان بار ينفراقۇرىلىمدار ينتەللەكتۋالدى باسقارۋ تەتىگىمەن باسقارىلىپ وتىرادى. بۇل قالانىڭ جايلىلىعىن ارتتىرىپ, ەلەكتر ەنەرگياسىن, سۋ, جىلۋ رەسۋرستارىن تۇتىنۋدى قىسقارتۋعا باعىتتالعان.
بۇگىندە ەلباسى تاپسىرماسىمەن ءبىزدىڭ مينيسترلىك smart-city تۇجىرىمداماسىنىڭ ستاندارتىن جاساۋمەن اينالىسۋدا. وسىعان بايلانىستى 1,5 جىل بۇرىن اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى تۋرالى زاڭ قابىلدانعان ەدى. وسى زاڭعا سايكەس بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار «اشىق ۇكىمەت» پورتالىندا مالىمەتتەردى بۇكپەسىز جاريالاۋى ءتيىس. بۇل ءوز كەزەگىندە smart-city بويىنشا كوبىرەك تەحنولوگيا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الماتى بيلىگى كولىك جۇيەسى بويىنشا اۆتوبۋستاردىڭ مارشرۋتتارى تۋرالى اقپاراتتى دا جاريالاپ وتىر. ارنايى قوسىمشالار جاسالدى. ادامدار قاي اۆتوبۋس قاي ۋاقىتتا كەلەتىنىن, قاي اۆتوبۋستا ادام از ەكەنىن الدىن الا ءبىلىپ وتىرادى», دەدى مينيستر.
د.اباەۆ ەلباسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ستاتسيونارلىق ەمدەۋدەن پروفيلاكتيكاعا كوشۋ تۋرالى, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ تۋرالى مىندەتتەرىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
كەزدەسۋ سوڭى تۇرعىنداردىڭ ساۋالدارىنا ۇلاستى. سۇراقتاردىڭ كوپشىلىگى الماتىعا الماتى وبلىسىنان اۋىسقان ناۋرىزباي اۋدانىنان ءتۇستى. قالا ورتالىعىندا تۇراتىندار كوبىنەسە تازالىق, اۋلالاردى اباتتاندىرۋ, تۇنگى كلۋبتار, ينتەرنەت كلۋبتار, پيك-تەردىڭ قىزمەتى, ءجۇرىسىن توقتاتقان ترامۆاي, اۆتوپاركينگتەر مەن پاركوماتتارعا قاتىستى تۇيتكىلدەردى ورتاعا سالسا, قالا شەتىندەگىلەر جارىقتاندىرۋ, گاز تارتۋ, بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىندا باراتىن سەكتسيالارى وتە الىس بولعاندىقتان ساندالىپ جۇرەتىنىن العا تارتىپ, اكىمنەن وسى ماسەلەلەردى شەشىپ بەرۋىن سۇرادى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
