ءبيبىم. بيكەن. بي-اپا

ادەبيەت • 22 اقپان، 2018

بيبىم. بيكەن. بي-اپا

297 رەتكورسەتىلدى

«؛اتىمدى ادام قويعان سوڭ، ءقايتىپ نادان بولايىن»؛ (اباي) دەپ اتىما زاتىمدى ساي ەتەيىن، كىسىلىگىمدى كىشىلىگىممەن كورسەتەيىن، الدىڭعى تولقىنعا جۇعىمدى ءسىڭىلى، كەيىنگى تولقىنعا اياۋلى اپكە بولايىن دەگەن قاناتتى ارمانىن ءومىر بويى قاعيداسىنا اينالدىرعان، سول جولدان تايماي، بارعا تاسىپ، جوققا جاسىماي، پەندەلىكپەن پەيىلىن تارىلتپاي، جان-دۇنيەسى ماۋەلى بايتەرەكتىڭ جاسىل جاپىراعىنداي بولىپ مىنا بۇرالاڭى، بۇلتارىسى كوپ ءفاني دۇنيەدەن انا الەمگە 41 جاسىندا وتە شىققان بيبىگۇل ماتەنوۆانىڭ بولمىسى بولەك ەدى. ؛

1971 جىلى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە 41 جىگىت 9 قىزدىڭ ءبىرى بولىپ وقۋعا ءتۇسىپ، تابىسا كەلە بيبىگۇل ءىرى بولىپ شىقتى. 49 قىز-جىگىتتىڭ قامقورشىسىنا اينالدى. ءتىپتى بۇكىل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بي-اپا دەپ كەتتى. قاھارى قاتتى پروفەسسور تەمىربەك قوجەكەەۆتىڭ وزىمەن تەمكە دەپ سىيلاسىپ، ءار ستۋدەنتتىڭ تۋىن كوتەرىپ «؛جاندارىم»؛ دەپ قامقورشىسى بولىپ جۇرەتىن. ءوز كۋرستاستارىن بىلاي قويىپ، ءبىلىم ورداسىنىڭ كاسىپوداق ۇيىمى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە، ۋنيۆەرسيتەت جاستارىنىڭ بي-اپاسىنا اينالعانىن قايتەرسىڭ. سىر بويىنان وقىسام، ەڭبەك ەتسەم دەگەن جاستاردىڭ دەنى بي-اپانى جاعالاۋشى ەدى. بىلايعى جۇرت ساباق وقىپ سابىلىپ جۇرگەندە ول جۇرت تىرلىگىن اتقاراتىن. سىناق قارساڭىندا 49 كۋرستاسىن بولمەسىنە جيناپ الىپ ەمتيحان بيلەتتەرىن قايتالاپ، كەيبىر ستۋدەنتتەردىڭ جاعدايىنا قاراي ستيپەنديادان «؛قاعىلماۋ»؛ جاعىن ويلاستىراتىن.

سول بي-اپا اتىنا قاراي بيلىك تە ايتا بىلەتىن، انالىق، اپالىق كەمەلدىگىن دە كورسەتىپ جۇرەتىن. ەشكىمدى جاتىرقامايتىن. جاتتىڭ ءوزىن جاقىن، الىستىڭ ءوزىن باۋىر ەتەتىن. ءتىپتى وسىنداي قاسيەتتەرىمەن اڭىزعا اينالعان تۇستارى دا از ەمەس ەدى. بۇگىنگى زاماندا ونداي كوپشىل ادامنىڭ بولۋى مۇمكىن بە دەيتىندەر تابىلسا، وعان تومەندەگى ۇلت ارىستارىنىڭ تىلەك-نيەتىن وقىعاندا كوز جەتكىزۋگە بولادى. بي-اپا كەشتەۋ تۇرمىسقا شىقتى. ءبىراق اق نيەتىنە، اقىقتاي ءمولدىر كوڭىلىنە قاراي كەنجەبەكتەي جارعا قوسىلىپ، ءتاڭىرىم ارمانداي ۇل بەردى. سول ءبىر كەزدەگى شالقار شاتتىعى قىزىلوردا مەن الماتىنى ءبىراز دۇرىلدەتتى. كەزىندە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن «؛قازاقستان»؛ ءقوناقۇيىنىڭ كوگىلدىر زالىندا ۇيلەنۋ تويلارى ءوتتى. اسابالىق قىزمەتتى ماناپ كوكەنوۆ پەن توقسىن قۇلىبەكوۆ اتقارىپ، توردە ۇلت اناسىنا اينالعان ءسابيرا اپا مايقانوۆا، بۇلبۇل ءۇندى بيبىگۇل تولەگەنوۆا، وزگە دە وڭكەي ىعاي مەن سىعايلار وتىردى. وسىدان-اق ونىڭ ۇلتقا تارتىپ تۋعان جاقسى قاسيەتىن كورۋگە بولادى. كۋرستاسى، ءارى زامانداسى بي-اپا وت جاعىپ، وتاۋ تىككەن سوڭ ۇلدى بولىپ ءورىسى كەڭەيىپ، سول ۇلىن ارقالاپ كەلە جاتقاندا قازاق جۋرناليستەرىنىڭ بەلدى وكىلى ەرجۇمان سمايىل «؛ويباي-اۋ، بي-اپا، مىنا باتىردى جەتەككە المايسىڭ با؟»؛ دەيمىن عوي. «؛مۇنى كوتەرىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى باقىت قوي، دەگەن ەدى جارىقتىق»؛ دەپ ەسكە الادى. وسى سوزدەردىڭ استارىنا ۇڭىلسەڭ كوپ جايدى ۇعاسىڭ. بيبىگۇل ماتەنوۆا جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعاننان كەيىن قازاق راديوسىنىڭ شەتەلگە حابار تاراتاتىن رەداكسياسىندا قىزمەت ەتتى. كسرو جارىلقاپ جاتىر دەگەن نيەتتەگى حابارىنىڭ وزىندە قازاق ءتىلى مەن ۇلت ءداستۇرىن، ءدىن جايىن ەپتەپ قوزعاپ جۇرگەنىن جۇرت بىلسە كەرەك. ۇلتتىق رۋحى مىقتى ەدى.

ارداقتى بيبىگۇل اپاسى (تولەگەنوۆا) ءبيبىم دەسە، اسىل اعاسى نۇرجۇمان (ىقتىمباەۆ) بيكەن، ال زامانداستارى بي-اپا دەدى. بيبىگۇل جەر باسىپ جۇرسە بيىل جەتى بەلەسكە كوتەرىلەر ەدى. ءيا، ءوزى كەتكەنمەن ارتىندا ءسوزى، ۇلكەنگە دە، كىشىگە دە قامقور بولعان ءىسى، ارمانداي كوزى قالدى. سول اياۋلى جان تۋرالى قازاقتىڭ ەكى ونەر ساڭلاعى اعىنان جارىلىپ، شىن نيەتتەن ءسوز ارناعان ەكەن. جاقسىلاردىڭ ايتقانى بيبىگۇل ماتەنوۆانىڭ قانداي اياۋلى بولعانىن عانا كورسەتىپ قويمايدى، قازاقتا دا وسىنداي كوپ ءۇشىن جارالعان، ءبىراق دەگەنىنە جەتە الماعان قىز ءوتىپتى-اۋ دەگىزەرى حاق.

ۇشىپ ءجۇرىپ، ۇشتى دا كەتتى

بيبىگۇل تولەگەنوۆا،
كسرو حالىق ءارتىسى، سوسياليستىك ەڭبەك ەرى

قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا بيبىگۇل ءسىڭلىم الدىندا بار، ارتىندا جوق دەگەندەي، اقكوڭىل ادام ەدى. بويىنداعى ءبىر عانا كەمشىلىگى، ەلدىڭ بارىنە كومەكتەسەتىن، ەشكىمنەن كومەك سۇرامايتىن. قانشا جىل ارالاسىپ جۇردىك، ءوزى ءۇشىن ءبىر نارسە سۇراعانىن كورگەن ەمەسپىن...

قاشان بولسا دا ەسىكتەن جارقىلداپ كەلەدى دە، ءسوزدىڭ باسىن «؛قانداي جاردەم بەرەيىن»؛ دەپ باستايتىن. «؛اينالايىن، سەنىڭ ونسىز دا كومەك بەرەتىن ادامدارىڭ جەتەدى»؛، دەيمىن. ونىڭ دا جاۋابى دايار: ء«؛بىز ەندى سىزدەي ادامعا قول ۇشىمىزدى بەرمەسەك نە ءۇشىن ءجۇرمىز»؛، دەپ ەلپەڭدەيدى. ەكەۋمىز ءۇيدىڭ ۇساق-تۇيەك شارۋالارىن رەتتەپ، جايلانىپ وتىرىپ، شاي ىشەمىز. ەركەلەپ جۇرەتىن.

الايدا جىلى قارايدى ەكەن دەپ، قايتا-قايتا كەلىپ جالىقتىرمايتىن. مەنىڭ ونەردەن باسقا دا قىرۋار شارۋام بار ەكەنىن ءتۇسىنىپ، كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى تاۋقىمەتتەرىمدى ءبولىسۋدى بورىش ءسانايتىن.

«؛بيبىم-اۋ، تۇرمىسقا شىعۋدى ويلاسايشى»؛ دەيمىن. «؛اپاۋ، مۇنداعىلار قارامايدى، اۋىلداعىلاردى مەنسىنبەيمىن»؛ دەيدى. «؛قوي، جۇرە بەرمە، ەرتەڭ وكىنەتىن جاسقا كەلىپ قالما!»؛ دەيمىن.

... ءبىر كۇنى «؛اپا، مەن كۇيەۋگە شىعاتىن بولدىم»؛، دەپ كەلىپ تۇر. «؛ە جاقسى بولعان، اينالىپ كەل­؛گەندە، ەندى ادام بولدىڭ»؛، دەدىم. كوپ ۇزاماي كۇيەۋى كەنجەبەكپەن تانىستىردى.

كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى: «؛اپا، ءسۇيىنشى، ۇلدى بولدىم»؛ دەسە، بالاسىن كوتەرىپ كەلىپ، ساپ-سارى باۋىرساقتاي بوپەسىن كورسەتىپ، تاعى دا قۋانتتى. سوڭ­؛عى رەت كەلگەندە ءجۇزى سولعىنداۋ كورىندى، ءبىراز وتىر­؛عاننان كەيىن دەنساۋلىق جاعدايىن قوز­؛عادى. سىر­؛قاتتان با، ۋايىم باسىم سياقتى. «؛اپا، اۋرۋ­؛حا­؛ناعا جاتايىن دەسەم قورقامىن، بالام كىش­؛كەنتاي عوي، قارتايعاندا تۋعاندىقتان با، ەش­؛كىمنىڭ قولىنا قيعىم كەلمەيدى»؛، &ndash؛ دەپ مۇ­؛ڭايا­؛دى.

بىرەر كۇننەن سوڭ، اۋرۋحانادان تەلەفون شالىپ، «؛مەن قاتتى اۋىرىپ جاتىرمىن، جاعدايىم وتە قيىن»؛، &ndash؛ دەپ كۇرسىندى. بيبىگۇلدىڭ داۋىسىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان تولقۋدى سەزدىم... اجال اياق استىنان كەلە مە، كىمنىڭ بۇيرەگى اۋىرماعان. جارقىراپ جۇرەتىن اق ماڭدايلىعا سۇقپا ءتيدى مە، قايدام.

قارالى حاباردى ەستىگەندە، توبەدەن جاي تۇس­؛كەن­؛دەي «؛قاي بيبىگۇل»؛ &ndash؛ دەپ ابدىراپ قالدىم. ماتەنوۆا بيبىگۇلدەن وسىنشا تەز ايىرىلىپ قالامىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام، تۇسىمدە جوق ەدى. اپپاق سازانداي بولىپ، جارقىلداپ، اڭقىلداپ جۇرگەن ادام، اياق استىنان كەتتى دە قالدى. ۇشىپ ءجۇرىپ، ۇشتى دا كەتتى.

يا، بيبىگۇل ەشكىمگە ۇقسامايتىن قاسيەتىمەن كەتتى. مۇمكىن، شارشاتىپ جىبەردىك پە، الدە ول دۇنيەگە دە جاقسى ادامدار كەرەك پە ەكەن. ەڭ وكىنىشتىسى ءبىر جالعىزىنىڭ قىزىعىن كورە الماعانى. وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم بار ەكەنى اقيقات. سول ءبيبىم، جانىمدى ۇققان ءسىڭىلىم، مىنە، جەتپىسكە دە جەتىپتى-اۋ!؟ زۋلاعان ۋاقىت-اي دەسەڭشى!

بولمىسى بەرەكەلى ەدى

نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ،
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

اتا-بابادان قالعان ءسوز بار عوي، الىستاعى اعايىننىڭ اتى وزعانشا، زامانعا قاراي يكەمدەپ &ndash؛ كورشىنىڭ تايى وزسىن دەيىكشى. ودان كەيىن ءۇي سالاردان بۇرىن كورشىڭدى تاڭداپ ال دەگەن جانە بار. اللا تاعالا ماعان بۇيىرتىپ ەدى سول كورشىنى. 1989 جىلى جاڭا ۇيگە كوشكەن كەزدە كورشىنىڭ ءبارى مىقتىلار بولدى، مينيسترلەر، گەنەرالدار... الا قارعا سياقتى مەن عانا قالاتىن بولدىم-اۋ دەپ ويلادىم. العان ءۇيىمىزدىڭ ەسىگىنىڭ الدى اي تاقىر ەدى. جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا، 7 مامىر كۇنى سول ايتاقىرعا اعاش وتىرعىزدىق. ءبىر ءتۇپ جاڭعاق اعاشىن پرەزيدەنتتىڭ سول تۇستاعى كەڭەسشىسى الەكسەي شتوپەل ەكەۋمىز ەكتىك. گالستۋك تاققان وڭكەي مىقتىلار تال ەككەن بىزگە جاپىرىلا امانداسىپ وتە شىعادى. سولاردىڭ ىشىنەن ەتجەڭدىلەۋ كەلگەن ءبىر ايەل، كەيبىر «؛قىزىق»؛ قاراپ تۇرعاندارعا «؛بىلاي تۇرىڭدارشى، اعامەن ءوزىم ءبىر قۇشاقتاسىپ امانداسايىن!»؛ دەپ كەلىپ كولەمدى قۇشاعىنا الدى. بۇدان ونىڭ شىن پەيىلى، ىنتا-شىنتاسى كورىنىپ تۇردى.

«؛اعا، قاي پاتەردە تۇراسىز؟»؛ دەيدى. ء«؛بىرىنشى قاباتتا. ء21-شى پاتەردەمىن»؛ دەدىم. «؛و، وندا سىزگە قاراما-قارسى پاتەر بىزدىكى»؛، دەدى. ول كەزدە ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتى قازاقتىڭ ەنشىسىندە بولاتىن. «؛اينالايىن، قاي جاقتان ەدىڭ؟»؛ دەدىم. «؛اعا، ءتۇپ-تامىرىم قىزىلوردادان، قوڭىراتتىڭ قىزىمىن»؛ دەيدى. «؛ال مەنىڭ انام، سول قوڭىراتتىڭ قىزى. سەن مەنىڭ ناعاشىم بولدىڭ!»؛ دەپ ارقا-جارقا ارالاسىپ كەتتىك.

مەن بيبىگۇلدى بيكەن دەپ كەتتىم. بيكەننىڭ جۇرگەن جەرى داريا، كوڭىلى كەڭ بولاتىن. اللا تاعالا كەرەمەت ادامدى كەڭ ەتىپ جاراتادى ەكەن عوي. بيكەن سونداي كەڭ ەدى-اۋ! شەتەلدىڭ ءبارىن ارالادىم عوي، سوناۋ سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا دەيىن بارعانىم بار. جاپونيا، امەريكا، گولليۆۋدتا كينوعا دا ءتۇستىم. سول ساپارلاردا ايەل زاتىنا قارايمىن عوي. قازاق ايەلىنىڭ بولەك ەكەنىنە كوزىم جەتەدى. ايەل ەلدىڭ، جەردىڭ بەرەكەسى، بىرلىكتى ۇستايتىن ايەل زاتى، ەركەك مىقتىمىن دەسە دە، ايەلگە باعىنادى. قارايمىن دا ويلايمىن، ءتاۋبا، ءتاۋبا قازاعىمنىڭ قىزدارى-اي، تاريحتاعى اپالارىمىز، قارىنداستارىمىز قانداي؟! مىنا بيبىگۇل، بيكەنگە پارا-پار تەڭ كەلەر ايەل زاتى جوق. بىردە «؛اعا، گالوش كيىپ، ءدالىز ارقىلى ەسىكتەن كىرگەنشە، قابىرعانى تەسىپ ءۇيدىڭ ىشىنەن ارى-بەرى جۇرەيىك تە»؛، دەيدى. مەن ىشەك-سىلەم قاتىپ كۇلىپ جاتىرمىن. كينوعا تۇسۋگە كەتىپ بارا جاتسام، «؛اعا ءسىز كەتسەڭىز بۇكىل وسى «؛سامال»؛ شاعىن- اۋدا­؛نى، اۋلا قاڭىراپ بوس قالاتىنداي بولادى، كەت­؛­؛پەڭىزشى!»؛ دەيدى عوي. ءبىر كۇنى ەكى قولىندا ەكى سوم­؛كە ۇيگە كەلە جاتىر. بۇيرەگى اۋىراتىنىن ەستى­؛گەن ەدىم. «؛بيكەن-اۋ، ماعان بەر دەپ، سومكەلەردى قولى­؛نان الدىم. «؛بۇل نە زات دەسەم، اعا ءبارى قونىس تويىن توي­؛لاپ جاتىر، بىزدە دە توي بولۋ كەرەك قوي!»؛ دەدى. «؛جوق، مۇنداي زاتتاردى ءبىز كەنجەبەك ەكەۋمىز اكە­؛لەمىز»؛ دەيمىن عوي مەن.

سودان تاعى كينوعا تۇسۋگە كەتتىم. كەلسەم، بيكەن اۋرۋحانادا جاتىر دەيدى. شولپان: «؛بۇيرەگى سىر بەرىپتى»؛ دەيدى. سودان 3-4 كۇننەن كەيىن جامان حابار كەلدى. شوقپارمەن باستان ءبىر پەرگەندەي كۇن كەشتىم. بيكەننەن ايرىلعانىمىز &ndash؛ بەرەكەدەن ايىرىلعانداي بولدى. 40 پاتەردە تۇراتىنداردىڭ باسىپ قوسىپ جۇرگەن بيكەن ەدى.

ول ومىردەن قايتقاندا ارمان 5 جاستا بولدى. ۇكىلەگەن ۇلى سول ارمان ۇنەمى ايقايلاپ، ەركەلەپ جۇرەتىن. بيكەن، «؛وسى ەركە-شولجاڭداۋ بولدى، قىزىعىن كورەر مە ەكەنمىن؟»؛ دەيدى. «؛نەگە كورمەيسىڭ، كورەسىڭ»؛ دەيتىن ەدىم مەن. بيكەننىڭ تۇلا-بويىندا قازاق قىزدارىنىڭ باسىندا بار بارلىق جاقسى قادىر-قاسيەت جيىنتىق تاپقان. بۇگىنگى كۇنى، ارينە بيكەنگە ۇقسايتىن ايەل زاتى بار شىعار. ءبىراق ونى تەرەڭ ءۇڭىلىپ، زەرتتەپ كورگەندە، كوزىڭ جەتكەندە عانا ء«؛يا»؛ دەپ ايتارسىڭ. شىركىن، بيكەن ءتىرى بولسا، سول اسىل قاسيەتتەرىن كەيىنگى سىڭلىلەرىنىڭ بويىنا سىڭىرەر ەدى-اۋ! وكىنىشتى ءومىر، قىسقا عۇمىر دەگەن وسى. ارمان ءوس­؛تى، ەرجەتتى، ماسكەۋدە قىزمەت ەتەدى، اناسىنا ۇق­؛سا­؛عان ءىرى، ەتجەڭدىلەۋ، تەگىنە تارتپاي قويمايدى عوي. بۇعان دا شۇكىر.

جازىپ العان

سۇلەيمەن مامەت،
«؛ەگەمەن قازاقستان»؛

باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

سەكتوردى ساقاداي ساي قىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 11:31

اجەنىڭ ارقاسى

قوعام • بۇگىن، 08:39

ۇلاعاتتى ءومىر يەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:37

بىرىنشى راۋندتا-اق سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:36

ساڭلاقتار اتوي سالادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

ادىلىم-اي، ادەكەم-اۋ!..

رۋحانيات • بۇگىن، 08:12

ادىلدىكتىڭ ءادىلى ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

سوڭىندا جاقسى ءىزى سايراپ جاتىر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:08

باقۇل بول، باۋىرىم!

رۋحانيات • بۇگىن، 08:07

سۇيەگى اسىل ادام ەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

ۇقساس جاڭالىقتار