بەسمويناقتا تۋىپ-وسكەن مۇحتار جاۋاروۆپەن اۋىل جۇرتى كۇندەلىكتى جۇزدەسىپ جۇرمەسە دە بۇل جايساڭ جىگىتتىڭ ەسىمىن اۋىزدارىنان تاستامايدى. ونىڭ سىرى – مۇحتاردىڭ بىركەزدەگى قۇرىعىنا قۇت قونعان جىلقىشى, اۋىلداعى اسا سىيلى ازامات سۇلتانعازى جاۋاروۆتىڭ كەنجە ۇلى ەكەندىگىندە دە ەمەس, ارينە!.. ەندەشە بۇل مۇحتار كىم, مۇنداي قۇرمەتكە ول قالاي يە بولدى؟
اۋىلداعى كوپ بالانىڭ ءبىرى بولىپ وسكەن مۇحتار جاۋاروۆ الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن مال دارىگەرى ماماندىعى بويىنشا ويداعىداي ءتامامدادى. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا جان-جارى بايان توقاقىزى ەكەۋى جەكە-دارا «كوكباستاۋ» دەپ اتالاتىن شارۋاشىلىق قوجالىعىن اشتى دا ەگىن سالدى, مال ءوسىردى, كارتوپ ەكتى... اۋىل مەن الماتىنىڭ اراسىن جول قىلىپ, كۇندىز-ءتۇنى تىنباي شاپقىلادى. ادەتتە, قالتاسىن قاراجاتقا تولتىرىپ ۇلگەرەر-ۇلگەرمەس حالگە جەتكەن كەز كەلگەن كاسىپكەردىڭ تيىن ساناپ, ۇنەمشىل بولا قالاتىنى بار. بيزنەس زاڭى سولاي. ول تۋراسىندا ەشكىمگە كىنا ارتا المايسىڭ. بەسمويناقتان شىققان كاسىپكەر مۇحتار ەڭ العاشقى ءتاۋىر تابىسىنا اۋىلدىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ مەشىت سالدى. الماتىدان 100 شاقىرىم جەردە, اسەم تاۋدىڭ ساعاسىندا كۇرە جولدى تۇيىقتاپ جاتقان بەسمويناقتىڭ حالقىنىڭ سونداعى قۋانىشىن كورسەڭىز عوي!.. بۇل كاسىپكەردىڭ تۋعان اۋىلىنا جاساعان العاشقى سىيى ەكەن, كوپ كەشىكپەي ءوزى سالعان مەشىتتىڭ تۇسىنان ارداگەرلەر اللەياسىن اشىپ, بەسمويناق توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن 220 ايرىقشا ادامنىڭ اتى-ءجونىن ءمارمار تاسقا قاشاپ جازىپ قويدى. كۇللى اۋىل جۇرتىنىڭ باستان وتكىزگەن تاريحىن بۇلايشا تۇگەندەپ, تۇيىندەپ تاسقا باستىرۋ شىن مانىندە ەرلىككە پاراپار ءىس ەدى! مەموريالعا العاش باس سۇققان مەيماندار بەسمويناقتىڭ تاريحىنىڭ تەرەڭدە جاتقانىنان حاباردار بولىپ جاتسا, اۋىل ادامدارى «تۋعان جەرگە تۋىن تىككەن» مۇحتاردىڭ بويىنداعى بايقامپازدىققا قاتتى رازى بولىپ, سۇيسىنۋمەن كەلەدى.
الاقانداي اۋىلدان شىققان الۋان تاعدىرلى ازاماتتاردىڭ دەرەگىن تىرنەكتەپ جيناۋ وڭاي دەيسىز بە؟! مۇحتاردىڭ بالا كەزدەن بىرگە وسكەن دوستارى ءارى زامانداستارى قورداي حاميدۋللين, بەرىك بالعوجاەۆ, قاناعات ءامىروۆ جانە ورازباەۆتار اۋلەتى, تۋعان باۋىرلارى دۇيسەباي, دۇيسەنالى, مۇرات, مارات, جولداس بىلەكتى سىبانىپ جىبەرىپ, قولعابىس جاسادى. اۋىل اقساقالدارى تىلەگەن جاقىپباەۆ پەن نۇرمانبەت امانجولوۆ اقىل-كەڭەسىن ايامادى. ايتپاقشى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ۇلگىلى پەداگوگ, ۇزاق جىل مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان مارقۇم تىلەگەن جاقىپباەۆ اتامىزدىڭ, ەسىمى ارداگەرلەر اللەياسىندا ەكى جەرگە قاشالىپ جازىلدى. ول دا ءبىر سىرى مول اڭگىمە!..
مۇحتاردىڭ ءوزىنىڭ الدىن الا جازىپ-سىزعان اۆتورلىق جوباسى بويىنشا تۇرعىزىلعان ارداگەرلەر اللەياسىنىڭ «تۇرعىندارى» بىرنەشە توپقا بولىنەدى: ولار – ۇوس-قا قاتىسۋشىلار, مايداندا قازا تاپقاندار مەن ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەندەر, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار, اشارشىلىقتان كوز جۇمعاندار... قازاقتىڭ قاي شاڭىراعىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جالىنى شارپىماعان؟! قازاقتىڭ قاي وتباسى اشارشىلىقتىڭ ازابىن تارتپاعان؟! تاس تاقتاعا ۇڭىلە ءتۇسىپ ءتۇتىن سانى 300-دەن اسپايتىن تۇكپىردەگى بۇل اۋىلدا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار تىزبەسى قايدان ءجۇر دەپ جانە ويدا قالاسىڭ؟!. مۇنىڭ سىرتىندا – وسى اۋىلدىڭ ەكى ازاماتى كەڭەس داۋىرىندە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان. مىناۋ ناعىز مۋزەي-اۋىل! ال قانەكي, ەندى مۇحتار مەموريالىنداعى العاشقى توپتىڭ تىزىمىنە كوز سالىپ كورەلىك.
بەسمويناقتان سوعىسقا اتتانعان 205 ادامنىڭ قانشاسى ەلگە امان ورالدى, قانشاسىنىڭ ءمايىتى مايدان دالاسىندا قالدى, قانشاسى ءىز-ءتۇزسىز كەتتى, ءمارمار تاقتادا تايعا تاڭبا باسقانداي ءتۇپ-تۇگەل جازۋلى تۇر. اعايىندى ءادىل (26-دا), كامىل (21-دە), ءابىل (19-دا) قالىعۇلوۆتار, نۇراحان (19), اتاحان (23), ماۋلەن (26) ايتقۇلوۆتار, نۇرىمقۇل, بىرىمقۇل, رايقۇل, قيزات بازارقۇلوۆتار, اعايىندى ابدۋلليندەر مەن ابدىعۇلوۆتار, بيجانوۆتار مەن انداقۇلوۆتار, قاراقويشيەۆتەر... ءتىزىم وسىلايشا سوزىلىپ كەتە بەرەدى. كىل 19 بەن 27 جاس اراسىندا شەيىت بولعان بوزداقتار! سول جىلدارى اۋىلداعى نۇرماقسۇت اتانىڭ التى بالاسى مايدانعا ءبىر كۇندە اتتانعان! بەسمويناقتىق بۇل 205 جىگىتتىڭ تەڭ جارىمى سوعىستىڭ ەڭ اۋىر شاعىندا قىرشىنىنان قيىلعاندار! مىنە, سىزگە شىنايى تاريح كەرەك بولسا! مىنە, سىزگە اياداي عانا اۋىلداعى قازاقستاننىڭ تاسقا باسىلعان تاريحى! ءاربىر فاميليانىڭ تۇسىنداعى تۋعان جىلدان كەيىنگى جازىلعان «41-43...» دەگەن تسيفرلارعا كوزىڭ تۇسكەندە, جۇرەگىڭ ەركىڭنەن تىس ء«دىر» ەتەدى. وسى ارادا شىن مانىندە مۇحتار مەن ونىڭ اۋىلداعى مۇددەلەستەرىنىڭ وسىناۋ باعا جەتكىسىز ەڭبەگى ءۇشىن ەرىكسىز باس يەسىڭ! جىل سايىن جەڭىس كۇنى مەموريالدىڭ «ماڭگىلىك الاۋى» وشپەس جانقيارلىق پەن ماڭگى ولمەس ەرلىكتىڭ بەلگىسىندەي جالىن اتىپ, كۇنى-ءتۇنى الاۋلاپ تۇرادى. وبەليسكىنىڭ تۋ سىرتىنا كوزگە كورىنبەيتىندەي ەتىپ كومكەرىپ گاز باللونىن اكەلىپ قويعان دا وسى مۇحتار...
سونىمەن... «دەگەرەس» اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتىنىڭ شاعىن عانا ءبىر بولىمشەسىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋشىلاردىڭ بولعانى ءسىز ءۇشىن تاڭدانارلىق وقيعا بولارى حاق-اۋ؟! ءبىر ەپيزود. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان جايماشۋاق شاعىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ۇلگىلى مەكتەپ ديرەكتورى تىلەگەن جاقىپباەۆ ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن اباقتىعا جابىلادى. ياعني اۋىل مۇعالىمى «بولاشاق – اقش-تىڭ ەنشىسىندە!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى ءۇشىن قاتىگەز كەڭەس وداعىنىڭ جازالاۋ سىنىنا ىلىگىپ, يدەولوگيالىق تۇرعىدان «تاربيەلىك ءدارىس» العان. تاريح تاقتاسىنداعى بۇل تىزىمدە ول كىسىدەن باسقا تاعى 12 ادامنىڭ اتى-ءجونى ويىپ جازىلعان. ولاردىڭ 9-ى تۋعان توپىراققا قايتىپ ورالماعان, ماڭگىلىك جاتقان جەرلەرى – بەيمالىم. ال ەلگە امان ورالعان ازاماتتىڭ ۇشەۋى دە بۇگىندە باقيلىق ساپاردا, كەڭەستىك تاريح قۇپياسىن وزدەرىمەن بىرگە الا كەتكەندەر. ارىستاي ازاماتتاردىڭ نە ءۇشىن مەملەكەتتەن اسا اۋىر جازا العانى تۋرالى دەرەك جوق, ايتىلمايدى. مۇحتاردىڭ مىندەتى – دەرەكتەردى ايعاقتاۋ, ونىڭ سىرىن اشۋ تاريحشىلاردىڭ قۇزىرىندا! وسى ورايدا مەنىڭ كەيىپكەرىمنىڭ ويلانا وتىرىپ ايتقان ءبىر اڭگىمەسى جادىمدا قالىپتى: «قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار ءتىزىمىنىڭ باسىنا اتاقتى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ەسىمىن جازىپ قويسام, ماعان ەشكىم مۇنىڭ ءجون ەمەس دەمەس تە ەدى», دەيدى مۇحتار سۇلتانعاز ۇلى رياسىز جىميىپ.
كەڭەستەرشە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدى ۇجىمداستىرۋ كەزىندە «شاش ال دەسە – باس العان» تالاي-تالاي جانتۇرشىگەرلىك وقيعالاردىڭ ەتەك جايعانى تاريحتان ءمالىم. بەسمويناققا كورشى تۇراتىن پوكروۆكا اۋىلىنىڭ باسقارۋشىسى ءابنازار باياليەۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ ءبىر زاماندا قازاقتىڭ ءدۇلدۇل اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەرىن» جازۋعا «قاتىسى بارلىعى» ءوز الدىنا ءبىر حيكايا!.. ءىلياس اقىن اتاقتى پوەماسىن جىلقى زاۋىتىنداعى ءابنازار باياليەۆ باسقاراتىن بولىمشەنىڭ اۋماعىنداعى بەسمويناق جايلاۋىندا جاتىپ جازعان عوي. كەڭەستىك جازالاۋ ناۋقانى ءجۇرىپ بەرگەندە جاسى ۇلعايعانىنا قاراماستان ءابنازار اتا «حالىق جاۋىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن» 1937-1939 جىلدارى اباقتىعا وتىرىپ شىعادى. الايدا تۇرمەدەن جازاسىن وتەپ ورالعان قارت كوممۋنيسكە ءوز قىزمەتىن قايتا جالعاستىرۋعا سەنىم كورسەتىلەدى. شىم-شىتىرىق دۇنيە! بەسمويناقتىق تىلەگەن جاقىپباەۆتىڭ دا تاعدىرى سوعان ۇقساس, بەيبىت زامانداعى ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن «وتىرىپ كەلگەن» وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى زەينەتكەرلىككە ءوزىنىڭ بۇرىندارى اتقارعان قىزمەتىنەن, مەكتەپتىڭ ديرەكتورلىعىنان شىققان... ء«بىر قولىندا قامشى, ءبىر قولىندا ءتاتتى نان ۇستاعان», قايران, كەڭەس وداعى! سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى – ۇزاق جىلدار وسى بولىمشەنى باسقارعان ورىنتاي ەرەكەنوۆ پەن مال باققان جولداسبەك سادۋاقاسوۆتىڭ ەسىمدەرى داڭقتى مەموريالدىڭ ءتىزىمىن قورىتىندىلاپ تۇر. ءيا, ءيا... ويماقتاي اۋىلدان ەكى بىردەي ەڭبەك ەرى شىققان, تاڭدانباڭىز!
بىلدەي ءبىر ارحيۆتىك مەكەمەنىڭ جۇگىن ارقالاپ ءمارمار تاقتالارعا تاعدىرلى ەسىمدەردى قاشاپ جازدىرىپ ۇلتىنا ۇلاعاتتى ءىس جاساعان مۇحتاردىڭ ءوز اكەسى سۇلتانعازى جاۋاروۆ – تاريحي سىرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اشىلعان 1939 جىلعى كەڭەس-فين سوعىسىنا قاتىسقان مايدانگەر. قان مايداننان جاراقات الىپ ەلگە امان ورالعان. « ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحىندا فين سوعىسى تۋرالى دەرەك جوقتىڭ قاسى. اۋىل جۇرتى تاريحتان تەك ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى عانا جاقسى حاباردار. سوندىقتان دا اكەمىزدى دارىپتەپ, «كوزگە تۇسپەي-اق قويايىن» دەدىم, – دەيدى مۇحتار. – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحى تولىق جازىلىپ بىتكەندە مەنەن كەيىنگى ۇرپاق فين سوعىسىنىڭ ارگەرلەرى مەن قۇرباندارىن تۇگەندەي جاتار.»
مۇحتاردىڭ سوزىنە ءباتۋا تىلەدىك. اۋىلداعى ساناعا سان وي سالار مەموريال كەشەنى تۋرالى ءبىر ارىپتەسى وعان «مۇحا, وسىلاردىڭ ىشىندە سەنىڭ «انالارعا تاعزىم» اتتى تاقتاڭا باعا جەتپەيدى عوي, شىركىن, باعا جەتپەيدى...» دەگەن ەكەن. «پەيىشتىڭ شىراعى انانىڭ تابانىنىڭ استىندا!» راسىندا دا, تاعدىر تولقىنىنا جازىقسىز ۇرىنعان بەسمويناقتى ءدال بۇگىن تەربەپ تۇرعان وسىناۋ مونۋمەنت-بەسىك جىرى ەكەنىنە شەكسىز سەنەسىڭ. ارداگەرلەر تاقتاسىنان بولەك «انالارعا تاعزىم» ءمارمار تاقتاسىندا اۋىلدىڭ 66 ارداقتى اناسىنىڭ اتى-ءجونى ارلەپ جازىلعان.
– بۇل انالارىمىزدىڭ 16-سى دۇنيەدە وتكەن, 50-ءى اۋىلىمىزدىڭ اقجاۋلىقتى اقىلمان انالارى ساپىندا, ورتامىزدا ءجۇر. مەنىڭ انام دا 13 قۇرساق كوتەرگەن, سونىڭ 8-ءىن امان ءوسىرىپتى. «التىن القا» تاقپاعانى ءۇشىن بۇل تىزىمگە انامدى كىرگىزبەدىم, – دەيدى مۇحتار شىرايلى ءجۇزى الاۋلاپ ويلانعان كەيىپپەن... – اۋىلداعى قاراپايىم عانا شارۋا ادامدارى – اياۋلى انامىز ءماستۋرا نۇرماقسۇتقىزى مەن اكەمىز سۇلتانعازى جاۋىلباي ۇلى ۇلكەن داستارحان باسىنا بالالارى القا-قوتان جينالا قالعاندا «ەڭ الدىمەن تۋعان اۋىلىڭدى – حالقىڭدى سىيلا, ادال ەڭبەك ەت, مادەنيەتتى بول, تازا ءجۇر!..» دەگەن ءسوزدى ءجيى قايتالاپ ايتاتىن. باسى ارتىق سوزگە جوق ەدى, جارىقتىق. كەزىندە اسا ءمان بەرمەگەنمەن, اقىل-ەس توقتاتقان تۇستا وسىناۋ جاي عانا ايتىلعان ءسوزدىڭ قۇدىرەتى مەن اتا-انا وسيەتىنىڭ اۋليەلىگىن تۇسىندىك تە سەزىندىك.
...سوعىستا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەندەر, قىرشىنىنان قيىلعان بوزداقتار مەن جازىقسىز جاپا شەككەن زۇلماتتىق قۇرباندار, اشارشىلىقتان كوز جۇمعاندار ءتىزىمىن كىبىرتىكتەپ وقىپ تۇرىپ, دەرەكتەرگە قانىققان سايىن سارعايىپ مۇڭعا باتاسىڭ. وت-جالىن كەشىپ وتانىنا امان ورالعان ەرلەر مەن ەڭبەك مايدانىنىڭ ناعىز ەرلەرىنىڭ اتى-ءجونىن ەجىكتەپ, كۇپتى كوڭىلىڭە قايتادان شۋاق ورنايدى. ال ەندى «انالارعا تاعزىم» تاقتاسىنا ۇڭىلگەن ساتتە بىردەن بەينە ءبىر بەسىك جىرىندا تەربەلگەندەي كۇي كەشەتىنىڭدى سەزبەي قالاسىڭ! وسى ارادا اۋىل الەمىندە شەجىرەگە تولى تىلسىم دۇنيەنى مەيلىنشە ايالاپ, ءيىرىپ, شەبەر ۇيلەستىرگەن مۇحتار سۇلتانعازى ۇلىنىڭ ايرىقشا ويلى كومپوزيتسياسىنا ەرىكسىز قول سوققىڭ-اق كەلەدى...
* * *
اۋىل قاقپاسىندا ەلى مەن جەرىن جاۋدان قورعاعان اتاقتى نايمانباي باتىردىڭ كوك تىرەگەن ءمارمار ءمۇسىنى بەسمويناق پەن بۇعىمۇيىز اڭعارىنان جىبەكتەي ەسكەن تاۋ سامالىنا كەۋدەسىن توسەپ قاسقايىپ تۇر. ۇرپاققا تاعىلىم بەرىپ, رۋحىن كوتەرەتىن تاريحي ەسكەرتكىشتى وسى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن تاعى ءبىر ايتۋلى ازامات – قازاق قوعامىنا ەسىمى وتە-موتە تانىمال اكادەميك-جازۋشى, زياتكەر ءۋاليحان قاليجان تۇرعىزعان...
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
نۇرمانبەت قيزات ۇلى
