وسىدان ءتورت جىل بۇرىن «نۇر وتان» پارتياسى اۋىلدىق جەردە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ء«بىزدىڭ اۋىل» اتتى جوبانى جۇزەگە اسىرا باستاعان بولاتىن. «وتىرار اۋداندىق شارۋالار وداعىن» كوپ جىل باسقارعان, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا 46 جىل جۇمىس ىستەپ, زەينەتكە شىققان بەكباتىر ايمەنوۆ پارتيا قولعا العان وسى ءبىر يگى ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسۋ ماقساتىندا بىرقاتار جوبا جاساپتى. اۋىلدىڭ جاعدايى, ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر جان-جاقتى ەسكەرىلىپ-ەسەپتەلگەن جوبانى ساياسي ۇيىمعا دا, وبلىس اكىمى مەن ءتيىستى مەكەمەلەرگە دە تانىستىرعان. ء«بىزدىڭ اۋىل» پارتيالىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بيزنەس-جوسپار جاساعان ب.ايمەنوۆ ەڭ الدىمەن ۇساق شارۋاشىلىقتاردى بىرىكتىرۋ باستى مiندەت دەپ ەسەپتەيدى. بىرىكتىرۋ جولدارىن دا جان-جاقتى سارالاپتى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىندا ينۆەستورلار جوقتىڭ قاسى. نەگە؟ كەشەگى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە تىم ۇساقتالىپ كەتكەن شارۋاشىلىققا عىلىم جانە تەحنيكا جەتىستىگىن, قۋاتتى تەحنيكالاردى پايدالانۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان اۋىل قارقىندى دامۋ كوشىنە ىلەسە الماي وتىر. عىلىم جەتىستىگىن, تەحنيكالىق پروگرەستى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءوز دارەجەسىندە ەنگىزە الماي وتىرمىز. سوندىقتان دا بىرىنشىدەن, بىرىگۋىمىز كەرەك. قالاي بىرىگەمىز؟ نەنى ەسكەرۋىمىز كەرەك؟ ونىڭ جولدارى قانداي؟ وسى ماسەلە بويىنشا ءوز ۇسىنىستارىمدى جوبامدا دالەلىمەن كەلتىرگەن بولاتىنمىن. ول جونىندە قىسقاشا ايتىپ وتەيىن. «مەنشىك» دەگەن ۇعىم بار. ءبىرىنشى – جەكە, ەكىنشى – ۇجىمدىق, ءۇشىنشى – مەملەكەتتىك مەنشىك. ءبىزدىڭ بىرىگۋىمىز ۇجىمدىق مەنشىككە نەگىزدەلۋى كەرەك. جانە دە ينۆەستوردىڭ مەنتاليتەتىن ەسكەرىپ, مەملەكەتتىك, ياعني, اكىمشىلىك باسقارۋ مەن باعىنۋدى ەسەپكە الۋىمىز قاجەت. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ زاڭ تالاپتارىنان شىقپايتىن ازاماتتىق كودەكسكە ساي قۇرىلىم جاساۋىمىز كەرەك. سول بىرىگۋدىڭ ىشىندە بىزگە ءتيىمدىسى – كووپەراتيۆ. كووپەراتيۆ – الدىمەن شارۋاشىلىقتاردىڭ وداعى, مۇنداي وداققا كىرگەن شارۋاشىلىقتار بۇرىنعىسىنشا ۇساق شارۋاشىلىق قالپىندا بولادى. ولار ءوز ءوندىرىسىنىڭ ءبىر عانا بولىگىن وداقتىق ۇيىمعا بىرىكتىرەدى. اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى وزىنشە ەڭبەكتەنەتىن شارۋا قوجالىعىنا قوسىمشا بولىپ سانالادى, وعان قىزمەت ەتەدى جانە سول قوجالىقسىز ونىڭ ماعىناسى بولمايدى. ءبىزدىڭ ازاماتتىق كودەكس كووپەراتيۆتىڭ ەكى ءتۇرىن ناقتىلاعان كوممەرتسيالىق ءوندىرىستى كووپەراتيۆ, كوممەرتسيالىق ەمەس تۇتىنۋ كووپەراتيۆى. وسىنىڭ بىزگە كوممەرتسيالىعى كەرەك. ويتكەنى بىرىگۋ ديۆيدەنتكە نەگىزدەلەدى, – دەيدى بەكباتىر قاجى.
اقساقال ءوزىنىڭ «بولاشاق اۋىل», «وندىرىستىك كووپەراتيۆ» جوبالارىندا كووپەراتيۆ ءونىمىن وتكىزۋ نارىعى, باعانى انىقتاۋ, قۇرىلىمى مەن جارعىسىندا قامتىلۋى ءتيىس زاڭدىلىقتار جونىندە ۇسىنىستارىن جان-جاقتى دالەل-دايەگىمەن جەتكىزىپتى. سونداي-اق قازىرگى اۋىل جاعدايىندا كەمشىلىكتەردى جويۋدىڭ جولدارىنا توقتالعان. ب.ايمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتىرار اۋدانىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ اۋقىمى كەڭ. ياعني, كووپەراتيۆ نەمەسە سەرىكتەستىك ءاربىر مۇشەسىنە وتباسىلىق جاعدايىنا سايكەس, 3 گەكتاردان 5-6 گەكتارعا دەيىن جەر بەرۋى كەرەك. ءبىر ادام ءبىر گەكتار جەردى تولىق يگەرە الادى. دەگەنمەن, بەكباتىر اقساقال كەلەشەك وتىرار اۋدانى ءوز وسىمىمەن بۇكىل جەردى يگەرە المايتىنىن, سوندىقتان كورشى ەلدەردەگى قانداستارىمىزدى كوشىرىپ اكەلۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق ول سۋبسيدياعا بايلانىستى سىبايلاس جەمقورلىق كوبەيگەنىنە الاڭداۋلى. بۇل ورايدا سۋبسيديانىڭ ورنىنا دوتاتسيا بەرۋدى ۇسىنادى.
– ەندى «بولاشاق اۋىل» اتتى جوباما قىسقاشا توقتالايىن. وتىرار اۋدانى نەگىزىنەن ەكى وزەننىڭ توعىسقان شۇرايلى جەرىندە ورنالاسقان. ارىس وزەنىنىڭ سىردارياعا قۇيعان ساعاسىن قامتىعان. سۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. دەگەنمەن, وزەننەن سۋ سورعى ارقىلى شىعارىلادى. ءبىر سورعى ءبىر سەكۋندتا 500 ليتر سۋ شىعارۋى كەرەك بولسا, ەسكىرگەنى 250 ليتردەي تارتادى. ول 2-3 شاقىرىم جەرگە بارعانىندا 50-60 پايىزى جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى دە, ەگىستىككە 150 ليتردەي عانا سۋ جەتەدى. ياعني, ءبىر تاۋلىكتە 10 800 ليتر سۋ عانا ەگىستىككە بارادى. وعان 200 ليتر سولياركا جۇمسالادى. جاعارمايى جانە باسقا دا قوسالقى شىعىندارىن ەسەپتەگەندە 26000 تەڭگە جۇمسالادى. سوندىقتان وتە قىمباتقا تۇسەدى. وسىنى جەراستى سۋى ارقىلى شەشۋ جولدارىن ۇسىنامىن. مۇندا ەشقانداي شىعىن جوق. نەگە دەرسىز؟ ويتكەنى جەل, كۇن ەنەرگياسىن پايدالانامىز. وتىرار اۋدانىندا جىلدىڭ 365 كۇنىنىڭ 280-290 كۇنىندە جەل تولاستامايدى. ارىستاندى قاراباس اتتى اتاقتى جەلدىڭ وتىندەمىز. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – وسى جەل ەنەرگياسىن پايدالانۋ. سونىمەن بىرگە وتىرار اۋدانىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, كۇننىڭ اشىق كەزى كوپ بولادى. جەلدىڭ اسەرىنەن كوپ بۇلت تورلامايدى. ياعني, قوسىمشا كۇن ەنەرگياسىن دا وندىرەمىز. ەنەرگيا ماسەلەسىن ءار وتباسىندا شەشۋ مۇمكىندىگى جان-جاقتى قارالعان. بۇعان كەتەتىن شىعىن شامامەن ءبىر-ەكى جىلدا ءوزىن-ءوزى وتەيدى دە قالعان ۋاقىتتا پايداعا جۇمىس ىستەيدى, – دەيدى بەكباتىر اقساقال.
بۇل ورايدا ول جەراستى سۋىن پايدالانۋدىڭ زيانسىز جانە ۇنەمدى جولدارىن ۇسىنىپ وتىر. وندىرىلگەن سۋدى اۋىزسۋ رەتىندە دە پايدالانۋعا بولادى. ءاربىر ۇيگە ۇڭعىما قازىلىپ بەرىلەدى. جوبا ءبىر ادام 1 گەكتار جەردى يگەرە الادى دەگەن ەسەپتى باسشىلىققا الا جاسالىپتى. ب.ايمەنوۆتىڭ ەسەپتەۋىنشە, ءار وتباسىنا بەرىلەتىن ءۇش گەكتار جەردىڭ 25 سوتىعى ءۇي, قورا, جەل ەنەرگياسىن وندىرەتىن اگرەگات جانە باسقا قاجەتتىلىكتەردى ورنالاستىرۋعا جاراتىلسا, بوس جەرلەرىنە جەمىس اعاشتارى ەگىلەدى.
– جوبادا سالىنۋى كوزدەلگەن ۇيلەر – التى بۇرىشتى, جالپى اۋدانى – 93 شارشى مەتر, 3-8 ادامعا ارنالعان. التى بۇرىشتى ءۇيدىڭ ەرەكشەلىگى – 12 تولقىندى جەر سىلكىنىسىنە توتەپ بەرەدى, ءتورت بۇرىشقا قاراعاندا قۇرىلىس جابدىقتارى 25-30 پايىز ارزانعا تۇسەدى. قورا مەن قويماسى ءار ۇيگە 225 شارشى مەتر كولەمىندە سالىنادى. ويتكەنى 3 گەكتار جەردىڭ ءونىمىن ساقتاۋ, مال, تاۋىق, بالىق تاعى باسقا دا ءۇي جانۋارلارىن ۇستاۋ كەرەك. وسىنداعى بالىعىڭىز نە دەرسىز؟ جوعارىدا ايتىلعانداي, 20-30 مەتر تەرەڭدىككە ۇڭعىما قازىپ, ودان جەل-كۇن ەنەرگياسى ارقىلى 50,4 توننا سۋ جينادىق. وسى سۋدى ەگىن سۋعارۋعا پايدالانامىز. جەراستى سۋىنىڭ تاعى ءبىر ەڭ نەگىزگى پايداسى, اعىن سۋداعىداي ءارامشوپتىڭ ۇرىقتارى بولمايدى. بۇل ەگىنگە جاقسى. وسى سۋعا 1 شارشى مەتر جەرگە 5 بالىقتان بولعاندا 150-دەي بالىق اسىراۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىزدىڭ جاڭا اۋىلىمىزدا مولشىلىق, يماندىلىق, بىرلىك, تىرلىك بولادى. بۇل جوبا اۋىل جاستارىنىڭ قالادان ورالۋىنا دا وڭ اسەر ەتەدى, – دەيدى ب.ايمەنوۆ.
سونداي-اق جوبا اۆتورى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ زاماناۋي جولدارىن ەنگىزىپتى. جوبا بويىنشا, اۋىلعا كوشە اتاۋلارى قاجەت ەمەس. كەز كەلگەن التى تسيفر تۇرعىننىڭ تولىق ءموبيلدى مەكەنجايى بولىپ تابىلادى. مىسالى, 05.06.40 دەگەنىڭىز 05-ءسى شاعىن اۋدان, 06-سەكتور, 40 ءۇيى. قىسقاسى التى تسيفرمەن كەز كەلگەن كىسىنىڭ ءۇيىن, ءوزىن تابا الاسىز.
– ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا «مەملەكەتتىك ورگاندار ناقتى ۋاقىت جانە جەدەل جاۋاپ بەرۋ رەجىمىندە ازاماتتاردىڭ ەسكەرتپەلەرى مەن ۇسىنىستارىن ەسەپكە الۋ ءۇشىن زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا ءتيىس» ەكەنىن ايتتى. «بولاشاق اۋىل» جوباسىندا وسى ماسەلەنى دە ەسكەردىك. ءبىز ۇسىنعان بۇل جۇيەدە ول ءۇيدىڭ ءموبيلدى تاڭباسى ء(نومىرى) ارقىلى بۇكىل اقپارات ورتالىق جۇيەگە بايلانىسىپ, سول ورتالىق قىزمەت اتقارادى. قانداي جۇمىس اتقاردىق؟ قانشا تابىس تاپتىق؟ قىسقاسى بارلىق اقپاراتتى ەلەكتروندى جۇيەدە ءوز سمارتفونىڭنان كورىپ وتىرۋىڭا بولادى. ەلەكتروندى جۇيەگە نەگىزدەلىپ, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاسقان اۋىل تۇرعىنىنا قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالعان. ۋايىمسىز ءومىر, تۇراقتى جۇمىس, تازا اۋا, تازا تاماق بۇل تەك اۋىلدا عانا بار. جوباعا قاتىستى سۇراق تۋىنداپ جاتسا, جاۋاپ بەرۋگە, تۇسىندىرۋگە ءاردايىم دايىنمىن, – دەيدى بەكباتىر ايمەنوۆ.
اقساقالدىڭ اۋىلدىڭ ەرتەڭىنە قاتىستى ناقتى جوسپار-جوبالارى جونىندە قىسقاشا ايتىپ وتتىك. ياعني, اماناتقا قيانات جاسامادىق. پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسىمەن, ەرتەڭگى اۋىلعا قاتىستى ۇسىنىستارىن «ەگەمەن» ارقىلى جەتكىزگىسى كەلگەن ابىرويلى اقساقالدىڭ ورىندى تىلەگىن ورىندادىق. بەكباتىر اقساقال «بولاشاق اۋىل» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتەر, قولۇشىن بەرەر ازاماتتاردىڭ ەل ىشىنەن تابىلۋىنان دا ءۇمىتتى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
