وتتى جىگەرى مەن وراسان كۇرەسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا تاقىر جەردە تەاتر تۇرعىزعان تالانتتى رەجيسسەر ج.وماروۆ, ونىڭ ورنىن جوقتاتپاعان كورنەكتى قايراتكەر ق.جەتپىسباەۆ, ولاردان كەيىن ارقاداعى جاس ساحناعا ايبىن بەرگەن حالىق قاھارمانى ءا.مامبەتوۆ بۇل ۇجىمعا تالانتتار شوعىرىن توپتاستىرا الدى. وسى شوعىر تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءتاي باسقان تەاتردىڭ نەگىزىن سالىپ, قابىرعاسىن قالادى, مەكتەبىن ءتۇزىپ, ءداستۇرىن قالىپتاستىردى, ەرتەڭدەرى اڭىز بولاتىن تاريحتى ءوز قولدارىمەن جازىپ, اياداي ساحنادا اسقاق ونەر جاسادى. جاساپ تا كەلەدى. ولار – قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى گ.اسپەتوۆا, ت.مەيراموۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ر.ومارحانوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى ك.نۇرلانوۆ, ت.اتىمتاەۆا, ب.ىبىراەۆ, ل.حانينگا-بەكنازار, ا.ومار باستاعان اعا بۋىن, اۋزىمەن قۇس تىستەگەن تالانتتى ورتا بۋىن: س.قاشقاباەۆ, ە.نۇرىمبەت, ج.تولەنباەۆ, ا.قاپاەۆ, ا.بەرمۇحامەدوۆا, ا.نوگەربەكوۆا, ت.ب. بۇگىندە جوعارى ساحنالىق مادەنيەتىمەن بۇكىل رەسپۋبليكاعا تانىلىپ قالعان سول بەدەلدى بۋىننىڭ بەل ورتاسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇركەن وتەۋىلوۆ جۇرەدى.
وتەۋىلوۆ ساحناعا ءبىر ساتكە شىقسا دا شىندىقپەن شىعاتىن وتكىرلىگىمەن دارالانادى. بۇل قايدان كەلگەن تەرەڭدىك دەگەندە, نۇركەن ءتاڭىرتاۋدىڭ باۋرايىندا, اتاسى وتەۋىلدىڭ باۋىرىندا دالا فيلوسوفياسىنا قانىپ ءوستى. تالانتتى اعاسى بەكجان تۇرىسقا قاراپ بوي تۇزەپ, ونەرگە دەگەن تالابى وياندى. جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا ە.سەگىزباەۆ, ك.كەنجەتاەۆ, م.ابزەلباەۆ باستاعان تەكتىلەردەن كاسىبي ءبىلىم ءسىمىردى. ءپاۆاروتتيدىڭ ءوزىن تامساندىرعان ا.سەمبيننەن داۋسىن مەڭگەرۋدىڭ سىرىنا قانىقتى. اتى اڭىزعا اينالعان ءا.مامبەتوۆتىڭ جانىندا ءجۇرىپ بيىك ونەرگە دەگەن بولەكشە تالعامى قالىپتاستى. مىنە, ونى وسىرگەن مەكتەپتەر.
ءار كومەديالىق ءرول ول ءۇشىن قۋانىش, بار ىنتاسىمەن كىرىسەر كىشىگىرىم مەيرام. مۇندايدا ول تاباناستى تاپقىرلىعىمەن كورەرمەنىن تاڭعالدىرادى, ساحنالاس سەرىكتەسىن ساستىرادى. جانە سودان ءلاززات الادى. مۇنداي قويىلىمدا ونىڭ «جەڭىلدىگى كوبىكتەي». ءار درامالىق, تراگەديالىق بەينە ول ءۇشىن بايىپتى ىزدەنىس. مۇندايدا ول ماعىنالى ويىنىمەن ارىپتەسىن تارتىسقا, ونەر باسەكەسىنە شاقىرادى. مۇنداي قويىلىمدا ول قورعاسىنداي سالماقتى. قاراڭىز: «عاسىردان دا ۇزاق كۇندە» (ش.ايتماتوۆ, رەج.ءا.مامبەتوۆ) از ۋاقىتقا شىقسا دا ازاپ ارقالاپ شىعاتىن ءابۋتالىپ, «دون جۋاندا» (م.فريش, رەج.ا.ءاشىموۆ) جالىندى دا جەڭىل دون جۋان, «قىمباتتى پامەلادا» (دج.پاتريك, رەج.يۋ.حانينگا-بەكنازار) سىناپتاي سىرعىعان سول بوزو, «جاننا د’اركتاعى» (ج.انۋي, رەج.ءا.ورازبەكوۆ) سايقىمازاق كورول, «كۇن ساۋلەسى تۇسپەگەندەگى» (ا.ۆالەحو, رەج.ن.جۇمانيازوۆ) قايشىلىقتى ماريو, «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنالارداعى» (ۆ.ەجوۆ, رەج.ت.تەمەنوۆ) جىمىسقى فەدوروۆسكي, «شيەدەگى» (ا.چەحوۆ, رەج.س.پوتاپوۆ) مىڭ قۇبىلاتىن, ماحابباتسىز بالتاش…
بىراق بارىنەن دە ول اقىلدى ادامنىڭ ازابىن كەيىپتەگەندە ءوز بولمىسىمەن ۇندەستىك تاباتىنداي كورىنەدى. ونىڭ گاملەتى دە سونداي, ابايى دا سونداي, جاراسبايى دا سونداي, كەمەل ادامدار. ە.ۆاحتانگوۆ ايتپاپ پا ەدى, «اكتەر ءۇشىن وبرازدى ەركىن مەڭگەرە وتىرىپ, سول ارقىلى وزىنە عانا, اكتەر-تۇلعاعا عانا ءتان شىندىعىن ايتۋ – تەاتر مۇراتى» دەپ. كوپ اكتەرلەردىڭ تىنىسى جەتپەيتىن تۇستا ونىڭ كوسىلە شاباتىنى دا, نۇركەن – ويدىڭ گاملەت – ويعا, اباي – ويعا, جاراسباي – ويعا ۇندەستىگىنەن بە دەيمىز. «گاملەتتە» دە (ۋ.شەكسپير, رەج.ب.ۇزاقوۆ), «ابايدا» دا (م.اۋەزوۆ, رەج.ءا.ورازبەكوۆ), جاراسبايدا دا («قاراش-قاراش», ق.ىسقاق, رەج. ءا.ورازبەكوۆ) ول پوزاعا تۇرىپ اقىل ايتۋدان اۋلاق, بىراق جانىنىڭ جەگى قۇرتىن قولقادان سۋىرعانداي. سودان دا بۇل رولدەردىڭ ىشكى جارىعى مول ونىڭ ءسوزى جاي ءسوز ەمەس, وي ادامىنىڭ ءسوزى. تاريحتىڭ, تاعدىردىڭ, اقيقاتتىڭ ءۇنى. ول يدەالدىڭ قانداي بولاتىنىن بىلەدى جانە سوعان جەتەلەيدى. ءسىز وعان سەنەسىز جانە ەرەسىز.
ارينە اكتەردىڭ ويلاۋ جۇيەسى, جۇيكەسى, بۇكىل دەنە-اعزاسى, ءبۇتىن بولمىسى – ونىڭ ينسترۋمەنتى. ال نۇركەننىڭ ءبىر قارۋى – قوڭىر ءۇنى. ونىڭ ءۇنى كەيىپكەرىنىڭ جان دۇنيەسىن ايالاپ اكەلىپ الاقانىڭىزعا قوندىرادى. ساحنانىڭ كيەسى – ءسوز دەسەك, داۋىس پلاستيكاسىن ءمىنسىز مەڭگەرگەن نۇركەن وتەۋىلوۆ ءسوزدى سازبالشىقشا يلەيدى, قىرلايدى, سىرلايدى, مىڭ قۇبىلتىپ اكەلىپ جۇرەگىڭىزگە ءبىر-اق قادايدى. ول ماعىنالى پاۋزالاردىڭ اكتەرى. جارتىتوندار مەن قۇبىلمالى ينتوناتسيالاردىڭ, كۇشتى ەكپىندەر مەن ءراۋىشتى ريتمدەردىڭ زەرگەرى. سىرلى ءسوز, سىمباتتى ويدىڭ ءارتىسى. سۇڭعىلا ساراپتاماسى تاعى بار. مۇنىڭ ءبارى ونى, قازاق تەاترىنىڭ ەڭ ۇزدىك وكىلدەرىنىڭ ءىزباسارى قىلادى. سوندىقتان ول شەكسپير مەن چەحوۆقا شاقىرساڭ دا, اۋەزوۆ پەن مۇسىرەپوۆكە سالساڭ دا سۇرىنبەيتىن سيرەك قاتاردان.
ن.وتەۋىلوۆ, ءار اكتەر سياقتى كەيدە وبرازىنىڭ كىلتىن كۇتپەگەن جەردەن تابادى. مىسالى, شەكسپيردىڭ «گاملەتىنىڭ» شەشىمىن ول… ابايدان ارشىدى. بۇل ءرول اكتەرلىك ورنەك تۇرعىسىنان توسىن اسۋلار مەن كۇرت باسەڭدەۋلەردەن تۇرادى. وبرازدىڭ ورىندالۋىنا ك ۇلىپ تۇرىپ جىلايتىن, جىلاپ تۇرىپ كۇلەتىن, كۇرت بۇرىلىس, وتكىر كونتراستىلەر ءتان. وسى تولاسسىز قۇبىلۋ دات حانزاداسىنىڭ كۇيزەلگەن جۇيكەسى مەن ازالى جانىنىڭ – گاملەت توزاعىنىڭ باستى بەلگىسىنە اينالادى.
الىمبەك ورازبەكوۆ قويعان م.اۋەزوۆتىڭ ايگىلى «اباي» تراگەدياسى بۇرىنعى «ابايلاردان» وزگەرەك. ساحنادا ءبىر ەمەس, ەكى اباي. بىرەۋى اۋەزوۆ جازعان ورتا جاستاعى اباي دا (ن.وتەۋىلوۆ), ەكىنشىسى ەسكە ءتۇسىرۋشى, ارەكەتكە ولەڭمەن ارالاساتىن قارت اباي (ت.مەيراموۆ). رەجيسسەر ابايدى ءوز ولەڭىمەن قامشىلاپ, وعان ءوز ولەڭىمەن توقتاۋ ايتادى, ءوز ولەڭىمەن جىلاتىپ, ءوز ولەڭىمەن جۇباتادى. رەجيسسەردىڭ ءار كورىنىسكە ابايدان جاۋاپ تاپقانى – قارت ابايدىڭ سونى باعالاۋىنا اينالىپ, وقيعانى قويۋلاتا تۇسكەن. ول ەكى مىندەتتى قاتار اتقارىپ وتىر. ابايدىڭ ولەڭىن جالعاۋ ارقىلى اۋەزوۆتىڭ پەساسىن تۇسىندىرەدى, اۋەزوۆتىڭ پەساسى ارقىلى ابايدى ارشيدى.
«مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا»... دەيدى تىلەكتەس-اباي. دوڭگەلەك شار-جارىقتىڭ ار جاعىنان نۇركەن-اباي شىعادى. جارىقتى ايالاي, اسپانعا جىبەرەدى. سوسىن اۆانستسەناعا قاراي ادىمداپ, كوك مايسادان يىسكەيدى. جاڭالىققا, كەلەر كۇنگە دەگەن قۇشتارلىعى. تۋعان جەرگە دەگەن ولشەۋسىز ماحابباتى. نۇركەننىڭ بۇل ارەكەتى كەزدەيسوق ەمەس, وعان كەلەسى پەردەدە كوز جەتكىزەمىز. ال ءازىر ول شاتقاياقتاپ جۇرگەن شاكىرتتەرىنىڭ كوزىن اشادى. ءبىر-بىرلەپ, قاراڭعىلىق, ناداندىق بايلاۋىن شەشەدى. ءوز ارەكەتىنە شاتتانىپ, ارقايسىسىن ەرەكشە قۋانىشپەن بوساتادى.
بۇل كورىنىستە ول ءومىردىڭ جاقسىلىعىن عانا كورەدى. «اباي اعالاپ» قاۋمالاعان شاكىرتتەرىنىڭ ورتاسىندا باقىتتى. بۇل كورىنىستەگى اباي, كوڭىلى كىربىڭسىز, مامىراجاي ادام عانا. شاكىرت-
تەرىمەن بولاشاقتىڭ مودەلىن جاساپ جاتقان ۇستاز. ونىڭ كوڭىلى كىرلەمەگەن, ءوزى ءالى جاۋىزدىقپەن بەتپە-بەت كەلمەگەن, قوعامىنان تۇڭىلمەگەن. بۇل ونىڭ ولەڭدەرى سالتانات قۇرعان يديلليا, تاماشا ءومىر بولاتىن. و باستا پەسادا جوق بۇل كورىنىستى, بالكىم پرولوگ دەۋگە كەلەر, رەجيسسەر ادەيى قوسقان. ابايدىڭ الاڭسىز شاعى مەن ابايدىڭ قاسىرەتتى شاعىن سالىستىرۋ ءۇشىن, تەكەتىرەستىرۋ ءۇشىن, ابايدىڭ ءوسۋىن, وزگەرۋىن كورسەتۋ ءۇشىن. نۇركەن وسى دامۋ پروتسەسىن جىلىكتەپ, كەيىپكەردىڭ ءار قادامىن تابيعي, زاڭدى ءوربيتىن قۇبىلىس رەتىندە كەيىپتەي الدى.
ەكىنشى كورىنىس. اۋەزوۆتىڭ پەساسى ەندى باستالدى. اباي ساحناعا دەگبىرى قاشىپ شىقتى. تەز سويلەپ, جەدەل قيمىلدايدى. ايدار مەن اجارعا تونگەن قاۋىپ, ول سەنگەن دۇنيەنىڭ جاقسىلىعىنا تونگەن. بۇل ەندى مامىرلاعان مامىراجاي ەمەس, قيقۋلاعان ۇرىسقا كىرىسىپ كەتەتىن باتىل اباي. كۇرەسكەر اباي. «جاقسىلىقپەن كىمدى سۇيسىندىردىڭدەر, ەندەشە جاماندىقپەن كىمدى تاڭعالدىرام دەيسىڭ؟». ورازبايلار توبىن سوزبەن ىقتىرىپ, قاسقايىپ تۇرادى. ول – اۋىلدىڭ ايبارى. السىزدىگىن كورسەتۋگە قۇقى جوق. قاندىقول توپ ساحنانى بوساتىپ بولا بەرگەندە نۇركەن – ابايعا قاراڭىز. تىزەسى سىلق ەتىپ بارىپ قالپىنا كەلەدى. بولماشى عانا ارەكەت. ابايدىڭ ىشكى كۇيىن ءسوز ايتپاي-اق جەتكىزەدى. ابايدا ويىن ستيليستيكاسىن تىزەسىنىڭ سىلق ەتىپ بارىپ بويىن تىكتەۋى, شالىنىپ بارىپ تۇرۋى, قىسقاسى, بيىك پاراسات يەسىنىڭ سوققى قابىلداۋ ءساتى شەشەدى. شىنىندا دا, اۋەزوۆ كەيىپكەرىن ايامايدى عوي. سىناقتان كەيىن سىناق. سوققىدان كەيىن سوققى. بۇل پەساڭىز, ابايدىڭ عانا تراگەدياسى ەمەس, تارتىستان, قايعى مەن قۋانىش, ءۇمىت پەن ءتۇڭىلىستىڭ كەزەگىنەن تۇراتىن, بارشا ادامعا ورتاق ءومىر. اق پەن قارا ايقاسىپ العان. قوس بوياۋدى ن.وتەۋىلوۆ تەڭدەي مەڭگەرىپتى. قايسىسى باسىم تۇسەدى؟..
ابىشپەن شەشۋشى ديالوگىن الىڭىز. «قۋاتىم-اي, نە دەيسىڭ؟!» دەگەندە ءسۇرىنىپ, قايتا تۇرىپ, ۇلىن باۋىرىنا باسىپ, قايتا ءسۇرىنىپ, كەيىپكەردىڭ دالمە-ءدال پسيحوفيزيكالىق كۇيىن تابادى. ول ايدار مەن ءابىشتى جارىق دەپ, ەلدى ەرتەڭگە باستايتىن ساۋلە دەپ قابىلداپ ەدى. ونىڭ اكەلىك قاسىرەتى مەن ازاماتتىق قاسىرەتى بىرگە كەلىپتى. اكتەر نۇركەننىڭ بولمىسىندا وسى, قازاق تەاترى ءۇشىن ءداستۇرلى, ەلدىك موتيۆتەرى, جاساندىلىقتان اۋلاق, تابيعي, شىنايى, دۇرىس پورتسياسىندا بار.
ابايدى سابايتىن ساحنادا ەكى اباي كەزەك-كەزەك ءسوز الدى. جەدەل ءجۇرىپ, جەدەل دەكلاماتسيالاپ, تىلەكتەس – اباي ساحناعا ديناميكا قوستى. ورتاداعى قوس قۇرىقتان ۇستاپ تۇرىپ, نۇركەن – اباي شيرىقتى. ساباۋشى توپ شىعىپ كەتكەندە عانا, ەتپەتتەپ جاتىپ, «كىمنەن كورەم, تاكەجان, كەتتىم مىنە ءبىرجولا...» دەيدى. بەبەۋلەپ, بايىز تاپپاي كەتەدى. «تۋعان جەرىم, مەنىڭ ساعان كىنام جوق, ولەر ساعاتىمدا دا سەنىڭ تىلەۋىڭدى تىلەپ وتەمىن». قويىلىم باسىندا ءوز قولىمەن ۇشىرعان, قازىر جەر باۋىرلاپ قالعان جارىقتىڭ سوڭىنا ءسىڭىپ جوعالادى. ءدال وسى كورىنىستە رەجيسسەردىڭ وزىنە دەيىنگى قويۋشىلاردان داۋسى بولەكشە شىقتى. بۇعان دەيىن ء«دان يتەرگەن قۇمىرسقاعا تيمەسەڭشى», بولماسا «باسەكە نەگە وزدىڭ دەپ ...» دەگەن اكتسەنتتەر ءجيى ەدى. مۇندا رەجيسسەردىڭ نەگىزگى ۇستىنى, تۋعان جەر ءموتيۆى. قويىلىم باسىندا اباي يىسكەيتىن كوك مايسا, تۋعان توپىراق ونى ەشقايدا جىبەرمەيدى. ءوزى شاعىناتىن نادان قوعام قانشا تاياققا جىقسا دا, اباي ونى تاستاپ كەتپەيدى. تالانتتى ادام, دانىشپان ادام ورتاسىنان بيىك بولۋى مۇمكىن, بىراق ونى تارك ەتە المايدى. بۇل وسى قويىلىمنىڭ جالعىز اباي فيگۋراسى ەمەس, بارشا زيالىلار تۋرالى قورىتىندى ويى. امەريكا اڭساعىش, ەۋروپاعا كەتكىش ەستىلەرگە ەسكەرتۋ.
ءابىشسىز, ايدارسىز سوڭعى پەردەدە ابايدىڭ پاۋزالارى ۇزاعىراق, تولقىنىستارى تەرەڭىرەك. بۇل – ۇلعايعان, قوعام قارتايتقان, تارتىس شارشاتقان اباي. باسەڭدەيدى, اقىرىن سويلەيدى. وسى نۇكتەگە دەيىن كەيىپكەرىن نۇركەن اكتەر قالاي ءوربىتتى, سانامىزدا سايراپ تۇر. اكتەر ءرولدىڭ ماس-
شتابىن تۇسىنگەندە عانا وسىنداي اسەر بولۋى مۇمكىن. ءار ءسوزدى جانىنان سۋىرعانداي قىلىپ ايتادى. ءبارى تابيعي. تەك ەپيلوگتا عانا كۇيرەگەن نۇركەن – ابايدى تىلەكتەس – اباي جۇباتىپ تۇرىپ, قويىلىمنىڭ كەنەت وپتيميستىك كوڭىل-كۇيگە اۋىساتىن تۇسى تىم جەدەل, كۇرت شەشىلگەندەي.
«مەنى «اباي» ءوسىردى» دەيدى نۇركەن. نۇركەندى وسىرگەن «اباي» كورەرمەندى دە وسىرەدى. قىزىل تارتىستىڭ ورتاسىنداعى نۇركەن – ابايدىڭ, كەشەگى كۇنگە ويشا ساپار شەككەن قارت اباي – تىلەكتەس مەيراموۆتىڭ دارحان كومەگىمەن وسىنداي تۇتاس وبراز جاساي العانىن مويىنداۋ كەرەك تە, قاس شەبەرگە قول سوعۋ كەرەك.
قۋانىشباەۆ تەاترىنىڭ تالانتتى ترۋپپاسىندا وزىندىك ورنەك سالىپ جۇرگەن نۇركەن وتەۋىلوۆتىڭ اكتەرلىك تابىستارى بۇل عانا ەمەس. وشكەندى جاققان جاراسبايدى («قاراش-قاراش») دا, سيپاتى بولەك قويىلىمدا («شيە») شەشۋشى كەيىپكەردىڭ بىرىنە اينالعان بالتاشتى دا, مۇقيات ءپسيحواناليزدىڭ جەمىسى («كۇن ساۋلەسى تۇسپەگەن») ماريونى دا, باسقالاردى دا تەرەڭنەن تالداۋعا بولادى. ونى تەك باسىلىم بەتى كوتەرمەيدى. ايتپاعىمىز, قازىر نۇركەن بابىندا. كورەرمەنىمەن كەدەرگىسىز تىلدەسەدى. وسى ىزدەنىس جالعاسىن تاپسا, الدا لير پاتشالار (نۇركەن بۇل رولگە ەكىنشى مارتە اينالىپ سوعاتىنداي كورىنەدى دە تۇرادى) مەن ۆانيا اعايلاردىڭ, ەدىگەلەردىڭ ءداۋىرى بار...
ءاسيا باعداۋلەتقىزى,
ونەرتانۋشى
