قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 16 قاڭتارداعى اق ۇيگە ساپارىندا ەكى ەل اراسىندا قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن مالىمدەگەن-ءدى. سول كۇنى ىسكەرلىك دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا امەريكالىق كومپانيالار قازاقستانمەن قۇنى 7,5 ميلليارد دوللارلىق 20 كوممەرتسيالىق كەلىسىمشارت جاسادى.
باق-قا جاسالعان ورتاق مالىمدەمەدە ايتىلعان ارىپتەستىكتىڭ ماڭىزدى ءۇش باعىتىنىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. قىتاي مەن قازاقستاننىڭ بۇل سالاداعى تاۋار اينالىمى ءوسىپ كەلەدى. ورتالىق ازيادا وندىرىلگەن ونىمدەر قىتايعا تەمىر جول جانە بەس جىل بۇرىن ايماقتاعى اۋقىمدى دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا سالىنعان قۇرعاق پورت ارقىلى جەتكىزىلەدى.
«قازاقتار ءۇشىن قىتايدا بيداي, كوكونىس جانە سيىر ەتىنە ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىعى نارىعىنىڭ اشىلۋى وتە ءتيىمدى بولدى», دەيدى اقش-تىڭ اتلانتيكالىق كەڭەس زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس ساراپشىسى دەۆيد مەركەل. سونداي-اق ول ء«بىر جول – ءبىر بەلدەۋ» باستاماسى اياسىندا سالىنعان ينفراقۇرىلىمنىڭ ناتيجەسىندە ينۆەستيتسيا جاساۋعا قولايلى نارىق قالىپتاستى», دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تاراپى قىتايمەن بايلانىستاعى تابىسىن امەريكالىق ينۆەستورلار ايماق ءۇشىن عانا ەمەس, قىتايدىڭ جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ەلدەردىڭ نارىعىنا شىعۋ جولى رەتىندە ءتيىمدى پايدالانادى.
ء«بىر جول – ءبىر بەلدەۋ» باستاماسى اياسىندا قىتاي سيان سەكىلدى بىرقاتار قالالاردا ىشكى پورتتار سالدى. ولار قازاقستانمەن تەمىر جول ارقىلى بايلانىسقان جانە الداعى ۋاقىتتا ەۋروپاعا دەيىن ۇزارتىلماق. ترانزيتتىك جەلى شىعىسقا قاراي دا سوزىلعان. بىلتىر قازاقستان تاراپى ورتالىق ازيا مەن قىتايدىڭ شىعىس جاعالاۋىن جالعاپ جاتقان تەمىر جول ارقىلى ۆەتنامعا بيدايدىڭ العاشقى پارتياسىن جىبەردى.
ء«بىر جول – ءبىر بەلدەۋ» بويىنشا اشىلعان تەمىر جولداردىڭ تيىمدىلىگىن قىتايلىق كاسىپكەرلەر دە كورىپ وتىر. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ دەرەكتەرىنە ساي, كەيىنگى ون جىلدا قىتاي تاراپى ەلگە 14 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيعان.
«سيان ينتەرنەشنل ينلەند پورت مالتيمودل ترانسپورتەيشن» كومپانياسىنىڭ ماركەتينگ مەنەدجەرى جي گايدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2017 جىلى سيان قالاسىنان ورتالىق ازياعا تەمىر جول ارقىلى قۇنى 1,3 ميلليارد يۋان (210 ميلليون دوللار) بولاتىن 170 000 توننا تاۋار تاسىمالداندى. «سونىڭ 75 پايىزى قازاقستانعا جىبەرىلدى», دەيدى گاي. ونىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلعى العاشقى ءۇش اپتادا سيان قالاسىنان ورتالىق ازياعا شىققان التى پويىز قۇنى 2,73 ميلليون يۋان بولاتىن 11 توننا تاۋار اكەتكەن.
«سيان ايجۋ گرەين ەند ويل ينداستري گرۋپپ» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ليۋ دۋنمين وزدەرىنىڭ قازاقستاندا مۇناي زاۋىتىنىڭ نەگىزىن قالاعانىن ايتادى. كومپانيا ەلدە «ايجۋ» يەلىك ەتەتىن جانە ينۆەستيتسيا قۇيعان فيرمالارمەن جۇمىس ىستەيدى. «بيىل قازاقستانداعى اۋقىمدى كەڭەيتەمىز», دەدى ول CNBC-گە بەرگەن سۇحباتىندا.
ونىڭ كومپانياسى قازاقستان ۇكىمەتىمەن 11 شىلدەدە استىق پەن مايلى داقىلدار تاسىمالى جونىندە جاسالعان كەلىسىمنەن ۇتقانى انىق. قازاقستانداعى ءوندىرىستى ۇلعايتىپ, تاۋاردى قىتايدا وڭدەپ, ونى قايتادان ورتالىق ازياعا ساتۋ ءۇشىن جىبەرۋ ارقىلى كومپانيا شىعىندارىن شامامەن 20 پايىزعا قىسقارتتى, دەپ اتاپ ءوتتى ليۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل «ايجۋ» قازاقستاننان يمپورتتاعان مايلى داقىلدار مەن بيداي بىلتىرعا قاراعاندا 60 پايىزعا كوپ.
اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ەسەبىنە ساي, قازاقستان 2017 جىلعى شىلدەدە اياقتالعان ىسكەرلىك جىلىندا 150 300 توننا مايلى داقىلدار ەكسپورتتاعان.
بىرقاتار امەريكالىق كومپانيالار قازاقستانعا بۇرىننان ينۆەستيتسيا سالىپ كەلەدى. تاياۋدا سولاردىڭ ءبىرى جاڭا كەلىسىم تۋرالى مالىمدەگەن-ءدى. «دجەنەرال ەلەكتريكتىڭ» ەنشىسىندەگى GE Transportation كومپانياسى ەلدە 1990 جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەۋدە. ولار بيىلعى 17 قاڭتاردا «قازاقستان تەمىر جولى» مەملەكەتتىك كومپانياسىمەن ەكى كەلىسىمشارتقا قول قويعانىن حابارلادى. باق-قا ارنالعان حابارلاماعا ساي, كەلىسىمنىڭ قۇنى – 900 ميلليون دوللارعا تەڭ. سونىمەن قاتار 300 مانەۆر لوكوموتيۆىن جەتكىزۋ مەن «ەۆوليۋشن» سەرياسىنداعى 175 جولاۋشى ۆاگونىنا 18 جىلدىق قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى كەلىسىم جاسالدى.
«قتج»-مەن جاسالعان جاڭا كەلىسىم ايماقتا الەمدىك دەڭگەيدەگى تەمىر جول سالاسىن قۇرۋ جونىندەگى قازاقستانمەن ارىپتەستىككە ءاردايىم بەيىمدىلىگىمىزدى كورسەتەدى», دەدى ءوز سوزىندە GE Transportation كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى رافاەل سانتانا.
«ايماق ء«بىر جول – ءبىر بەلدەۋ» باستاماسىنىڭ قاق جۇرەگىندە جاتىر جانە قىتايدىڭ قۇرلىقتاعى ماڭىزدى ارىپتەسى سانالادى», دەيدى اقش-تىڭ ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى دجوناتان حيللمان. ايتسە دە, قازاقستاننىڭ باستاماعا قاتىسۋى قىتايدىڭ ماقساتىنا قولداۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى.
د.حيلمان, سونداي-اق «مۇحيتقا شىعۋعا مۇمكىندىگى از ەل ءۇشىن ء«بىر جول – ءبىر بەلدەۋ» باستاماسى ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىنە قاراماستان, قازاقستان قىتايمەن تەڭەسۋگە تالپىنادى», دەپ قوستى حيللمان.
قورىتا ايتقاندا, شىعىسىندا قىتايمەن, سولتۇستىگىندە رەسەيمەن شەكتەسىپ جاتقان قازاقستان ءۇشىن اقش-پەن ارىپتەستىكتى نىعايتۋ تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ قالۋعا كومەكتەسەدى.
ەۆەلين چەنگ,
جۋرناليست
(CNBC, نيۋ-دجەرسي, اقش)
