فوتو: ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
باس باسىلىم باسشىسى دارحان قىدىرالى, جازۋشىلار تولەن ابدىك, قاجىعالي مۇقامبەتقالي, سىنشى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى جانە استاناداعى جاستاردىڭ شىعارماشىلىق ورتاسى قاتىسقان جيىندا جاستار ادەبيەتىنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.
تۇساۋكەسەر جيىننىڭ العى ءسوزىن ايتقان دارحان قىدىرالى: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى قاي كەزەڭدە دە باسىلىم عانا ەمەس, ادەبي ورتانىڭ دا قىزمەتىن اتقارعان. ساكەن سەيفۋللين, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, بەيىمبەت مايلين, مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سياقتى كلاسسيكتەرىمىزدەن باستاپ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ سياقتى كورنەكتى قالامگەرلەرىمىز جۇمىس ىستەگەن وردا. قازىردە گازەتىمىز ادەبيەتكە ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. تۇراقتى شىعىپ كەلە جاتقان ادەبيەت بەتى جۇيەلى تۇردە جانرلىق, تاقىرىپتىق ماسەلەلەردى قوزعاپ ءجۇر. باسىلىم بەتى كوبەيىپ, ادەبي سىنعا, كوركەم شىعارمالارعا كوبىرەك ورىن بەرەمىز. سەبەبى ەلىمىزدەگى ادەبي باسىلىمداردىڭ تارالىمى بەلگىلى. ينتەرنەت جەتپەيتىن شالعاي اۋىلدار بار. ال «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وسىنداي تۇستا ادەبيەتتى كەڭ كولەمدە ناسيحاتتايتىن بىردەن-ءبىر باسىلىم بولماق. تالانتتى جاستاردى قولداپ, ادەبيەت بەتىنە شىققان شىعارمالاردى جىل سوڭىندا انتولوگيا ەتىپ «ەگەمەن قازاقستان كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن شىعارۋدى دا ويلاپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار ادەبيەت بەتىندە جاريالانعان شىعارمالاردى جىل سوڭىندا ارنايى قازىلاردىڭ تالقىسىنا سالىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ادەبي سىيلىعىن تاعايىندايمىز. بۇل جاستاردى قولداۋ ءۇشىن كەرەك.
قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ابىرويلى ۇستاحاناسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلە جاتقان باس باسىلىم ادەبي ورتانىڭ دا ۇيىتقىسى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ء«تور» دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى قازاق ءۇشىن قاستەرلى, اياۋلى ۇعىم. ەلىمىز تورىنە سىيلى, قۇرمەتتى قوناعىن, ۇلكەنىن شىعارعان. توردە وتىرىپ قازاقتىڭ ءسوزىن – ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدى تورگە وزدىراتىن بۇل كلۋب تا تورەلىك ايتاتىن قۇتتى ورىن بولسىن!» دەگەن اقجارما تىلەگىن ايتتى.
جاس ادەبيەتشىلەردىڭ تانىم كوكجيەگىن كەڭىتەتىن, كوزقاراستارىنا وڭ اسەر ەتەتىن ادەبي باسقوسۋلار ەكەنىن ايتقان جازۋشى تولەن ابدىك: «ادامداردىڭ دۇنيەتانىمى, ومىرگە, ادەبيەتكە كوزقاراسى بىرتە-بىرتە قالىپتاسادى. ادام دا داميدى, وسەدى. ال قالىپتاسۋ وسى پىكىر الماسۋدان باستالادى. كەيدە داۋلاسۋدان دا باستالادى. تەك جاۋلاسپاۋ كەرەك. پىكىر الۋاندىعىن جاۋلاستىققا اينالدىرۋ – ۇلكەن مادەنيەتسىزدىكتىڭ بەلگىسى. ءارتۇرلى كوزقاراس بولادى. الەمگە تانىلعان ۇلكەن تۇلعالاردىڭ وزىنە باعا ءارتۇرلى. ءارى ورىس تىلىندە, ءارى اعىلشىن تىلىندە جازعان ايگىلى جازۋشى نابوكوۆ دوستوەۆسكيدى جازۋشى ەمەس دەپ تانيدى. چەحوۆتىڭ جازعاندارىن وقىپ وتىرساڭ, دوستوەۆسكيدى اۋزىنا المايدى. ال بىراق دوستوەۆسكي بۇكىل الەمدىك ادەبيەتتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن قالامگەر ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان ادامنىڭ دۇنيەگە كوزقاراسى, تالعامى تاربيەگە بايلانىستى قالىپتاسادى. دەگەنمەن ادام بىرتە-بىرتە ورتاق اقيقاتقا جاقىنداۋى كەرەك. ول ءۇشىن پىكىر الىسقانىمىز وتە پايدالى دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز دە سىزدەردەي جاس بولدىق. ول كەزدە دە باس قوساتىن ەدىك. ۇلكەن جازۋشىلارمەن دە ەپتەپ ارالاسىپ جۇردىك. بىراق ەڭ جامانى ول كەزدە كەڭەستىك يدەولوگيا دەگەن بولدى. سول تۇمشالاپ, سەنىڭ ويىڭدى بەلگىلى ءبىر شەڭبەردەن اسىرماي وتىرعانداي بولاتىن. الپىسىنشى جىلدارى جىلىمىق پايدا بولدى. ەركىن ويلاۋ بولدى. اكسەنوۆ, كازاكوۆ, ەۆتۋشكەنكولاردىڭ شىعارماشىلىق كوڭىل كۇيى بولدى...
بۇگىنگى باستامالارىڭىز وتە جاقسى. ادەبيەتتە, ونەردە اقىل ايتۋ دەگەن بولماۋ كەرەك. ول انا ادامدى مەنسىنبەۋ, مەنىڭ اقىلىمدى تىڭدا دەگەن ماعىنا بەرەدى. سوندىقتان سىزدەر اقىل اتپايتىن, پىكىر الماساتىن ورتا بولىڭىزدار», دەدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى نەشە بۋىن تولقىن الماسىپ, جاس تالاپتار ادەبيەت ەسىگىنەن ەندى سىعالاپ, ءبىرى اتتاپ كىرىپ كەلەدى. جاڭا قازاق, تاۋەلسىز ويلايتىن, بىلىمگە قۇشتار جاستار, جاڭاشىل بۋىن قازاق قوعامىندا بار ما دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ ىزدەلدى. ۇلكەن بۋىن قالامگەرلەر جاستاردى وقىپ, سونى بايقادى ما؟ الدە جاستاردىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسا الماي ءجۇر مە؟ ەگەر تانىسا الماعان بولسا, وعان نە سەبەپ ەكەنى دە جيىن بارىسىندا تالقىلاندى.
جازۋشى قاجىعالي مۇقامبەتقالي: «جاستاردىڭ بولسىن, ۇلكەندەردىڭ بولسىن دۇنيەلەرىن شىعا سالا وقۋعا تىرىسامىز. تۇگەل قاداعالاپ, زەرتتەپ وقۋ ءجۇرمىن دەپ ايتا المايمىن. كەيدە كىتاپ قولعا تيمەيدى. وعان تارالىمنىڭ ازدىعى دا سەبەپ شىعار. ال كىتاپ قولعا تيە قالعان جاعدايدا جۇقا كىتاپ بولىپ شىققان. ودان جازۋشىنىڭ قانشالىقتى مۇمكىندىگى بار ەكەنىن تولىق بىلە المايسىڭ», دەدى.
سىنشى امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى جاستاردىڭ شىعارماشىلىعىن قاداعالاپ وقىپ وتىرۋ ءۇشىن جاستاردىڭ ارنايى جۋرنالى بولسا دەگەن تىلەگىن ايتتى. سىنشىنىڭ ايتۋىنشا جاستار شىعارمالارىن ينتەرنەتتەن قاداعالاپ وقىپ وتىرۋ قيىن. «سونىمەن قاتار مەملەكەت تالانتتى جاسقا گرانت ءبولىپ, ءبىر جىلدا جاقسى پوۆەست, رومان جازۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. قازىرگى كۇنكورىستىڭ قامىمەن ءجۇرىپ جاستار ادەبيەتكە تولىق كوڭىل بولە الماي جاتىر», دەدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى الەمنىڭ ۇزدىك ءجۇز جازۋشىسىنىڭ قاتارىنا ەنگەن كەزىندە 40 جاسقا ەندى كەلەتىن كەزى ەكەن. بۇل 1978 جىل ەدى. ال قازىر ءبىز قىرىققا كەلگەن جازۋشىلاردى ءالى جاس دەپ ايتامىز. بۇل جاس دەپ ايتۋىمىز جاسىنىڭ كىشى بولعاندىعىنان ەمەس, ءالى ۇلكەن شىعارما جازا الماي كەلە جاتقاندارىنا كوبىرەك بايلانىستى سياقتى. نەگە قازاق جازۋشىسى ۇلكەن پروزا جازا الماي كەلەدى دەگەن سۇراقتىڭ دا جاۋابى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن بايلانىستىرىلدى.
كلۋبتىڭ ەندىگى وتىرىستارى, كەزدەسۋ, تالقىلاۋ فورماتتارىندا وتەدى. كلۋب مۇشەلەرى كەلەر جيىندا اقىندار تالعات ەشەن ۇلى مەن قالقامان ءساريننىڭ شىعارماشىلىعىن تالقىلايدى. ەكى اقىننىڭ ولەڭدەرى «ادەبيەت» پورتالىندا ارنايى جاريالانادى.
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»
