26 جىل ىشىندە الەم الدىنداعى ابىروي-بەدەلى اسقاقتاعان ەلىمىزدىڭ جاسامپازدىق جولىندا جاڭعىرىپ جاتقان باياندى باستامالارى ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرا المايدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە.
قىزۋ قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ», «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلامالارى دا حالىقتىڭ جۇرەگىنە جىلى ۇيالادى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ قامى ءۇشىن, الدىڭعى قاتارداعى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ۇمتىلىس پەن قۇلشىنىستاعى تىنىمسىز تىرلىك ەكەنى انىق. ال جاڭا جولداۋداعى ەلىمىز ءۇشىن جۇكتەلىپ بەرىلىپ وتىرعان ءمانى دە, ماڭىزى دا زور ون مىندەتتىڭ ورنى بولەك. تارازىعا سالا قاراساق, باسىم باعىتتاعى يندۋستريالاندىرۋ مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ كوشباسشىسىنا اينالۋ, رەسۋرستىق الەۋەتتى ودان ءارى دامىتۋ, «اقىلدى تەحنولوگيالار» – اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارقىندى دامىتۋ مۇمكىندىگى, كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, قۇرىلىسقا جانە كوممۋنالدىق سەكتورعا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, قارجى سەكتورىن «قايتا جاڭعىرتۋ», ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ, جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىگى, «اقىلدى قالالار» «اقىلدى ۇلت ءۇشىن» مىندەتتەرى قاي سالادا بولماسىن بىردەن ورىندالا سالاتىن وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل ءۇشىن يگىلىكتى ىزدەنىستەرمەن قاتار, اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن تالاپ تۇرعىسىنان قارايتىن تاباندىلىق اۋاداي قاجەت-اق. جالپىلاما ايتقاندا, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ۇتىمدى ۇيىمشىلدىق ۇلگىسىن كورسەتكەن ابزال.
تانىمى مول تاريحي قۇجاتتا اگروسالانىڭ اۋقىمىندا جۇرگەن بىزگە دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق تاپسىرمالار مەن نۇسقاۋلار تايعا تاڭبا باسقانداي ناقتىلانىپ بەرىلگەن. ماسەلەن, ءۇشىنشى باسىمدىقتا «اقىلدى تەحنولوگيالار» – اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارقىندى دامىتۋ مۇمكىندىگى ەكەندىگىن ايىرىقشا اتاپ كورسەتىلگەن. ايقىن اتاپ كورسەتىلگەن تارماقتارداعى سىندارلى سيپاتتامالار كەمەلدى كەلەشەگىمىزدەن مولىنان حاباردار ەتە الادى. مۇنى بارار باعىتىمىزدىڭ, الداعى اتقاراتىن جۇمىسىمىزدىڭ انىق تا قانىق اۋقىمى دەسەك قاتەلەسە قويمايمىز.
وسى جەردە مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارماي كەتۋگە بولمايدى. ەلباسىمىز «اگرارلىق ساياسات ەڭبەك ونىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋعا جانە وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ءبىز ەگىن ەگىپ, ءداندى داقىلداردى ءوسىرۋدى ۇيرەندىك. ونى ماقتان تۇتامىز. الايدا ول قازىر جەتكىلىكسىز. شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شىعۋىمىز قاجەت. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بارلىق اگرارلىق كەشەننىڭ تۇبەگەيلى بەت بۇرۋى ماڭىزدى. اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن, جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋمەن جانە ولاردى وتاندىق جاعدايعا بەيىمدەۋمەن اينالىسۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتۋى تەگىن ەمەس. سول سياقتى ەلباسى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءرولىن قايتا قۇرۋ كەرەكتىگىن, ولار ديپلوم بەرىپ قانا قويماي, اۋىل شارۋاشىلىعى كەلەشەگىندە ناقتى جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە عىلىممەن اينالىساتىن مامانداردى دايارلاۋعا ءتيىس ەكەندىگىنە باسا نازار اۋداردى. «بۇل جوعارى وقۋ ورىندارىنان وقۋ باعدارلامالارىن جاڭارتىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى وزىق ءبىلىم مەن ۇزدىك تاجىريبەنى تاراتاتىن ورتالىقتارعا اينالدىرۋ تالاپ ەتىلەدى. مىسالى, ەگىن ەگۋ مەن استىق جيناۋدىڭ وڭتايلى ۋاقىتىن بولجامداۋدىڭ, «اقىلدى سۋارۋدىڭ», مينەرالدى تىڭايتقىش سەبۋدىڭ, زيانكەستەرمەن جانە ارامشوپپەن كۇرەسۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەرى ارقىلى ونىمدىلىكتى بىرنەشە ەسە ارتتىرۋعا بولادى. جۇرگىزۋشىسى جوق تەحنيكا ادامي فاكتوردى ازايتىپ, ەگىنشىلىكتىڭ وزىندىك قۇنىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا تەحنولوگيالار مەن بيزنەس-مودەلدەردى ەنگىزۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ عىلىمعا نەگىزدەلۋىن ارتتىرۋ شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسيالاۋ قاجەتتىگىن كۇشەيتەدى», دەپ انىقتاما بەرۋىنەن دە كوپتەگەن تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تابۋعا بولاتىنىن انىق اڭعارتتى.
بۇل تۇرعىدان العاندا كوكەيكەستى ماسەلەلەر شەگىنە جەتكەن ەمەس. ەلباسىمىز اۋىلشارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ كووپەراتيۆ تۇرىندە جۇمىس ىستەۋىنە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن تاعى دا ەسكەرتتى. ەڭ باستىسى, «مەملەكەت بيزنەسپەن بىرلەسىپ, وتاندىق ءونىمدى حالىقارالىق نارىققا شىعارۋدىڭ ستراتەگيالىق جولىن تاۋىپ, ىلگەرىلەتۋگە ءتيىس. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ ءونىمنىڭ ساپاسى مەن ەكولوگيالىق تازالىعىن ساقتاي وتىرىپ جۇرگىزىلۋى قاجەت. بۇل بۇكىل الەمگە تانىلاتىن «قازاقستاندا جاسالعان» تابيعي ازىق-ت ۇلىك برەندىن قالىپتاستىرىپ, ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار جەردى بارىنشا ءتيىمدى يگەرەتىندەردى ىنتالاندىرىپ, ال دۇرىس پايدالانا المايتىندارعا شارا قولدانۋ كەرەك. ءتيىمسىز سۋبسيديالاردى اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنى سۋبەكتىلەرىنە ارنالعان بانك نەسيەلەرىن ارزانداتۋعا قايتا باعىتتاۋ قاجەت. بەس جىل ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە وڭدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن تيىسىنشە, كەم دەگەندە 2,5 ەسەگە ارتتىرۋدى تاپسىرامىن», دەپ شەگەلەپ ايتۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنىندە زاماناۋي سۇرانىسقا قاراي بەتبۇرىس جاساۋ قاجەتتىلىگى جاتىر.
تۇيىندەپ ايتقاندا, وتاندىق ءونىمدى وندىرۋدە ونىڭ ەكولوگيالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جانە شەتەلدىك جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ, ولاردى جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەۋ – ءبىزدىڭ قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسىم مىندەتى بولىپ تابىلادى. ولاي دەيتىنىم, ينستيتۋت عالىمدارى حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقتارمەن بىرلەسىپ جۇگەرى, قانت قىزىلشاسى, كوپجىلدىق مال ازىعى مەن مايلى داقىلداردىڭ جوعارى ءونىمدى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى الەمدىك سۇرىپتارى مەن بۋداندارىن ترانسفەرتتەۋ جانە ولاردى وتاندىق جاعدايعا بەيىمدەۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزۋدە. ەگىس القاپتارىن جالداپ-تاراقتاپ سەبۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ, دالدىك ەگىنشىلىك جۇيەسىندە وسىمدىككە مينەرالدى تىڭايتقىش ەنگىزۋ ءتارىزدى دۇنيەجۇزىلىك وزىق تەحنولوگيالار مەن ءادىس-تاسىلدەردى شەتەلدەردەن ەلىمىزگە جەتكىزىپ, جەرگىلىكتى جاعدايعا بەيىمدەۋدەمىز. ونىڭ بەرىپ وتىرعان ناتيجەسى ويداعىداي.
تاعى ءبىر اتاپ ايتا كەتەرلىگى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمىزدىڭ عالىمدارى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن وسىرۋمەن اينالىساتىن الەمگە ايگىلى CIMMYT, ICARDA ورتالىقتارىمەن بىرلەسىپ, كۇزدىك بيدايدىڭ «ەگەمەن», «تۇڭعىش», نوقاتتىڭ «يكاردا 1», «الي-بار», سەربيانىڭ ىرگەلى عىلىمي مەكەمەلەرىمەن جۇگەرىنىڭ «كاززپ-125», «كاززپ-678», «كاززپ-589», «كاززپ» بۋداندارىن بىرلەسىپ شىعارىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە قول جەتكىزدى. العا قويعان باستى ماقساتىمىز – جەرگە ەگىلەتىن ەگىنشىلىك, وسىمدىك, باۋ-باقشا, مال ازىعى داقىلداردىڭ تۇرلەرىن جاڭا بۋداندارمەن, جاڭا سۇرىپتارمەن عىلىمي باعىتتا كوبەيتە ءتۇسۋ. مۇنداي ىزدەنىسپەن جاسالىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەر الدا دا ىلگەرىلەپ, جالعاسىن تابا بەرمەك.
جولداۋعا بايلانىستى مەن اگروسالانىڭ جەتىك بىلگىرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ ارىپتەسىمنىڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قولداۋ كورسەتكەن ماقالاسىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنەن وقىپ, ونىڭ قۇندى پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىنا ءدان ريزا بولدىم. ا.كۇرىشباەۆتىڭ ايتقاندارى قالىڭ قاۋىمنىڭ كوكەيىندەگى كوپتەن بەرى جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەر ەدى.
تاياۋدا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ۇجىمىندا جولداۋعا وراي باس قوسقان القالى جيىن ءوتتى. عالىم-ماماندارىمىز جولداۋعا قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالىپ, وزىندىك پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. «قازاق بيدايىنىڭ اتاسى» اتانعان بەلگىلى سەلەكتسيونەر عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, رەسەي, ۋكراينا اگرارلىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى راقىم ورازاليەۆ پەن ينستيتۋتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى عاليوللا مەيىرمان, تاعى باسقالار قۇندى پىكىرلەرىن ايتىپ, كوپشىلىكتى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋىنداعى مىندەتتەر مەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ۇلەس قوسۋعا ۇندەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ەلباسى جولداۋى بىزگە زور سەنىم مەن جاڭاشا سەرپىلىس تۋعىزدى.
سەرىك كەنەنباەۆ,
قازاق ەگىنشىلىك جانە
وسىمدىك شارۋاشىلىعى
عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ
باس ديرەكتورى
