ۇلتىمىزدا جاڭا تۋعان نارەستەگە ات قوياردا اۋىلدىڭ بەدەلدى اقساقالدارى نەمەسە وقىعان, مۇسىلماندىق ساۋاتى بار ادامداردى شاقىراتىن ءداستۇر بولعان. ولار قۇران وقىپ, ازان شاقىرىپ بارىپ نارەستەگە ەسىم قويعان. ەرتەرەكتە شارۋاشىلىق سوڭىندا جۇرگەن بابالارىمىز تابيعات قۇبىلىستارىنا, كۇندەلىكتى تۇرمىستارىنا وراي بالالارىنا ات قويىپ وتىرعان. قويشىباي, جىلقىباي, توقتىباي, شوپانباي, ءتىپتى شۇلعاۋباي, وشاقباي دەگەن كوكەلەرىمىز بولدى. كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندە وتان, ىنتىماق, بەرەكە, بىرلىك, وداق, سوۆحوزبەك, كولحوزبەك, سەزد, مارس, عارىشبەك, مەلس, مارلەن, تەلمان سيياقتى ەسىمدەردەن اياق الىپ جۇرگىسىز ەدى.
قازىر, شۇكىر, تاۋەلسىزدىك العالى جاڭا ەسىمدەر پايدا بولدى. ولاردىڭ كوپشىلىگىنە قاراپ وتىرىپ ءتىپتى سۇيسىنەسىز دە. الىس ارماندارعا, ءتاتتى تىلەكتەرگە, ىزگى نيەتتەرگە نەگىزدەلىپ قويىلعان اۋەزدى دە ادەمى ەسىمدى ەستىپ, كەيدە شىعارماشىلىق ادامى بولا تۇرا اۋزىمىزعا وسى اتتاردىڭ تۇسە بەرمەيتىنىن ويلاپ قۋانامىز. دەمەك, بۇگىنگى ازات ەل ادامدارىنىڭ ارماندارى دا اسقاق.
دەسەك تە, سوڭعى جىلدارى ات قويۋ ادەبىندە ەرسىلىكتەر دە بايقالاتىنى جاسىرىن ەمەس. كىم بالاسىن جامان بولسىن دەيدى؟ بارلىق اتا-انا ۇلىنان – ۇلىلىق, قىزىنان ادەپتىلىك كۇتەتىنى تابيعي زاڭدىلىق. وسى رەتتە ۇلى ابايدىڭ «بولماساڭ دا ۇقساپ باق, ءبىر جاقسىنى كورسەڭىز» دەگەنى ەسكە تۇسەدى. وسىنى نەگىزگە العان اتا-انا پەرزەنتىنە اباي, مۇحتار, ابىلاي, ەدىگە, قوبىلاندى, الپامىس, قامبار, شىڭعىس, شوقان, قادىر, مۇقاعالي, تولەگەن دەگەن ات بەرۋگە تىرىسادى. سونداعىسى اتى اتالعان ادامدارداي ارداقتى, حالقىنا قالاۋلى, ەلىنە ەلەۋلى ۇل بولىپ ءوسسىن دەگەنى. نيەتتەرىنە ريزامىز, بىراق ول ەسىمدەر ادام تاعدىرىنا اسەر ەتەتىنىن ەسكەرە بەرمەيدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كىتاپ اشىپ, ازان شاقىرىپ, قۇران وقىپ, ارداقتاپ قويعان اتتىڭ كيەسى بولاتىنىن زەرتتەۋشىلەر دالەلدەپ ءجۇر. ەسىمدەرىنە ساي ەستى تىرلىك جاساپ جۇرسە ماقۇل عوي, اقىلبەك دەگەن كىسىنىڭ اقىلىنان اجىراعانشا اراق ءىشىپ, ەسەر قىلىق تانىتىپ جۇرگەنى جاراسىمدى ما؟ نەمەسە يمانعالي دەگەن ازاماتتىڭ يمانسىزدارعا لايىق تىرلىك جاساپ جۇرگەنى جانىڭىزعا باتپاي ما؟ قاھارمان اتىن يەمدەنگەن جان قويانجۇرەك بولسا قايتەر ەدىك؟ ءسۇيىن دەگەننىڭ بويىنان كىسى سۇيسىنەرلىك ءبىر قىلىق تاپپاساق شە؟ سۇيەۋ دەگەن ەر-ازامات وتباسىنا سۇيەنىش بولا الماي, تەنتىرەپ كەتسە وكىنىشتەن وزەگىمىز ورتەنبەي مە؟
«كىسى ەسىمى تاعدىرىنا ىقپال ەتەدى» دەگەندى جوققا شىعارعىمىز كەلگەنىمەن, ءبىر قۇدىرەتتىڭ بارلىعىن مويىنداماسقا شارا جوق. قايىم اتتى ارىپتەس اعامىز بولدى. اقجارقىن ازامات ەدى. كىسىگە قىلاۋداي زيانى جوق سول كىسى ويدا-جوقتا ءىزىم-قايىم جوعالىپ كەتتى. اۋىلداعى ءبىر كوكەمىزدىڭ اتى تۇمان ەدى. ونى قاتارلاستارى تۇماش دەپ كوتەرمەلەپ ءجۇردى. قوي كەزەگىنە شىققان سول كوكەمىز تۇماندى كۇنى اداسىپ كەتىپ, سۇيەگىن ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ تاۋىپ اكەلدى. بالكىم, بۇل كەزدەيسوقتىق تا شىعار-اۋ, تەگىندە نارەستەگە ەسىم بەرەردە ويلانباسقا تاعى بولمايدى.
...الماتى قالاسىنان شىمكەنتكە قايتىپ كەلە جاتتىق. ول كەزدە ەكى قالا ارالىعىندا «الاتاۋ» پويىزى قاتىنايتىن. الدەن سوڭ ۆاگونداعى ءبىر كۋپەگە توپىرلاپ جولاۋشىلاردىڭ كىرىپ-شىعىپ جاتقانىن اڭعارىپ قالدىق. سۇراستىرساق, ءبىز مىنگەن ۆاگونعا اتاقتى باتىر اعامىز باۋىرجان مومىش ۇلى دا جايعاسقان ەكەن.
كەزەگىمىز كەلىپ, ءبىز دە كۋپەگە كىردىك. باتىر سالەمىمىزدى جىلى قابىلدادى. جولسەرىگىم ۇشقالاقتاۋ جان ەدى, ەلگەزەك بولىپ كورىنگىسى كەلدى-اۋ, سۋىرىلىپ سويلەپ, سۇراق قويا باستادى.
– اتىڭ كىم, بالام؟ – دەدى وسى كەزدە باۋىرجان اتا سۇرلانىڭقىراپ.
– ابىلاي!
– «جامان ءيتتىڭ اتىن ءبورىباسار قويادى» دەگەن! – دەپ مىرس ەتتى مۇرتىن شيراتىپ وتىرعان باتىر.
وسىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى ەدى. مەن باتىرمەن قوشتاسىپ, كۋپەمە اسىقتىم. ابىلاي نە شىعىپ كەتەرىن, نە وتىرا بەرەرىن بىلمەي بوگەلىپ قالدى. ارادا ون مينۋتتاي وتكەندە ول القىنىپ جەتتى.
– شاتاق شال ەكەن! – دەدى وتىرار-وتىرماس.
– ءوزىڭ شاتاقسىڭ. ۇلكەن كىسىنىڭ الدىندا سونشا سۋىرىلىپ سويلەپ نەڭ بار ەدى. باۋكەڭ سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى العاشقى سوزىڭنەن-اق تانىدى. ەگەر ىزەتتىلىك, سىپايىلىق تانىتساڭ «بالام, ابىلاي حانداي ارداقتى بول!» دەپ باتاسىن بەرەر مە ەدى, – دەدىم.
ول قارسىلاسپادى. توسەگىن سالىپ جاتىپ قالدى.
مەن باتىرمەن بولاتىن مىڭنان ءبىر مەزەتتەگى وسى كەزدەسۋدە تىم قۇرىسا ەكى-ءۇش اۋىز لەبىزىن ەستي الماعانىما وكىنىپ كەلە جاتتىم.
شەتەلدەردىڭ بىرىندە بالا كامەلەت جاسقا تولعان سوڭ ەسىمىن ءوزى تاڭدايدى دەگەندى وقىعانىم بار. بىراق, مۇسىلماندىقتا بۇل جوق قوي. بالاسىنا قانداي ات قويۋ اتا-اناسىنىڭ ىرقىندا. سوندىقتان قاسيەتتى اتتاردى بالاسىنا تەلي بەرمەي, ويلانۋ دا كەرەك سياقتى. كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ماقاشباي دەگەن مالشى كوكەمىز بار ەدى. ءبىر بالاسىنىڭ اتى پروكۋرور, ەكىنشى بالاسىنىڭ اتى گەنەرال, كەلەسى ءبىر بالاسىنىڭ اتى اكىم. وكىنىشتىسى سول, اتتارىن الپەشتەپ قويعان سول ىنىلەرىمىز اۋىلدان ۇزاي المادى. پروكۋرور مال باعىپ ءجۇر. گەنەرالىمىز ەگىستىكتىڭ قاراۋىلى دەپ ەستىدىك.
قالاي دەگەندە دە بالاسىنا قانداي ات قويامىن دەسە دە, اتا-انانىڭ قولىنان ەشكىم قاقپايدى. بىراق, سولاي ەكەن دەپ قيالدىڭ قايىعىنا ءمىنىپ قاڭعىپ كەتۋگە بولا ما؟ نارەستە دۇنيەگە كەلدى ەكەن, اعايىن-تۋىس, اۋىلدىڭ كوشەلى كىسىلەرى جينالىپ, ادەمى دە ايشىقتى ات تابۋعا ابدەن بولادى ەمەس پە؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ 1996 جىلعى 2 ساۋىردەگى «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىس-
تى ماسەلەلەردى شەشۋ ءتارتىبى تۋرالى» جارلىعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ حال-اكتىلەرىن تىركەۋ مەكەمەلەرى دە بۇل ىسكە اتسالىسقاندارى ورىندى سياقتى. ويتكەنى بۇگىندە وركەنيەت كوشىنە ىلەسكىسى كەلگەن كەيبىرەۋلەر ۇل-قىزدارىنا شەتەلدىك ەسىمدەردى دە قويا باستادى. سونداي-اق ادەمى دە اۋەزدى ەستىلەتىن (ماسەلەن, ارۋجان, ايارۋ, ايزەرە) ەسىمدەر ينكۋباتوردان شىققان شوجەلەر سياقتى ءجيى قايتالانادى. ارقالى اقىن مۇقاعالي جىرلاعانداي, ارينە, ادەمىلىك بىزگە كوپتىك ەتپەيدى. الايدا ءتاتتىنى كوپ جەسەڭ, اۋزىڭدى وياتىنى سياقتى, ءجيى قايتالاناتىن ەسىمدەر ءتۇبى ءبىر مەزى ەتەرى انىق.
ەندەشە, بالاعا ات قويۋدى تەك اتا-انالار عانا ەمەس, بۇكىل قوعام بولىپ قولعا الار كۇن كەلگەن ءتارىزدى.
سابىربەك ولجاباي
