قاقاباي ءوزى قىستاپ وتىرعان قىستاۋدىڭ جەلكەسىندەگى توبەگە شىعىپ, ايعاي سالعاندا قوزىكوش جەردەگى جىلقى قايىرىلادى-مىس. بەس-التى شاقىرىم جەردەگى جىلقىشىلارىنا ايتقان ءامىرى انىق جەتە بەرەدى ەكەن سوندا. اششى ايعاي ەمەس, ءامىرشىل داۋىس. ەندى, ءماديدى الىپ قاراڭىز. التى قىردىڭ استىنداعى اۋىلعا داۋىسى تالماي جەتە بەرەدى. اسقاق ءۇن. قاقاباي مەن ءمادي – قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ۇرپاعى. داۋىسى وتكىر, جەرىنە جەتكىزىپ ايتاتىن ءدىلمار, شەشەننىڭ جۇراعاتتارى. ەكەۋىنە دە قۇداي زور داۋىس بەردى. ماسەلە – اللا بەرگەن تالانتتى كىم قايدا جۇمسادى؟
* * *
بي اتانىڭ توپىراعىنان تۇلەپ ۇشقان ءانشى بۇلبۇلدار دا, دۇلدۇلدەر دە كوپ. الدىمەن اباي اندەرىن تۇپنۇسقادان جەتكىزۋشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتى ايتامىز. كوبىسى كەسىمدى ءسوز كەمەڭگەرىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. ماقپال ءجۇنىسوۆانىڭ دا داۋىسى قايتالانباس قۇبىلىس. ءانشى گۇلبارشىن تەرگەۋبەكوۆانىڭ داۋىسىندا دا دالانىڭ كەڭدىگى كورىنىس تابادى. زامانىندا كورنەكتى قالامگەر كارىم ساۋعاباەۆ «ماقپالدىڭ كومەيىنە قازدىڭ ءسۇتى تامعان... بەسىكتە بولەۋلى جاتقان جاس نارەستەنىڭ ۇستىنەن ۇشىپ وتكەن ءبىر توپ قازدىڭ قاڭقىلى كومەيگە تامىپ, كوكىرەككە سىڭگەن... مىڭ جىلدا ءبىر رەت بولاتىن قۇبىلىس!» دەپ سۋرەتتەپتى ءانشىنى. ءبىزدى اقىننىڭ سوزبەن سالعان سۋرەتى تولقىتتى. اقىننىڭ قيالى قيانداتىپ-اق جىبەردى دەيسىز!.. اسىلىندا قازدا ءسۇت بولماس. اقىن تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلىنىڭ «قازداردىڭ قاڭقىلىنان قايماق جالاپ, تۇندە ءسال اي ساۋلەسىن تىڭداپ الام» دەگەنى بار. ماسەلە, قاز ءسوزىنىڭ توركىنىندە ەدى. ول قاز – دالا ءدىلمارىنىڭ كەپيەت قۇسى عوي؟!
قاز داۋىستى...
* * *
وسىدان تۋرا التى جىل بۇرىن سول بالقانتاۋ باۋرايىنداعى ەگىندىبۇلاق اۋلىندا «اللا» دەپ قارقىلدايتىن قارعانىڭ پايدا بولعانىن ەستىدىك. ونى ءتىپتى سول ۋاقىتتا «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى نۇرلان امانوۆ تا تاسپاعا باسقان ەكەن. بۇل اقپاردى تاراتۋشى قايىر راحمەتۋللين ەرەكشە تىلسىم وقيعانى بايانداي كەلىپ «كىم ءبىلسىن, بالقانتاۋ باۋرايىن مەكەن ەتەتىن قارعالار ادامدارعا اللانى ۇمىتپاسىن دەگىسى كەلەتىن شىعار...» دەپ ويىن تۇيىندەپتى. ول دۇرىس قوي. دەگەنمەن, زامانىندا قازدىڭ داۋىسى قاڭقىلداپ ۇشقان قاسيەتتى ولكەدەن قارعالار قارقىلداعانىن ءبىز ۇناتپاعان ەدىك...
ەكىنشىدەن, سول اۋىلدىڭ تورىندە تۇرعان قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە قارعا قونىپ, ساۋىسقان ساڭعىمايتىنىن اۋىل تۇرعىندارى ەرەكشە تىلسىم كۇشپەن بايلانىستىرىپ الدەنەشە رەت ايتىپ ءجۇردى. ءبارى دە كەرەعار قۇبىلىستار. ءاسىلى قارعا سويلەمەس. اۋىتقۋشىلىقتىڭ اۋىلىن الىستان ىزدەمەدىك. سەبەبى بۇعان دەيىن قارقارالى, سەمەي, ەگىندىبۇلاق, مىرجىق, ەدىرەي, دەگەلەڭ, قاينار, باقتى, بالقانتاۋ شەگىندە اسا اۋىر يادرولىق پوليگونداعى سىناقتار سانى 456-عا جەتكەن. جانە ولاردىڭ جالپى قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنىڭ قۋاتىنان 2,5 مىڭ ەسە كوپ. ياعني, ودان بولىنگەن رادياتسيانىڭ ادامعا, جان-جانۋارعا زيانى شاش-ەتەكتەن. بۇل ورايدا ەڭ قاۋىپتىسى – يوندالاتىن رادياتسيانىڭ ىقپالى گەندىك كودتى داۋاسىز وزگەرىستەرگە سوقتىرۋعا مۇمكىن ەكەندىگى. بۇدان كەيىن قارعا قازاقشا سويلەمەگەندە قايتەدى؟! ء بىز كەرىسىنشە, ادامداردىڭ قارقىلداماعانىن تىلەيىك. ايتىس اقىندارى تابيعاتىنان ايتقىش كەلەدى. بي بابانىڭ بىلتىرعى ۇلان-اسىر تويىندا وتكەن الاماندا ءبىر اقىن «قاز داۋىستى بابالار كەلمەسكە كەتىپ, قىز داۋىستى جىگىتتەر كوبەيىپ تۇر» دەگەن ماعىنادا تەرەڭ ماعىنالى ءسوز ايتتى. راسىندا دا, قالماق حانىنىڭ قوس يىعىنا قابىلان بوپ مىنگەن قاز داۋىستى قاھار قايدا قازىر؟!
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
