اقپاراتتىڭ ەڭ العاشقى سويلەمى بىلاي باستالادى: «اقباقاي – جامبىل وبلىسى مويىنقۇم اۋدانى مويىنقۇم اۋىلىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 60 كم جەردە ورنالاسقان. 1968 جىلى گەولوگ دۋبەك دۇيسەنبەكوۆ اشقان». كەڭەس وداعى زامانىنان بەرى التىن ءوندىرۋ بويىنشا الدىڭعى قاتاردا بولعان, التىننىڭ ءتورت بىردەي ءتۇرى وندىرىلەتىن, جىل سايىن 1 تونناعا جۋىق تازا التىن بەرەتىن ايگىلى «اقباقاي» كەنىشىنىڭ اۆتورى, گەولوگ-قازاق, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۋبەك دۇيسەنبەكوۆ تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن, وسى مالىمەتتى كولدەنەڭ تارتساق, داڭق يەسىنىڭ ۇلتىنىڭ الدىنداعى ەڭبەگى مەن دارا بولمىسى اشىلا تۇسەر دەدىك.
«اقباقايدىڭ» اشىلعانىنا, بيىل ەلۋ جىل تولادى. ەلۋ جىلدان بەرى ەلدىڭ ەڭ ءىرى التىن كەنىشىندەگى مەتالدىڭ مولشەرى ءبىر مىسقال كەمىمەستەن, مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعىن وندىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. كوزى تىرىسىندە دۋبەك اعامىز «اقباقايدىڭ» استىندا كەمى بەس عاسىرعا جەتەتىن التىن بار» دەگەن ەكەن. «التىن-الماس» اق-تىڭ قۇرامىنداعى اتاعى الىسقا كەتكەن اقباقاي بولىمشەسى جىل سايىن 1 ملن-نان ارتىق قۇرامىندا التىنى بار كەن ءوندىرىپ, بيۋدجەتكە 1 ملرد تەڭگەدەن ارتىق سالىق قۇيادى. جەردىڭ بەتىندە جاتقان, وڭاي جولمەن الىناتىن التىننىڭ ءبارى ەرتەڭ تۇگەسىلەدى, ال مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اقباقايدىڭ باۋىرىنا باسقان التىنى التىن ءوندىرۋ جاعىنان الەمدە الدىڭعى ورىن الاتىن ەڭ ءىرى وڭتۇستىك افريكانىڭ ۆيتۆاتەرسراندىنان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. افريكالىق كەنشىلەر ەكى عاسىردان بەرى جەردى ۇڭگىپ كەلەدى, قازىر 5 شاقىرىم تەرەڭدىكتەن التىن الىپ جاتىر. ال «اقباقاي» ەلۋ جىلدى ەندى عانا ەڭسەرىپ, بەس ءجۇز مەتر تەرەڭدىككە ەندى عانا بويلاپ كەلەدى. دۇيسەنبەكوۆتەردىڭ التىنى تاۋىپ الا قوياتىنداي باياعىنىڭ بايلارىنىڭ قاشىپ بارا جاتىپ, تاۋ-تاستىڭ جىقپىلىنا تىعىپ كەتكەن التىنى ەمەس. ول توننالاعان قۇمنىڭ ىشىنەن گراممەن عانا تابىلاتىن كەن. وڭتۇستىك قازاقستان ەكسپەديتسياسىنىڭ باس گەولوگى وسى بايلىققا اشقۇرساق كۇيدە, قوينىنداعى تاس بوپ قاتقان نانىن قارا سۋعا ءجىبىتىپ جەپ, قارعانىڭ ميى قاينايتىن اپتاپ ىستىق, اڭقانى كەپتىرگەن اڭىزاق جەلدىڭ وتىندە, جاۋىن-شاشىن, بوراندى كۇندەردە ۇشى-قيىرى جوق بەتپاقدالانى جاياۋلاپ-جالپىلاپ كەزىپ ءجۇرىپ كەزدەسكەن ەدى. العاشقى التىندى الىپ, سىناماسىن زەرتحاناعا جىبەرگەندە كۇتپەگەن ناتيجە بەردى – بىردەن 120 گرامم تازا التىن الاقاندا جارقىراپ تۇردى.
جارىق دۇنيەگە پەرزەنت سىيلاعان جۇمىر باستى ءاربىر اتا-انا سياقتى, گەولوگيا عىلىمىنىڭ زاڭى بويىنشا ءار مامان ءوزى اشقان كەن ورنىنا ءوزى ات قويۋعا قۇقىلى. اسپانداتىپ, اسقاقتاتىپ سالاتىن حالىق اندەرىن جاقسى كورەتىن دۋبەك ءوزى اشقان كەن ورىندارىنىڭ بارىنە ءان اتاۋىن بەردى. «اقباقاي», «بۋرىلتاي», «ياپۋر-اي», ء«لايلىم», «ماقپال», «قاراكەسەك», «قاراتورعايىم», «اقماڭدايلىم», «اقتاماق» – د.دۇيسەنبەكوۆ ءوزى اشقان الپىسقا جۋىق التىن كەنىشىن حالىق اندەرىنىڭ اتىمەن اتادى. ءوزى دە ونەردەن قارا جاياۋ ەمەس ەدى, ءبىر انشىدەي-اق شىرقايتىن باس داۋىسى تىڭداۋشىسىنىڭ باسىن شايقاتىپ, اۋدەم جەرگە دەيىن قالىقتايتىن كەڭ دياپازونى تاڭىرقاتىپ-اق تاستايتىن. العاش 3-كۋرستا وقىپ جۇرگەنىندە اقشاتاۋعا جاس گەولوگ بولىپ تاجىريبەدەن وتۋگە بارعاندا, ويلاماعان جەردەن بەيتانىس بىرەۋدىڭ تويىنا قوناق بولىپ قاتىسۋدىڭ رەتى كەلىپ, قوناقكادە سۇراپ كەۋ-كەۋلەگەندەردىڭ الدىندا تاماعىن ءبىر كەنەپ الىپ «قاراكەسەكتى» شىرقايدى. دۋبەكتىڭ كومەيىنەن كۇركىرەي شىعاتىن قويۋ-قوڭىر بارقىت داۋىسى ۇلكەن-كىشىنى تۇگەل ەستەن تاندىرىپ, «قاراكەسەكتىڭ» قۇدىرەتىمەن اقشاتاۋدان اتتانعانشا سول جەردەگى تۇرعىنداردىڭ ۇيىنە كەزەك-كەزەك قوناق بولۋ قۇرمەتى بۇيىرادى.
اشقان كەنىشتەرىنىڭ بارىنە وڭدى-سولدى ءاننىڭ اتىن ۇلەستىرەتىندەي, توپىراقتى بەلدەن قازىپ التىن-كۇمىس ىزدەگەن دۋبەك دۇيسەنبەكوۆتىڭ ومىرلىك مۇراتى مەن ءان ونەرىنىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بولۋى مۇمكىن؟ باقساق, دۋبەك اعامىز جاسىنان جەتىم قالىپ, تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۇبىندەگى شۇبار اۋىلىنداعى ينتەرناتتا تاربيەلەنىپتى. سول ۋاقىتتىڭ تارتىبىنە سايكەس, بارلىق ينتەرناتتاعىداي بۇل جەردىڭ ديرەكتورى دا بالالارعا تەمەكى تۇستەس سارعىش ماتادان بىردەي ەتىپ كيىم تىككىزەدى. بىراق ساپاسىز ارزان ماتادان تىگىلگەن كيىمنىڭ ءبىر جۋعاندا-اق بالاق-جەڭى ءبىر قارىسقا قىسقارىپ, وتىرىپ قالادى. بىردە ونسىز دا جۇدەۋ ءجۇزدى بالالار سيراقتارى سەرەيىپ شولتيعان شالباردى كيىپ جۇرگەندە, ينتەرنات ديرەكتورى ينە-جىپتەن جاڭا شىققان سۋ جاڭا كوستيۋم-شالبار كيىپ, شىرتتاي بولىپ جۇمىسقا كەلەدى. جەتىم بولسا دا, بويىندا جاسىقتىعى جوق دۋبەك مىنانداي جوسىقسىز ىسكە جانى كۇيىپ كەتىپ, اشۋى القىمىنا تىعىلىپ, ديرەكتوردىڭ كەڭىردەگىنەن الا تۇسەدى. بالا بولسا دا, ديرەكتوردىڭ ءىسىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن وزىنشە دالەلدەپ, كوگەنكوزدەردىڭ نەسىبەسىن جىرىپ جەگەنىن بەتىنە باسادى. الپىس ەكى تامىرىنداعى قانى باسىنا اتتانداي شاۋىپ, اشۋدان دىرىلدەپ كەتكەن ديرەكتور دۋبەكتىڭ بەتىنەن شاپالاقپەن سالىپ قالادى, دۋبەك تە قاراپ قالماي ينتەرناتتىڭ قوجاسىن كەۋدەسىنەن يتەرىپ جىبەرەدى. ءىس ناسىرعا شاۋىپ, دۋبەك مەكتەپتەن دە, ينتەرناتتان دا قۋىلادى. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بۇل وقيعادان قۇلاعدار بولىپ, تەكسەرە كەلگەندە, ديرەكتوردىڭ ءبىرتالاي بىلىعى اشىلىپ, جۇمىسىنان بوساتىلادى دا, ورنىنا سەيىلبەك نۇرپەيىسوۆ ديرەكتور بولىپ كەلەدى. ول كىسى دۋبەكتى مەكتەپكە قايتادان الىپ, وقۋ كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى, مەكتەپ ستاروستاسى ەتەدى. دۋبەك ينتەرناتقا كەلىسىمەن اسحانادا, وقۋ بولمەسىندە ءتارتىپ ورناتادى. بالالاردىڭ ولشەۋلى تاماعىن ۇرلايتىن اسپازدار دۋبەكتى كورسە, تايساقتاپ, جامان ادەتىن جاساۋدان جاسقانىپ تۇرادى ەكەن. تاماعى تۇگەلدەنگەن بالالاردىڭ اراسىنداعى بۇزىقتىق تا بىرتىندەپ تىيىلا باستايدى.
وسىنىڭ ءبارىن بايقاپ جۇرگەن جاڭا ديرەكتور دۋبەكتى جاز بولسا ارباكەش ەتىپ, قىس بولسا شانا ايداتىپ, جانىنان تاستاماي الىپ جۇرەدى. ءوز زامانىنىڭ وقىعان زيالىسى سەيىلبەك نۇرپەيىسوۆ قىزمەت بابىمەن جەتىسۋ جەرىندە جۇرگەنى بولماسا, اتا تەگى ارقا جۇرتىنان تارايتىن قازاقتىڭ ۇرپاعى. ەكەۋى اۋىلدان ارقان بويى ۇزاپ شىعىسىمەن-اق جازىلىپ جاتقان ميداي جازىق جازيرالى القاپ سەكىلدى اقاننىڭ, ءبىرجاننىڭ, سەگىز سەرىنىڭ كەڭ تىنىستى اندەرىن كوسىلە شىرقاپ, ونىسىمەن قويماي, «سەنىڭ داۋىسىڭ ءتىپتى جاقسى ەكەن» دەپ دۋبەككە دە ۇيرەتەدى. جاستايىنان ىشكى الەمىن, كوكىرەك-كەۋدەسىن ءاننىڭ ءىنجۋ-مارجانىمەن تولتىرىپ العان دۋبەك كەن ىزدەيتىن كاسىپتىڭ يەسى بولا تۇرا, دالا كەزىپ, قازىناعا كەنەلگەن سايىن ءار كەنىشتىڭ باسىرەسىنە ءبىر ءاننىڭ اتاۋىن بايلاپ وتىرۋى سول سەبەپتەن بولسا كەرەك. ۇلتىنىڭ اسىل مۇراسىن ءدال وسىنداي جولمەن ۇلىقتاپ, توزباس ەسكەرتكىش سوعىپ كەتكەنىن ءوزى دە سەزبەگەن بولار, بىراق مۇنداي ۇلى ءھام تەكتى ءىس ءوز ەلىن شەكسىز سۇيگەن ەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىنى حاق.
كەن ىزدەستىرۋ جانى قالاپ ىستەيتىن, كەرەمەت جاقسى كورگەن سۇيىكتى ءىسى بولىپتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جەر قويناۋىنىڭ بۇلكىلىن, التىن جاتقان جەردى جۇرەگىنىڭ, تۇيسىگىنىڭ ءاربىر تامىر-تالشىعىمەن قاپىسىز سەزەتىن حالگە جەتكەن. بۇل قاسيەتىن ءوزى دە ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىن كورىنەدى. كەيدە جەل تەربەپ تۇرعان جۋسان سىبىرلايدى, كەيدە باس يزەپ ءدىرىل قاققان يزەن يەك قاعادى, كەيدە تىم-تىرىس جاتقان تاس, كەيدە توپىراقتىڭ ءتۇسى تۇسپالداپ, ءۇمىتىن قوزعاپ, «ۇڭگى» دەگەندەي بولادى. قازسا, التىن شىعادى. گەولوگ بولا تۇرا, ومىرىندە بىردە-ءبىر كەن ورنىن اشا الماي كەتكەن ادامدار دا بار. ايتسە دە دۋبەك «بەسكەمپىردى» ۇلكەن قيىندىقپەن اشتى. قايتا-قايتا التىن جاتقان جەردى تاۋىپ الا بەرەتىن دۋبەكتى اينالاسىنداعىلار «وسىنىڭ-اق جولى بولا بەرەدى ەكەن» دەپ ۇناتپاعان. «بەسكەمپىر» اشىلماي تۇرىپ, جوعارىدان نۇسقاۋ بەرەتىن باسشىلار جاڭادان جاساقتالىپ جاتقان ەكسپەديتسياعا مۇنى ءتىپتى جولاتقىسى دا كەلمەگەن. توپىراقتىڭ توبەسىن تەسىپ تۇرىپ, تۇبىنە قانشا بۇرعى ءتۇسىرىپ, بارلاۋ جاساسا دا, اقىرى تاپپاعان سوڭ ەكسپەديتسيا توبى «التىن جوق» دەپ جاۋىپ كەتەدى. بىراق دۋبەك تاپ سول جەردە التىننىڭ جاتقانىن سەزەدى. «قازباسا بولمايدى» دەپ قالىڭ جۇرتتى تاعى دا كوتەرەدى. ەكىنشى رەت قازۋعا رۇقسات العانىمەن, توپ قۇرامىنا دۋبەكتى تاعى دا قوسپايدى. التىن تابىلمايدى. ەكسپەديتسيا قۇرامىنا الىنباسا دا, بار بولا تۇرىپ, تابىلماي جاتقان التىنعا ءىشى اشىعان دۋبەك ءۇشىنشى رەت رۇقسات سۇرايدى. امالى قالماعان باسشىلار دۋبەكتى ارالاستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. ىسكە كىرىسكەن بەتتە بۇرعىنى ولار سياقتى تىگىنەن ەمەس, كولبەي تۇسىرگەننەن-اق قۇم ارالاس ۇساق سارعىش تۇيىرشىكتەر كورىنە باستايدى. «التىن جەردىڭ استىندا جاي جاتپايدى, تامىرلانىپ جاتادى. بىردەن كەسىپ ءوتۋ كەرەك» دەگەن ەكەن. راسىندا دا, ەرەكشە قابىلەت. جۇرە كەلە, ناعىز ماماننىڭ بويىن كاسىبي ادەت جايلاي باستايدى. دۋبەك اعامىز دا اسىعىس ءجۇرۋدى ەشقاشان داعدى قىلماعان. مىندەتتى تۇردە ايالداپ, اسىقپاي كوز توقتاتىپ قاراپ, تاس بولسا, توپىراق بولسا دا, الاقانىنا سالىپ, سيپالاپ كورىپ, ۇناسا, اۋىرلىعىنا قاراماستان ارقالاپ الاتىن بولعان.
تالانتتى ادامنىڭ تاعدىرى دا وزگەشە بولادى. ول تاعدىردى ەڭ الدىمەن مىنەز جاسايدى. جالپى, دۋبەكتىڭ بالا كۇنىنەن قالىپتاسقان ادىلەتسىزدىك كورسە توزبەيتىن, شىندىقتىڭ تۋى جىعىلىپ بارا جاتسا شىرقىراپ ارا تۇسەتىن, ءتىلىن تەك اقيقاتتىڭ الداسپانى ەتىپ ۇستايتىن وتكىر مىنەزى تاعدىر جولىنا تارامىستاي بولىپ تارتىلدى. كىمگە دە بولسا قاسقايىپ قارسى تۇرا الاتىن, ءوز دەگەنىنەن قايتپايتىن بىربەتكەي, قايسار مىنەزى الداعى ءومىر جولىندا اينىماس سەرىگى بولدى. وڭتۇستىك قازاقستان گەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى ونى ەكى رەت وداققا ەڭبەگى سىڭگەن گەولوگ اتاعىنا, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا ۇسىنعانىندا, مينيسترلىكتەگىلەر تاباندى تۇردە قارسىلىق تانىتقان. ولاردىڭ باعىنا قاراي, دۋبەك اعامىز مۇنداي اتاق-داڭقتاردى ءتىپتى قاجەتسىنبەپتى دە.
قازاق جەرىنىڭ توپىراعىنىڭ استىندا التىن جەتەدى. بۇل – دۋبەك دۇيسەنبەكوۆتىڭ جاساعان ءتۇيىنى. قانداي قيىندىقپەن الىنسا دا, التىن ەشقاشان قۇنىن جوعالتپايدى. مۇنايدىڭ باعاسى حالىقارالىق نارىق باعاسىنا تۇبەگەيلى تاۋەلدى, باعاسى كۇن سايىن قۇبىلادى. ال مەملەكەتتىڭ بايلىعى التىنمەن ەسەپتەلىپ, قورى التىنمەن سالماقتالادى. بىراق قازاق ەلىن التىنعا بەلشەسىنەن باتىرىپ, قامباسىن قازىناعا تولتىرىپ, كوزىن تاپقان ۇلدارىن باسىنان باقايشاعىنا دەيىن بايلىققا بولەپ, باعلان جاساعان باتىر مىنەزدى دۋبەك دۇيسەنبەكوۆتىڭ ءوزى ادام ايتسا سەنگىسىز قاراپايىم ءومىر سۇرگەن ادام. التىن اققان داريانىڭ جاعاسىندا وتىرىپ, ءبىر جۇتىمىن دا ىشپەدى. كەيىنگى بيزنەس تىلىمەن ايتقاندا, اكتسيا تۇگىلى, ءوزى تاپقان مول التىننان ءبىر گرامم الماي-اق, قاستەرلەۋگە تۇرارلىق الىپ تۇلعاعا اينالدى. ارينە, مۇنى مويىندايتىندار عانا مويىنداي الادى, بىلسە دە مويىنداعىسى كەلمەيتىندەر بار. ءبىزدىڭ مينيسترلىكتەگىلەر «كوزى ءتىرى ادامنىڭ اتىن بەرۋگە بولمايدى» دەپ كەرگىپ وتىرعاندا, ادال ەڭبەكتى عانا باعالايتىن اۆستراليالىقتار العاش «اقباقايعا» ينۆەستور بولىپ كەلىسىمەن, اڭىزعا اينالعان گەولوگتىڭ «گەوگرافياسىمەن» تانىسقان سوڭ-اق التىن مەن كۇمىستى بالقىتۋعا ارنالعان زاۋىتتارىنا د.دۇيسەنبەكوۆتىڭ ەسىمىن بەرىپتى. بۇگىندە «اقباقايداعى» التىن وندىرەتىن زاۋىت دۋبەك دۇيسەنبەكوۆتىڭ اتىمەن اتالادى. دۋبەك اعامىز «اقباقايدىڭ» اشىلعانىنا 25 جىل» دەپ «الماتى اقشامىنا» ماقالا جازعان ەكەن. سوندا: «اقباقاي – التىن بۇلاعىم, ەل تاۋەلسىزدىگىنە جاققان شىراعىم» دەگەن جولدار بار. بۇل كىسىلەر بايلىقتى ەمەس, ءبىلىمدى, اردى, ەڭبەكتى عانا ءپىر تۇتىپ, ەلىنىڭ ەشكىمنەن كەم بولماي, وزىق بولۋىن عانا ويلادى. ەڭ وكىنىشتىسى, تاۋەلسىزدىكتى ءتاۋ ەتىپ, ۇلت ءۇشىن ۇيقى مەن كۇلكىنى بىلمەي ەڭبەك ەتكەن ەردىڭ ءۇش بولمەلى پاتەرى ورنالاسقان ۇيگە ەسكەرتكىش-تاقتا دا قاعىلماپتى. قازاقستان گەولوگتارى ارداگەرلەر ۇيىمى پارلامەنتكە, الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە حات جازىپ, كوشە سۇراعان. دۋبەك اعامىزدىڭ وشاعىنىڭ وتىن وشىرمەي, ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرعان جارى قانتاي اپايدىڭ ايتۋىنشا, بۇل شارۋا دا كەشەۋىلدەپ جاتقان كورىنەدى. دۋبەك دۇيسەنبەكوۆ كولدەنەڭىنەن كەلىپ كيلىگەتىن كوك اتتى ەمەس, كوشە اتىن يەلەنۋگە تولىق حاقىسى بار ادام. جۇزگە جۋىق كەن ورنىن, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ التىن قورىن جاساقتاپ وتىرعان ونشاقتى اسا ءىرى كەنىشتى, جالپى قازاقستانعا التىن قويماسىن اشىپ بەرگەن تۇلعاعا الماتى مەن استانانىڭ قاي-قايسىسىنان دا كوشە سىيلاۋعا, تارشىلىق جاسالماۋى ءتيىس.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
