ەلباسى ەندىگى جەردە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى مەملەكەت قۋاتتىلىعىنىڭ ولشەمىنە اينالاتىنىن ايتىپ, بۇل باعىتتاعى قارەكەتتى كۇشەيتۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. وسىعان ساي ەلىمىزدە ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەندى. ءدىن ماسەلەلەرىن رەتتەۋدى كوزدەگەن زاڭ جوباسى دا جاقىندا ءماجىلىس قاراۋىنا ۇسىنىلادى. مۇنىڭ بارلىعى قاتەردىڭ الدىن الاتىن كەشەندى شارالاردىڭ باستاماسى بولماق.
440 «جيحادشىنىڭ» جولى كەسىلدى
ارينە بارىنشا قام جاساعانىمىزبەن, قاۋىپ ءبىرجولاتا سەيىلدى دەپ ايتۋعا بولماس. لاڭكەستىكتىڭ ۇرىعىن سەبۋشى راديكالدى اعىمداردىڭ دا قول قۋسىرىپ وتىرعىسى جوق. جولىن تاۋىپ, يدەولوگياسىن ازاماتتارىمىزدىڭ ساناسىنا سىنالاپ سىڭىرۋگە تىرىسىپ باعۋدا.
كەيبىر دەرەكتەر ءبىر ءسات تە بوساڭسۋعا بولمايتىنىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن سوڭعى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە «جيحاد» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, تەرروريزم وشاعىنا اينالعان ەلدەرگە كەتپەك بولعان 440 قازاقستاندىقتىڭ جولىنا توسقاۋىل قويىلىپتى. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ رەسمي دەرەگى. 2014 جىلى سودىرلاردىڭ سويىلىن سوعىپ, شەتەل اسۋعا تالپىنعان 136 قازاقستاندىق انىقتالسا, قاۋىپسىزدىك قىزمەتى 2015 جىلى – 151, 2016 جىلى – 91, ال وتكەن جىلى 62 ادامدى قامدانىپ جۇرگەن تۇستا تەجەگەن.
«قابىلدانعان شارالارعا قاراماستان ەل ازاماتتارىنىڭ شەتەلدە تەرروريستىك ارەكەتتەرگە قاتىسۋ پروبلەماسى ءالى دە وزەكتى بولىپ وتىر» دەيدى رەسمي دەرەككوزى. قاپىسىن تاۋىپ, سيرياعا قاشىپ ۇلگەرگەندەر دە بار. ول جاقتا «جۇماقتىڭ» جوق ەكەنىن كوزىمەن كورگەن سوڭ, «جازدىق, جاڭىلدىق» دەپ ورالىپ جاتقاندار دا كەزدەسەدى. بۇگىنگە دەيىن حالىقارالىق لاڭكەستىك ۇيىمدار لاگەرلەرىنەن, سونداي-اق ءۇشىنشى ەلدەردەگى ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىمداردان قازاقستاننىڭ 125 ازاماتى قايتارىلعان كورىنەدى, ولاردىڭ 57-ءى تەرروريستىك ارەكەتكە قاتىسقانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. «قاسقىردى قانشا اسىراساڭ دا, ورمانعا قاراپ ۇليدى» دەمەكشى, اعىمدار ارباۋىنا تۇسكەندەردىڭ شەتەل اسۋى قالاي الاڭداتسا, قايتىپ كەلۋى دە قورقىنىش تۋعىزادى. كەيىنگى زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە ساي تەررورلىق قىلمىسقا قاتىسى بارلارعا ەڭ قاتال جازا قولدانىلاتىنى عانا داتكە قۋات.
وكىنىشتىسى, راديكاليزم تورىنا شىرمالعانداردىڭ وزدەرىمەن بىرگە تالاي جاس ورەندى قۇردىمعا الا كەتكەنى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى مالىمەتىنشە, سيريا-يراك اۋماعىندا 16 جاسقا دەيىنگى 400-گە تارتا قازاقستاندىق بالا ءجۇر. بۇگىنگە دەيىن ولاردىڭ 60-تان استامى ورالعان. شامامەن تاعى 50 بالا ەلگە قايتارىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
باستى سەبەپ –راديكالدى اعىمدار
وسى قۇبىلىستى زەرتتەۋشىلەر بەيبىت ءومىردى, ەت جاقىندارىن تارك ەتىپ, وت پەن وقتىڭ ورتاسىنا قاشۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, تۇرمىستىق قيىنشىلىقتارمەن بايلانىستىرادى. دەگەنمەن قازىرگى قالىپتاسقان جاعداي نەگىزگى ىقپال ەتۋشى كۇش ۋاعىزدى سىرتتان ءھام ىشتەن ۇدەتە تۇسكەن راديكالدى اعىمدار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
«تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ينتەرنەتتەگى اقپاراتتىق-ناسيحات ماتەريالدارىنىڭ تەحنيكالىق, كوركەمدىك جانە پسيحولوگيالىق ساپاسى ارتا تۇسكەنى بايقالادى» دەيدى ۇقك. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋ حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ءوز اۋديتورياسىن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋىنە, جۇرگىزىلەتىن ۇگىت-ناسيحاتتى جۇيەلى جولعا قويۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان كورىنەدى.
وتكەن جىلى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى 4332 ءدىني ماتەريالعا ساراپتاما جۇرگىزگەن. سونىڭ 196-ىندا تەرىس پيعىل كورىنىس تاپقانى انىقتالىپتى.
بۇدان بولەك, 10174 سايتتىڭ مازمۇنىنا ساراپتاما جاسالعاندا, ءۇش مىڭنان استامى زاڭ بۇزعانى بەلگىلى بولعان.
وسى ورايدا ەلىمىزدە دىنگە قاتىستى دۇرىس اقپارات بەرۋگە ماشىقتانعان مامانداردىڭ جوقتىعى ءجيى ايتىلادى. رەسمي دەرەك بويىنشا, قازىرگى كۇنى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توپتارىن تەولوگ-ماماندارمەن قامتۋ قاجەتتى مولشەردىڭ تەك 55 پايىزى دەڭگەيىندە. ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى جاڭا باعدارلامادا وسى كورسەتكىشتى 2022 جىلعا قاراي 100 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
قاتاڭ شارالار قولدانىلادى
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەلىمىزدە تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ باعىتىندا كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە.
اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جوباسى بۇگىندە ءماجىلىس قاراۋىنا ەنگىزىلدى. وسى قۇجاتتا جات اعىمداردىڭ الدىن الۋ باعىتىندا بىرقاتار نورما ۇسىنىلىپ وتىر. جالپى راديكالدىق يدەولوگيانى تاراتۋدىڭ بىردەن ءبىر قاينار كوزى شەتەلدىڭ كۇماندى تەولوگيالىق وقۋ ورىندارىندا وقىپ كەلگەن قازاقستاننىڭ ازاماتتارى ەكەنى ۇقك ۇسىنعان باعدارلامادا ناقتى كورسەتىلگەن.
وسى ورايدا, ءدىن سالاسىنداعى جاڭا زاڭ جوباسىندا شەت مەملەكەتتەردە ءدىني ءبىلىم الۋعا شەكتەۋ قويۋ ۇسىنىلدى. ياعني, ەندىگى جەردە ازاماتتارىمىز شەتەلدىڭ ءدىني وقۋ ورىندارىنا قازاقستاندا جوعارى ءدىني ءبىلىم العاننان كەيىن عانا جىبەرىلەدى.
قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان تاعى ءبىر نورما دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدارعا قاتىستىلىعىن كورسەتەتىن سىرتقى اتريبۋتتاردى, كيىم-كەشەكتى قوعامدىق ورىنداردا پايدالانۋعا, كيۋگە جانە تاراتۋعا جول بەرمەۋ جونىندە. ياعني, وسى زاڭ قابىلدانسا بالاقتى شولتيتىپ, ساقالىن وزگەشە وسىرگەن, بەت-اۋىزىن تۇمشالاپ, وقشاۋلانعان ادامدارعا كەم دەگەندە 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنۋى مۇمكىن.
ءدال وسى ماسەلەگە قاتىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءدىني باسقارما وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە: ء«دىني ساۋاتسىزدىعىنىڭ ناتيجەسىندە جاستارىمىز ساقال قويىپ, شالبارىنىڭ بالاقتارىن قىسقارتىپ تاستايدى. قارا كويلەك كيىپ, بەتى-اۋزىن تۇمشالاعان قىزدارىمىزدىڭ قاتارى كوبەيدى. بۇل ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە دە, حالقىمىزعا دا جات. بۇعان زاڭنامالىق دەڭگەيدە تىيىم سالۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ كەرەك. قازاق قارا كيىمدى قارالى كەزدە عانا كيەدى, – دەپ قاداپ ايتقانى بەلگىلى.
سونىمەن قاتار ءدىندى جانە ءدىني كوزقاراستاردى پايدالانا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە كورىنەۋ ىرىتكى سالۋعا, ولاردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى جاساپ, ەلدەگى باسقارۋشىلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتۋگە جول بەرمەۋ ماسەلەسى دە زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلىپ وتىر.
قاپەرگە الاتىن ماسەلەلەر
قاراپ وتىرساق, ەلىمىزدە ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ باعىتىندا كوپتەگەن شارالار جاسالىپ جاتىر. سوعان قاراماستان قاۋىپ سەيىلگەن جوق. جالپى 2014 جىلدان بەرى قازاقستاندا 30 تەرروريستىك اكتىنىڭ جولى كەسىلگەن ەكەن. 2014 جىلى 3 وقيعانىڭ الدى الىنعان بولسا, 2015 جىلى 4, ال 2016 جىلى 12 لاڭكەستىككە توسقاۋىل قويىلىپتى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە ۇقك 11 ارەكەتتى دەر كەزىندە انىقتاپ ۇلگەرگەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, قاۋىپ-قاتەر ازايار ەمەس.
وسىنىڭ ءوزى تالاپ پەن ءتارتىپتى كۇشەيتۋ, جازانى قاتاڭداتۋ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ناتيجەسىن بەرگەنىمەن, ودان لاڭكەستەردىڭ سانى ازايمايتىنىن, بۇل كۇرەستە سالداردان گورى سەبەپكە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن كورسەتكەندەي.
وسى ورايدا قوعامنان وقشاۋلانىپ, اسىرەدىنشىلدەر جەتەگىندە كەتەتىندەردىڭ كوبەيۋىنە جول سالاتىن بىرنەشە ماسەلەنى بايقاۋعا بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى - جاستاردى ازعىرۋشى اعىم وكىلدەرىنىڭ ەركىنسۋى. ماسەلەن, 2016 جىلى اقتوبەدەگى لاڭكەستەر قانداستارىنا قان قۇشتىرعاندا كىمدەردىڭ ۋاعىزىنا دەن قويعانىن اتاپ-اتاپ ايتقانى بەلگىلى. الايدا, وسىدان كەيىن قانداي دا ءبىر ۋاعىزشىنىڭ جازالانعانى تۋرالى دەرەك بولعان جوق.
قوعامدى قاق جارىلۋعا باستايتىن تاعى ءبىر سەبەپ – ءدىني كيىم ماسەلەسى. كوزىقاراقتى وقىرمان سوڭعى 1-2 جىلدا وسى ءۇشىن مەكتەپپەن سوتتاسىپ جاتقان اتا-انالاردىڭ كوبەيگەنىن كورىپ وتىر. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى وقۋ ورنىندا ءدىني كيىمگە تىيىم سالاتىن ارنايى بۇيىرىق تا شىعارعانىمەن, نارازىلار ازايار ەمەس. وسى رەتتە شەكتەۋدەن گورى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ قاجەتىگى انىق بايقالادى.
تاعى ءبىر ۋشىعىپ تۇرعان جايت – ءدىني اعىم وكىلدەرىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەتتەن باس تارتۋى, اسىرەسە ەكپە سالعىزباۋى. مۇنىڭ سالدارى تۇتاس قوعامنىڭ ساۋلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ماماندار ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. بىراق, سەكتالاردىڭ ىقپالىنداعى جۇرتتىڭ رايىنان قايتارا الماۋدا. وسى ورايدا, جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە تاعى دا حالىقتىڭ كوزىن اشاتىن ناقتى اقپاراتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەگىز بولۋدا.
وسى ورايدا الداعى بەس جىلعا ارنالعان باعدارلامادا نەگىزىنەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, تەولوگ-مامانداردى كوبەيتۋگە, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سوعان ساي شارالار قولدانۋعا نازار اۋدارىلۋى كوڭىلدى ورنىقتىرادى.
قامبار احمەتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
