جەر-سۋدىڭ شەجىرەسىن شەرتەتىن جەلىلى اڭىز-ءاپسانالار تاڭعاجايىپ ءبىتىمدى تاۋ-تاس, وزەن-سۋ, كول-بۇلاقتاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپ-سالدارىن حالىققا تۇسىندىرەدى. قازاق ميفتەرىنىڭ ءبىر توبىندا قاسيەتتى تاۋ-تاس, وزەن-كول جاۋعا قارسى سوعىسىپ, كوز جۇمعان رۋحى بيىك جانداردان قالعان تاريحي ەسكەرتكىش, كۋا رەتىندە سومدالادى دا, مۇنداي مانگە يە بولعان جاعىراپيالىق ولكە قازىرگى ۇرپاقتى بابالار داۋىرىمەن جالعاستىرىپ, زەردەسىنە ءاماندا وتانشىلدىق سانانىڭ ءدانىن سەبەتىن كيەلى مەكەنگە اينالادى. دەمەك, ۇلتتىق ەپوس پەن ميفولوگيا تابيعاتپەن ۇندەسە كەلە كەز كەلگەن ۋاقىتتا حالىقتىڭ تاريحي جادىن وياتىپ, باسقىنشى جاۋعا قارسى قاھارماندىق رۋحتى سىلكىندىرەتىن كود-قۇرالعا اينالادى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتەن دە كەڭ-بايتاق دالامىزدا دارا بولمىس-ءبىتىمى, كەرەمەت كەلبەتىمەن كوزگە ىستىق كورىنەتىن بابالاردىڭ رۋحى سىڭگەن قاسيەتتى تاۋ-تاس, كول-بۇلاق قالىڭ جاۋدى جامساتقان قاھارماندارىمىزعا ارناپ ەل انا مەن جەر انا بىرىگىپ تۇرعىزعان سالتاناتتى مونۋمەنت كەشەندەي بۇگىنگى ۇرپاققا اسەر ەتىپ وتىرعان دەۋگە نەگىز بار.
قازاقتىڭ كوپتەگەن ءاپسانا-ميفتەرىندە الىپتار مەن باتىرلار, سونىمەن بىرگە اۋليە جاندار ءتىرى كۇندەرىندە قيساپسىز جاۋلارعا قارسى قاسىق قانى قالعانشا سوعىسىپ, كوز جۇمعان سوڭ, ولاردىڭ قاسيەتتى دەنە-مۇشەلەرى قازىرگى شاقتا دالامىزدا تۇرعان بەلگىلى ءبىر تاۋ-تاسقا, ياعني, جاعىراپيالىق وقشاۋ نىسانعا اينالىپ كەتكەنى تۋرالى باياندالادى. وسىلايشا ۇلان-عايىر دالامىزداعى جەر-سۋدىڭ جاراتىلۋ تاريحى جاۋعا قارسى سوعىسقان قاھارمانداردىڭ ومىربايانىمەن ۇشتاستىرىلىپ, ولكەدەگى تابيعاتتىڭ عاجايىپ نىساندارىنا كيەلى ماعىنا بەرىلەدى.
ماسەلەن, ابىلايدىڭ حان ورداسى ورنالاسقان كوكشەتاۋ وڭىرىندەگى سۇلۋ دا سىمباتتى تاۋ-تاستار تىزبەگى تۋرالى جەلىلى ميفتەردىڭ ارقاۋى ەل قورعانى باتىرلاردىڭ قاھارماندىق ومىرىمەن قابات ورىلگەن.
«وقجەتپەس» تۋرالى مىنا ماتىنگە نازار اۋدارايىقشى:
«ەرتەدە وقجەتپەس دەگەن الىپ باتىر بولعان ەكەن-مىس. ونىڭ بويىنىڭ بيىكتىگى سونداي, جاۋدىڭ اتقان جەبەسى باتىردىڭ باسىنا دارىمايتىن بولعان. ونى ات تا, اتان تۇيە دە كوتەرە المايدى. ساۋىت-سايمانى دا اۋىر بولسا كەرەك, سول سەبەپتەن, جورىقتا پىلگە ءمىنىپ جۇرەدى ەكەن. بىردە قيساپسىز قالىڭ جاۋمەن شايقاسىپ, ولاردى قۋىپ جىبەرگەن سوڭ, قالجىراعان باتىر كولگە شومىلىپ, قالعىپ كەتەدى. وسى كەزدە اڭدىعان جاۋ ۇيقىدا جاتقان باتىردى بايلاپ تاستايدى. الىپ ويانا كەلە دۇشپانمەن ارپالىسا كەتەدى. قۇمىرسقاداي قۇجىناعان جاۋلارىن ىزالانا تاپاعان باتىر بىرۋاقتا السىرەپ, ءسۇرىنىپ كەتەدى. سول كەزدە ول قۇدايعا: ء«تاڭىرىم, مەنى جاۋلارعا قور ەتكەنشە تاسقا اينالدىر!», دەپ جالبارىنادى. بۇل تىلەك سول مەزەتتە ورىندالادى, ءمىنىپ جۇرگەن ءپىلى دە مۇنى كورگەن سوڭ شوگىپ, تاۋعا اينالادى».
جەر-سۋدىڭ پايدا بولۋى تۋرالى كوپتەگەن ميفتەردە باتىرلاردىڭ, الىپتاردىڭ دەنەسى وسىلايشا ءومىرى اياقتالىسىمەن, جەرگىلىكتى تابيعات نىساندارىنا اينالعانى كورىنىس تابادى.
ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, الىپ باتىردىڭ جاۋمەن جالعىز جاعالاسىپ ەرلىكپەن تىنىم تاۋىپ, تاۋ-تاسقا قۇبىلۋى – قازاق ميفولوگياسىندا ءجيى كەزدەسەتىن بەدەرلى سارىنداردىڭ ءبىرى. مىسالى, تابيعات انا تاڭعاجايىپ قولىمەن قۇيعان مۇسىندەي ەتىپ سومداعان جەكەباتىر تاۋىنىڭ ءبىتىمى تۋرالى مىناداي ميف ەل اراسىنا تاراعان:
«كەدەي اۋىلدا اسقان كۇشتى, ارمانشىل ءبىر باتىر تۇرىپتى...تۋعان جەرىنە شىعىس پەن وڭتۇستىكتەن جوڭعارلار شاپقىنشىلىق جاساپ, باتىستان ەدىل قالماقتارى شابۋىلداپ تىنىم بەرمەيدى. سۇتتەي ۇيىعان اۋىلداردىڭ شاڭىن اسپانعا شىعارىپ, استان-كەستەڭ قيراتىپ, جاۋ قولى ءتورت ت ۇلىك مال تابىندارى مەن قورعانسىز ادامداردى ايداپ اكەتەدى. ال ەل ءىشى ءبىر-بىرىمەن قالىڭدىق پەن جايىلىمدىققا تالاسىپ, كۇندە قىرقىسىپ, اۋىزبىرلىككە كەلە المايدى. جاس باتىر بارىنە قولىن ءبىر سىلتەپ, اۋىلدان كەتۋدى ويلايدى. ەركىن ءجۇرىپ, باق پەن بايلىق ىزدەگىسى كەلەدى. وزىنە قىلىش پەن دۋلىعا, ۇستىنە ساۋىت سوعىپ كيىپ, باقىت ىزدەپ جولعا شىعادى.
...جاۋمەن ءبىرىنشى بولىپ جاس باتىر كەزدەسىپ, جالعىز ءوزى قارسى شابادى. قاپتاعان قالىڭ قول ونىڭ الدىن بوگەپ, قورشاۋعا الادى. ول قانشا كۇشتى بولسا دا, قيساپسىز جاۋدى قۇرتىپ بىتىرە المايدى. دۇشپان قارا ماساداي قۇجىناپ, شەگىرتكەدەي ۇيمەلەپ, باتىردىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتەدى. ونىڭ كوزى كورمەي, قۇلاعى ەستىمەي قالادى. سوندا عانا ول باقىت ءۇشىن جالعىز كۇرەسۋدىڭ قاتە ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ, اھ ۇرىپ وكىنەدى. الىپ تۇلعالى باتىر ءال-دارمەنى قۇرىپ, تۋعان دالاسىنا شالقاسىنان قۇلاپ ءتۇسىپ, تاسقا اينالادى, ماڭگىلىك ۇيقىعا بەرىلەدى. جەكەباتىر تاۋى, مىنە, وسىلاي پايدا بولعان دەسەدى...
جازۋشى جانايدار مۋسين تاريحي ماڭىزعا يە مۇنداي جاعىراپيالىق نىساندى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ كەرەك ەكەندىگى تۋرالى بىلاي دەپ پىكىر وربىتەدى:
«جۇرت ونى الىستان قىزىقتاپ تۇرىپ, باسىنداعى دۋلىعاسىنان باستاپ اناۋ – اي ماڭدايى, مىناۋ – قالىڭ قاباعى, قىر مۇرىنى, انە, ەرنى, يەگى مەن ساقالى, دەپ, باتىر بەينەسىندەگى تاۋ مۇشەلەرىن ساناپ تۇرار ەدى ادەتتە. سونىڭ بارلىعى تابيعات انانىڭ ءتول تۋماسى. ەگەر باتىر تۇلعالى تاۋدىڭ سوناۋ ماڭدايىنان نەمەسە سوناۋ كەڭ مۇرىنىنان ءبىر تاس ءۇزىلىپ تۇسسە, نەمەسە سوناۋ كەڭ ومىراۋىن جاپقان ساقال قاراعايلاردىڭ ءبىر بۇتاسىنا وت ءتيىپ, نە قۇرت جەسە, بۇكىل تاۋدىڭ ءسانى دە, ءمانى دە كەتتى دەي بەر. ول وندا بۇكىل باتىر بەينەسىنەن ايىرىلىپ, ەشكىمدى ەلىكتىرمەيتىن, قارا جاياۋ حالىقتىڭ تابانى استىندا تاپتاندى بولىپ جاتقان جاي تاۋلاردىڭ بىرىنە اينالىپ قالا بەرەر ەدى. سوندىقتان ونىڭ توبەسىنە باراتىن تۋريستەر ءنوپىرىن ازايتسا, ءاربىر تاسى مەن ءاربىر تال, قاراعايىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلسەك دەيمىز».
جەرگىلىكتى جاعىراپيالىق نىسانداردىڭ پايدا بولۋى تۋرالى كوپتەگەن قازاق ميفتەرىندە كەيىپكەرلەردىڭ تاۋ-تاسقا اينالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – سانى وراسان كوپ دۇشپانمەن شايقاسۋ. دەمەك, ەجەلگى زاماننان اسا ءزارۋ ماڭىزعا يە بولعان وتاندى جاۋدان قورعاۋ تاقىرىبى ميفتىك ەجەلگى سيۋجەتتەرگە تاريحي سيپات بەرگەن دەۋگە بولادى. مىسالى, «اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش ارۋ» دەگەن ۇلگى بىلاي:
«ەرتەدە قاراۋىل اۋىلدارىنىڭ بىرىندە ەلدىڭ كوركى, بىراق دۇشپانداردىڭ كوز قۇرتى بولىپ اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش قىز ءومىر سۇرەدى. ۇشەۋى دە بىرىنەن ءبىرى وتكەن حاس سۇلۋلاردىڭ ءوزى بولادى. ورتالارىنداعى جالعىز باۋىرلارى وقجەتپەس بەتى قايتپاس باتىر بولىپ وسەدى. ءۇش اپاسىن قىزعىشتاي قورعاپ, قامقورشى بولا بىلەدى.
ابدەن وشىككەن جاۋ قاپىلىستا باسا كوكتەپ, ەلدى شاۋىپ, ءۇش ارۋ مەن باۋىرى وقجەتپەستى انتالاپ قورشاۋعا الادى. تورتەۋى شەگىنە اتىسىپ, كەيىن جىلجي بەرەدى. ءبىر كەزدە تۋ سىرتتارىنا قاراسا, سىڭسىپ تۇرعان جاسىل ورمان, باۋ-باقشا, ءمولدىر كول, كوگىلدىر تاۋلاردى كورەدى. قۇس جىرتىلىپ ايرىلادى. «تۋعان جەردىڭ مۇنداي بالاۋسا باعىن ارامنيەت دۇشپانداردىڭ قارا تابانىنا قالاي تاپتاتامىز, قاسيەتتى توپىراعىمىزدى قالاي ويرانداتامىز, ءوزىمىزدى قالاي قورلاتامىز؟» دەپ قايراتتانعان وقجەتپەس پەن ونىڭ ءۇش ارۋ قارىنداسى قاتارلاسىپ جاۋعا قاسقايا قارسى تۇرا قالادى دا, شاپسا الماس قىلىشى مايىرىلاتىن, سۇڭگىتسە قارا نايزاسى قايىرىلاتىن, اتسا وعى اسىپ تۇسە المايتىن قامال تاستى تىك قاپتال قۇزار شىڭدارعا اينالىپ كەتەدى. بۇنى كورىپ, زارەلەرى كەتكەن جاۋ تىم-تىراقاي قاشا جونەلەدى».
كەيبىر ميفتەردە تاۋ-تاس جاۋدىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنە تاپ بولعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ نەمەسە دۇشپانعا اۋليە ادامنىڭ وق داريتىن وسال تۇسىن ايتىپ, ساتقىندىق جاساعان ايەلدەردىڭ ارەكەت-قيمىلىنان پايدا بولادى. مۇنداي ماعىناداعى «تاسقا اينالۋ» موتيۆىنەن تۋعان سيۋجەتتەر مول. مىسالى, قىرىق قىز, شىلتەر اۋليە, ازانۇر, ماسات اتا ت.س.س. ماسەلەن, قازىعۇرت تاۋىنداعى قىرىققىز تۋرالى ميف بىلاي:
«باياعىدا ءبىر بايدىڭ قىزىنىڭ تويى بولادى. توي بولىپ جاتقاندا قالىڭدىق قىرىق قىزىمەن, كۇيەۋ سەرىكتەرىمەن سەرۋەندەپ تاۋعا شىعادى. جاۋگەرشىلىك زامان ەكەن. «جاۋ كەلىپ قالدى» دەگەن داۋىس شىعادى. سوندا قىزدار شۋلاپ: «ە, قۇداي! ءبىزدى جاۋ اكەتپەكشى, تاس قىلا كور!», دەپتى. سوندا ءبارى تاسقا اينالىپتى».
بۋرابايدىڭ پايدا بولۋى تۋرالى جەلىلى ميفتەردە زاھارىن شاشىپ كەلە جاتقان ورىس وتارشىلدىعىنىڭ اۋىر زاردابى دا سەزدىرىلەدى. بۇل تۋرالى جازۋشى س.مۇقانوۆ مىناداي سيۋجەتتى جازىپ العان:
«ەرتەدە كوكشەتاۋدىڭ باۋرايىندا قاسيەتتى ءبىر اق بۋرا ءومىر سۇرگەن ەكەن. ول ەل باسىنا قانداي ءبىر اپات, نەندەي ءبىر جامانشىلىق ءتونىپ كەلە جاتقانىن سەزسە بوزداپ, دالانى كەزىپ, ەلگە ەسكەرتەدى ەكەن. اق پاتشا قازاق دالاسىن وتارلاعالى جورىققا اتتانادى. وقيعانى الدىن الا سەزگەن اق باس بۋرا دا كۇڭىرەنە بوزداپ, ەلدىڭ مازاسىن الا باستايدى. مۇنى جامانشىلىققا جورىعان ابىلايدىڭ وتىز ۇلىنىڭ ءبىرى قاسىم سۇلتان بۋرانىڭ ازالى ءۇنىن وشىرگىسى كەلىپ, كوزدەپ سارجاسىن تارتىپ قالادى. جارالانعان بۋرا شوگە قالادى دا, سول بويىندا تاۋعا اينالىپ كەتەدى. وسىلايشا بۋراباي پايدا بولادى».
وتارشىلدىققا قارسى سارىنعا قۇرىلعان كەلەسى ءبىر شوعىر ميف ەلدىڭ رۋحاني تىرەگى اۋليە جاندار توڭىرەگىندە ايتىلادى. بۇل جەلىلى ميفتەردە دە سىرتقى دۇشپانعا قارسى ءورشي تۇسكەن حالىقتىڭ مۇڭ-نالاسى, كەك نامىسى قاپىسىز ورنەكتەلگەنى بايقالادى.
ماسەلەن, قازاق ميفتەرىندە تومەندەگىدەي سارىندار تۇراقتى كەزدەسەدى. ەلگە بەلگىلى اۋليەلەر (ماسات اتا, ۋكاشا اتا, تۇلكىباس, ازانۇر اۋليە, شىلتەر اۋليە ت.ب.) ناماز وقىپ تۇرعاندا اڭدىپ جۇرگەن ايار جاۋلارى وعان اياق استىنان قاستاندىق جاسايدى دا, ولار قازا تاپقاننان كەيىن مارقۇمنىڭ دەنەسىنەن (قانىنان, ىزىنەن, تۇكىرىگىنەن) جەرگىلىكتى جاعىراپيالىق نىسانداردىڭ ءتۇر-ءتۇسى, كەسكىن-كەلبەتى پايدا بوپ, قالىپتاسادى. ال اتسا وق وتپەيتىن قاسيەتتى اۋليەنىڭ وسال تۇسىن دۇشپانعا ايتىپ بەرگەن وپاسىز كەلىنى (كەيدە توقالى) قارعىستان مەڭىرەۋ تاسقا اينالادى.
ەندى بۇل جايتتارعا ناقتىلى مىسالدار كەلتىرسەك: «باياعى وتكەن زاماندا شىلتەر دەگەن ءبىر اۋليە كىسى بولىپتى. قۇدايعا قۇلشىلىقتان جازباعان, ىستەگەن ءىسى اق, كوڭىلى سۇتتەي پاك, نيەتى ادال, ءسوزى ءتۇزۋ ادام ەكەن. ءبىر كۇنى جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ, قاسىنداعى قىرىق كىسىمەن بىرگە قازىعۇرت تاۋىنىڭ ەتەگىنە كەلىپ تۇسەدى. ءدام ءىشىپ, دامىلداعاننان كەيىن بەسىن نامازىن وقۋعا كىرىسەدى. ناماز وقىلىپ جاتقان كەزدە تاۋدان تۇسكەن قاراقشى دۇشپاندار اۋليەنى سەرىكتەرىمەن قوسا ولتىرمەككە بەكىنىپ, تاپ بەرەدى. شىلتەر مەن قاسىنداعى قىرىق جولداسى نامازدارىن بۇزباي وقي بەرەدى. ناماز ۇستىندە اۋليە اللادان بىلاي دەپ تىلەپتى:
– ءيا, قۇدايىم, ءبىزدى جاۋ قولىنا تۇسىرە كورمە, جاۋ قولىنا تۇسكەنشە تاس مۇسىنگە اينالدىرىپ, قاتىرا كور, – دەپ تىلەيدى.
جارىقتىق قاسيەتتى شىلتەردىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, سەرىكتەرىمەن بىرگە تاسقا اينالىپ, قاتىپ قالادى. سونان كوپشىلىك بۇل جەردى قىرىق شىلتەر اۋليەنىڭ جەرى دەپ اتاپ كەتەدى. وسى جەردە بىرىنە-ءبىرى قاراما-قارسى ءۇش بۇلاق اعىپ جاتىر. ۇشەۋىنىڭ ءدامى دە ءۇش ءتۇرلى, ەمى دە ءۇش ءتۇرلى. بىرەۋى ءىش اۋرۋلارىنا, ەكىنشىسى كوز اۋرۋلارىنا, ءۇشىنشىسى قۇلاق اۋرۋلارىنا ءدارۋ دەسەدى».
ادەتتە مۇنداي وقيعالاردان كەيىن پايدا بولعان دەلىنەتىن اۋليەگە قاتىستى جاعىراپيالىق نىساندار ەلدى ەمدەپ-دومدايتىن, ساۋىقتىراتىن, اق تىلەگىن قابىل ەتەتىن قۇتتى دا شيپالى ورىنعا اينالادى. ونداي ولكەلەر وڭتۇستىك قازاقستاندا, ماڭعىستاۋدا, سىر بويىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. مىسالى, ۋكاشا اۋليەنىڭ قازا تاپقاندا دومالاعان باسى ەنىپ كەتكەن تاۋدىڭ قۋىسىندا كيەلى قۇدىق پايدا بولسا, كوزاتا قابىرىنىڭ قاسىنان جاناردى ەمدەيتىن بۇلاق اعىپ شىعادى, تۇلكىباس اۋليە تۇكىرىپ قالعاندا ون ەكى قارسىلاسى ەزىلىپ كەتەدى, سول جەردە ون ەكى شيپالى بۇلاق پايدا بولعان دەگەن اڭىزدار بار.
وسىلايشا بەلگىلى ءبىر وڭىردەگى قاسيەتتى تاۋ-تاستىڭ نەمەسە كول-بۇلاقتىڭ پايدا بولۋ سەبەبى اۋليە جانداردىڭ جاۋعا قارسى كۇرەس جۇرگىزگەن زامانىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىلىپ, وسى نىساندارعا كيەلى ماعىنا بەرىلەدى. كەڭ دالامىزداعى مۇنداي كورىكتى دە قاسيەتتى مەكەندەر قازىرگى ۇرپاقتىڭ ولكەتانۋ ماقساتىندا ساياحات جاساپ ءتاۋ ەتەتىن, رۋحىن شىڭدايتىن, اتا-بابا تاعىلىمىمەن سۋسىنداپ, پاتريوتتىق تاربيە الاتىن مارتەبەلى تۇراعىنا اينالىپ وتىر.
تۇجىرىمداپ ايتقاندا, قازاق ميفتەرى, ءاپسانا-حيكاياتتارى سىرتقى جاۋلارعا قارسى وتان قورعاۋ سوعىسىن جۇرگىزگەن ءتۇرلى كەزەڭدەردە, اسىرەسە جوڭعارعا قارسى شايقاس زامانىندا تاريحي قۋاتتى تسيكليزاتسيادان ءوتىپ, العاشقى قاۋىمداعى كونە قابىعىنان اجىراپ, جاڭا ءداۋىر تالابىنا ساي بەيىمدەلىپ, پاتريوتتىق تون كيگەنى بايقالىپ وتىر.
بۇعان ناقتىلى دالەل رەتىندە تاريحتا بولعان شىن قاھارمانداردىڭ كەيبىر ميفتىك جيىنتىق اڭگىمەلەردىڭ ارقاۋىنا اينالعاندىعىنان دا اڭعارۋعا بولادى. مىسالى, رايىمبەك پەن جاسىباي باتىرعا قاتىستى ميفتىك سيۋجەتتەردە وسى جايت اڭعارىلادى. ايتالىق, «رايىمبەكتىڭ بۇلاعى» تۋرالى ءماتىن بىلاي:
«كەزەكتى قالماقتارمەن بولعان شايقاستا قازاقتىڭ قولى جەڭىلىپ, شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. ولار بۇعىتى تاۋى مەن تورايعىر تاۋلارى اراسىنداعى كوكپەكتى جازىعىن ءوتىپ بارىپ, تورايعىر تاۋىنىڭ ەتەگىنە كەلىپ تىعىلادى. قانشا كۇنگى ۇرىستان ابدەن قالجىراعان اسكەر سۋ ىزدەپ, الەككە تۇسەدى. سوندا رايىمبەك باتىر ءبىر تامشى سۋدى اڭساپ, جەردى قىلىشىمەن ءتۇرتىپ جىبەرگەندە, بۇلاقتىڭ كوزى اشىلىپ, سۋى اتقاقتاپ شىعادى. سودان قازاقتىڭ قولى الگى سۋدى ءىشىپ, بۇلاقتىڭ جاعاسىندا ەكى كۇن جاتىپ, تىنىعادى دا, بار كۇش جىگەرىن بويىنا جيناپ, جاۋعا قارسى شابادى. اسكەر جەڭىسكە جەتەدى. ال الگى بۇلاق رايىمبەكتىڭ بۇلاعى اتالىپ كەتەدى».
1897 جىلى جازدا قازاق دالاسىندا بولعان فرانتسۋز ساياحاتشىسى لابە ەرەكشە الىپ باتىر جاسىباي تۋرالى اڭىزدى ەلدەن ەستىگەن. ول جازىپ العان ءماتىن بىلاي:
«باياناۋىل وڭىرىندە جاسىباي دەگەن ايگىلى باتىر بولعان. ول بىردە الىستان ورالسا, جاۋلار اۋىل-ايماعىن شاۋىپ, اتا-اناسىن ءولتىرىپ, ءۇيىن ورتەپ, مالىن قۋىپ كەتكەن ەكەن. جاسىباي قالماق پەن قازاق ەكى جۇرتتىڭ اراسىن ءبولىپ تۇرعان تاۋ اسۋىنا شىعىپ, قاراۋىل قارايدى. ارعى بەتتە ەلدى تالاعان قالماقتار كەڭ جازىقتا قۋانىشى قوينىنا سىيماي سايران سالىپ, وردا تىگىپ, جەڭىس تويىن تويلاپ جاتادى. قاھارلانعان جاسىباي تاۋدىڭ ءبىر شوقىسىن ج ۇلىپ اپ, ولارعا لاقتىرىپ, قالىڭ جاۋدى باستىرا سالادى. سودان كەيىن, سول جارتاستى قايتادان كوتەرىپ, اسۋعا كەلەدى دە, جاۋلاردى تاعى اڭدىپ وتىرادى. قالماقتار كەلسە, اۋىر جارتاستى لاقتىرىپ قاپ, قىرا بەرەدى. اقىرى قارتايعاندا تاۋدىڭ بەلىنە باتىر تەرەڭ ور قازادى دا, ءوزى الىپ جارتاستى كوتەرگەن بويى شەگىنىپ, سول ورعا قۇلاپ كەتەدى. ال سالماقتى الىپ شوقى الىپ باتىردى ماڭگىلىك باسىپ قالادى. قازىرگى جاسىباي تاۋى – سول».
كەلەسى ءبىر ميفتە جاسىباي باتىردىڭ مىنگەن تۇلپارى يەسى قازا بولعانىن بىلگەن سوڭ, قايعىدان قاپالانىپ, كول جاعاسىنداعى تاۋعا ورمەلەپ بارا جاتىپ, تاس بوپ قاتىپ قالعان دەسەدى. جاسىباي كولىنىڭ جاعاسىنداعى اتباس شوقىسى وسىلاي پايدا بولعان-مىس.
راسىمەن, كولگە ءتونىپ تۇرعان قاراعاي جالدى قيا شوقى تاۋعا ورمەلەگەن جۋان مويىن اتتىڭ باس مۇسىنىنە ۇقساس. باتىردىڭ ءمىنىپ جۇرگەن تۇلپارى مۇنداي ءىرى بولعاندا ءوزىنىڭ دە ەرەكشە الىپ بولعاندىعىنا شاك كەلتىرمەيسىڭ. ال جاسىباي كولى تۋرالى مىناداي ميف بار:
«باتىر جەتى باستى جالماۋىزبەن ارپالىسىپ, كوزىن جويىپ, تۋعان جەرىنە جەڭىسپەن ورالادى. ءوزى دە شولدەپ, شارشايدى, اتى دا قاتالاپ شولدەيدى. باتىر تاۋ قويناۋىنداعى سايدى شۇڭقىرايتىپ قازىپ, سۋ شىعارماق بولادى. شىڭىراۋدان شىم-شىم قايناپ شىققان بۇلاق كوزى دەگەنىڭ الىپ باتىر ءۇشىن ويماقپەن سۋ ىشكەندەي ماردىمسىز بولارى ءسوزسىز, ال اتى دا شولدەن ابدەن قاتالاپ تۇر. سول سەبەپتەن باتىر تۇمانىڭ كوزىن ارشىپ, بالۋان ساۋساقتارىمەن كەسەك تاستاردى ءارى-بەرى لاقتىرا بەرەدى. ءبىر زاماندا ارشىلعان بۇلاق ايدىنى كەڭىپ, شالقار كولگە اينالادى. باتىر اتىن سۋارعالى قاراسا, ول الدەقاشان تاسقا اينالىپ, قاتىپ قالعان ەكەن. كولگە ءتونىپ تۇرعان اتباسى شوقىسى وسىلايشا پايدا بولادى».
قورىتا ايتقاندا, جاعىراپيالىق نىسانداردىڭ پايدا بولۋىن باياندايتىن قازاق ميفتەرى كەيىنگى زامانداردا, ناقتىراق ايتقاندا, جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندە تاريحي تسيكلدەنۋدەن ءوتىپ, وتانشىلدىق سارىنمەن ارلەنە تۇسكەن. عىلىمدا قازاق ەپوسى جوڭعارعا قارسى جۇرگىزىلگەن شايقاس كەزەڭىندە تاريحي جيناقتاۋدان قايتا ءوتىپ, تۇتاستانىپ, پاتريوتتىق رۋحقا قىزمەت ەتكەندىگى جان-جاقتى دالەلدەنگەن بولاتىن. رۋحاني بۇل سەرپىندى قۇبىلىستان ميفتەردىڭ دە سىرتقارى قالماعانى بايقالادى.
اقەدىل تويشان ۇلى,
فولكلورتانۋشى عالىم
