05 اقپان، 2018

بابالار ءسوزى، ەلدىكتىڭ كوزى

993 رەت كورسەتىلدى

جۇرت بولىپ جۇمىلۋدىڭ، ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ ۇلگىسىنە بابالاردان قال­عان سوزدەردى ەستىپ، ونەگەلى جازبالار­دان وقىپ وتىرعاندا كوز جەتكىزەسىڭ. اسى­­رەسە، قازاقتىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇ­گەن­دەپ، كەمىن تولتىرىپ، كەتىگىن بىتەپ وتىر­­عان، ءبىر انانىڭ، ءبىر اكەنىڭ تە­تە ۇلىڭ­داي ءۇش ءبيدىڭ ونەگەسىن تۋ ەتىپ تو­بەڭە كوتەرسەڭ، كوكەيىڭە شىراق ەتىپ جا­عىپ جۇرسەڭ، الدىڭعىنىڭ اقىل-پاراساتىن قارىننىڭ قامى دەمەي، كوڭىلىڭنەن كەتىرمەي، قاراۋىلداي باعا بىلسەڭ – بەرەكە بىرلىك سالتانات قۇرىپ، ۇتىل­مايدى ەكەنسىڭ. 

كوزىندە وتى بار بالانى بابالار قى­ران­نىڭ بالاپانىنداي باۋلىعان. بەتىن قاقپاي، بەلىن بۋىپ، سول جولدى تولقىن- تولقىن ۇرپاق جالعاعان. الدىمەن ءۇش ءبيدىڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن ۇلگى ەتسەك، ۇلتتىق رۋحىمىز بيىكتەي بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇعان مىسال كەلتىرەر بولساق ءۇش ارىسىمىز اعالى-ءىنىلى رەتىندە ءبىرىن-ءبىرى تومەندەگىشە باعالاپ، ىزەت كورسەتىپتى.

تولە بي: «ۋاي، قوس ءىنىم، قوس شىرا­عىم!» دەسە، ايتەكە بي: «ۋاي، توكەم! «اعا – بوردان، ءىنى – زوردان» دەمەي مە. ء«ىنى – نايزا، اعا – قورعان» دەيدى. ال قازىبەك بي: «ۋاي، اسىل اعام! ۋاي، اسقاق ءىنىم! اعاسى باردىڭ جاعاسى بار ەمەس پە! ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار ەمەس پە!» دەيدى. بۇل نەتكەن جاراسىمدىلىق، مەيىرىم توككەن مىنا سوزدەر ءبۇتىن قازاقتى اق كيىزدىڭ ۇستىنە القا قوتان وتىرعىزعانداي كۇي كەشتىرمەي مە؟!

سول ءبۇتىن قازاق، شۇكىر، بۇگىندە الا تايداي الا-قۇلا ەمەس، بابالار سالتىمەن ەلى كەنەلگەن، ءتولى تەڭەلگەن بۇتىندىكپەن كۇن كەشىپ وتىر ەمەس پە!

بابالار سوزىندە «بۇل زاماندا نە عارىپ؟» (اسانقايعى) دەيدى. سويتەدى دە، «اتا جۇرتى بۇقارا، ءوز قولىندا بولماسا، قانشا جاقسى بولسا دا، قايراتتى تۋعان ەر عارىپ» دەيدى اسانقايعى. تاۋبە، اتا جۇرت وزىمىزدە، ەل بىرلىگى سوزىمىزدە. «كۇلدىر، كۇلدىر كىسىنەتىپ، كۇرەڭدى مىنەر كۇن قايدا؟!» دەپ الىپ، دوسپامبەت جىراۋ «بەتەگەلى سارىارقانىڭ بويىندا» «اققالا وردام قونعان جۇرتتا» وتىرساق دەپتى.

«قول اياعىم بۇعاۋدا: تارىلدى باي­تاق كەڭ جەرىم!» (جيەمبەت جىراۋ)، «دۇشپان­نان كورگەن قورلىعىم، سارى سۋ بولدى جۇرەككە، ون جەتى دە قۇرسانىپ، قىلىش ءىلدىم بىلەككە، جاۋعا قارسى اتتاندىم، جەت­كىز دەپ قۇداي تىلەككە» (اقتامبەردى جىراۋ) دەپ زار كەشكەن بابالار تىلەگى ورىندالدى. قازىر ازات ەلمىز. سول بابالار ەل بولعاندا «وسىنشا بەرگەن داۋلەتتى، كوتەرىپ تۇرا الار ما ەكەنبىز!» دەگەنى دە بار (اقتامبەردى جىراۋ).

شيرەك عاسىردان استى. ءبىر زاماندارى جاقسىلارىمىز: «جاقسىلار كەڭەس قۇرعاندا، مۇرتىمىز كوككە شانشىلىپ، بۇرىن دا سويلەر مە ەكەنبىز» (اقتامبەردى جىراۋ) دەسە، قازىر ول تىلەكتى دە ءتاڭىرىم بەردى. توپتى جارىپ تورگە وزىپ «مىناۋ جالعان سۇم دۇنيە، وتپەي قويماس دەمەڭىز» (بۇقار جىراۋ) دەيتىن دارەجەگە جەتتىك. ەندىگى تىرلىكتە بەرەكە-بىرلىككە، جۇرت بولىپ جۇمىلىپ، «قازاقتىڭ ساحاراسى ءجۇز قۇلپىرعان، قىتاي مەن ورىستاردى قىزىقتىرعان» دەپ قوجابەرگەن جىراۋ ەسكەرتكەندەي، بابالار سوزىنە باعىپ، ۇلتتىق رۋحتى جانىپ، ءار قازاق ماڭگىلىك ەلدىڭ مايەگىنە اينالسا، «اينالا الماي ات ءولسىن، ايىرا الماي جات ءولسىن» (بۇقار جىراۋ) دەرىمىز حاق.

ەگەر بابالار ءسوزىن ۇقپاساق، ول بىرتە-بىر­تە قاعىس قالىپ ۇمىتىلا بەرۋى مۇمكىن. ءبىر تولقىن ۇرپاق الەمدىك دەپ الدا كەتىپ بارادى اتويلاپ. ولار ۇلتىم، جۇرتىم دەپ ارتىنا قاراماسا بابالار ءسوزى ارحايزمگە اينالىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ءبىز مۇنداي جولدان وتكەنبىز. كەڭەس تۇسىندا ۇلت ءسوزىن، ۇلت قۇندىلىعىن ارحايزم دەپ مۇرنىمىزدى شۇيىرگەن كەزىمىز دە بولعان. كەيىن بارلاپ قاراساق، ونىڭ ءبارى ارحايزم ەمەس، قازاقتىڭ بولمىسىنان جارالعان، تازا قان، ءمولدىر جانداي جاۋھارىمىز ەكەن عوي. ز ۇلىم ساياسات ارحايزم دەگەن ءسوزدى ءبىزدىڭ ۋلانعان سانامىزعا ءسىڭىرۋ ارقىلى جادىمىزدى جاڭىلتىپتى.

ءدال قازىر الەمدىك وركەنيەتكە ۇمتىل­عان تۇستا جاس ۇرپاققا وسىنداي ۇلت قاسيە­تىن، ۇلت ءسوزىن ۇقتىرا الماساق، بۇگىنگى كۇن- كو­رىسكە ريزا بولىپ جۇرە بەرسەك، ەرتەڭ بارىمىزدىڭ ءبىرازىن كونەردى دەگەن جەلەۋ­مەن تاعى دا ارحايزمگە ىسى­رىپ جىبەرۋىمىز كادىك. سونى ەرتە بولجاعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسىندا، «...ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا...» ۇندەدى. «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق – رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا، ول اداسۋعا باستايدى»، دەپ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي قاداپ ايتتى. ەندەشە بابالار ءسوزى، اباي ءسوزى ءار قازاقتىڭ، اسىرەسە ۇلتتىڭ تىزگىن شىلبىرىن ۇستاعان ازاماتتاردىڭ كوڭىلىندە جۇرسە، ءتىپتى ونداي قۇندىلىقتارىمىز قىزمەت ۇستەلىنىڭ ۇستىندە جاتسا، قانە!

ويدى وي قوزعايدى تۇركىستاننىڭ 1500 جىل­دىعىن اتاپ ءوتۋ كەزىندە سول قالا­داعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستى باس باسىلىمعا بەرىپ وتىرۋ ءۇشىن سوندا ءبىر ايداي جۇرگەنىمىز بار ەدى. كۇندە ەرتەڭگىسىن قالا اكىمى قابىلداپ، كەشە نە بىتتىمەن، بۇگىن نە ىستەلەتىنىمەن تانىستىرىپ وتىراتىن. ءبىر جولى اكىمنىڭ ورىنباسارى سول ءۇردىستى جالعادى. قىزمەت ۇستەلىنىڭ شەتىندە ابايدىڭ ءبىر تومدىعى مەن د.قوناەۆتىڭ ء«وتتى داۋرەن وسىلاي» كىتابى جاتقانىن كوردىك. الگى ازامات «مەن وسى ەكى كىتاپتى ءبىر شولىپ شىعىپ بارىپ جۇمىسىمدى باستايمىن. ساباق الاتىن دۇنيە كوپ مۇندا» دەيدى. ورىنباسار وزبەك جۇرتىنىڭ وكىلى ەدى.

قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇل-قىزى دا وسىلاي ۇلت جاقسىلارىن ۇلىقتاسا، ولاردىڭ ۇلگىسىن ونەگە تۇتسا، بابالار ءسوزىن باعالاسا، ەلدىكتىڭ ءسوزى ەكەن-اۋ دەسە، دانالار وسيەتى­نىڭ قۇنىن ۇقسا جان الەمى جاڭعىرار ەدى. بۇگىنگىدەي الماعايىپ زاماندا ساپ التىنداي ساقتالعان جاۋھارلارىمىزدى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى رەتىندە ءوزى دە تانىپ، وزگەگە دە تانىتار ەدى. بۇل كەيىنگى ۇرپاققا ساباق بولىپ، ۇلتتىق قاسيەتىمىز، كيەلى اسىلدارىمىز ماڭگى ەل تۇعىرىندا مىزعىماي تۇرار ەدى.

سۇلەيمەن مامەت،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

شىرقاۋ شىڭى شوقاننىڭ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار