تاۋەلسىزدىك – كەز كەلگەن حالىقتىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان, تاعدىر-تالايىنا بۇيىرماعان عاجاپ سىي. ادامزات تاريحىنىڭ ءوزى – تايپالاردىڭ, ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ, حالىقتاردىڭ دەربەس مەملەكەت, ەركىن ەل قۇرۋ جولىنداعى جان الىپ, جان بەرىسكەن كۇرەستەر تاريحى. جىلناماعا تۇسكەن سوڭعى ەكى مىڭ جىلدىڭ ىشىندە وسى ازاتتىق كۇرەسىنەن ۇستەم شىققانداردان گورى, جەڭىلىس تاپقاندار مىڭداپ سانالادى. ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازىلعان, تاعدىر-تالايىمىزعا بۇيىرعان باعىمىزعا قاراي ۇستەم شىققانداردىڭ ۇلى كوشىندە قازاقستان دا بار.
ءبىزدىڭ ۇرپاق – باقىتتى ۇرپاق. سەبەبى, ءبىز ءدال وسىنداي, جاۋاپتى دا جاقسىلىققا تولى داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. جاسىراتىنى جوق, كەيدە ۇلتتىق كەۋدەمسوقتىققا, الەۋمەتتىك توعىشارلىققا سالىنىپ ءتاۋەلسىزدىكتى «كوكتەن ءتۇستى, جەردەن ءوندى» دەپ جاتاتىندار دا بار. ايتسە دە, ءبىز وتكەن شاقتىڭ ساباقتارىن جادىمىزدان شىعارماۋعا ءتيىسپىز. ول شاقتىڭ شەجىرەسى بىزگە ەل بولۋدىڭ بەينەتى مەن قيىندىعىن عانا جايىپ سالمايدى. ساياسي كورەگەندىكتى, باردى باعالاۋدى, جوقتى ىزدەۋدى ۇيرەتەدى. ەسكى سۇرلەۋدىڭ ءمۇمكىندىكتەرى مەن جاڭا كوكجيەكتىڭ كەڭىستىگىن اشىپ بەرەدى.
پرەزيدەنت, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا: «ءبىز ەشقاشاندا قول جەتپەيتىن ارماندارعا ۇمتىلعان جوقپىز. ءبىز, بالكىم, كەي تۇستاردا كەلىسپەسەك تە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى جولىنداعى ۇلى ماقساتتا بىرىگە وتىرىپ, ءوز بولاشاعىمىزدى بىرلەسە جوسپارلاپ, ونى بەلسەندى تۇردە قۇرا الدىق», دەگەن ەدى. ەلباسى بۇل ۋاقىتتى «عاسىرعا بەرگىسىز ون بەس جىل» دەپ باعالاعان.
تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق تاريحى وڭاي جازىلعان جوق. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى الەم ءۇشىن «قازاقستان» ۇعىمى ەۋرازيانىڭ مەڭىرەۋ تۇكپىرىندەگى, ارتتا قالعان قوعام سيپاتىندا عانا بولعانى اقيقات. شىعانداعى ەۋروپالىق تۇگىلى كەشەگى باۋىرلاس رەسپۋبليكالار وكىلدەرىنىڭ ءوزى ءبۇگىنگى ەكونوميكاسى قارىشتى دامىعان, ورنىقتى دا مىعىم قازاقستاندى ءتىپتى قيالىندا ەلەستەتە الماعانى انىق. ەلەستەتكىسى دە كەلمەگەن بولار. ولار تۇگىلى قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا كۇدىكپەن, ۇرەيمەن قاراعاندار ءبىزدىڭ ءوز ارامىزدا دا از بولعان جوق.
1989 جىلى كسرو-داعى ەكونوميكالىق داعدارىس رەسمي تۇردە جاريا بولعانى بەلگىلى. 1989-1991 جىلدارداعى ەنەرگەتيكا كوزدەرىنە دەگەن باعانىڭ توقتاۋسىز تومەندەۋى, جوسىقسىز تاۋار دەفيتسيتى, سىرتقى ساياساتتاعى سولقىلداقتىق, بۇكىل ەلدى جايلاعان الەۋمەتتىك اپاتيا اقىرى تاۋەلسىزدىك شەرۋىنە ۇلاستى.
كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن, ونىڭ وراسان اۋماعىندا سانسىز تۇراقسىزدىق نۇكتەلەرى پايدا بولادى. الەۋمەتتىك, ۇلتارالىق شيەلەنىستەردىڭ سوڭى الاپات اپاتتارعا سوقتىرادى. ونىڭ ءبىر ۇشى ورتالىق ازيادا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا جاتىر. سول ۋاقىتتاعى گەوساياسي بولجام وسىنداي ەدى.
شىندىعىندا, اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلدى يدەولوگتارىنىڭ ءبىرى, حالىقارالىق ساياساتتىڭ گۋرۋى اتانعان زبيگنەۆ كازيمەج بجەزينسكي ءوزىنىڭ « ۇلى شاحمات تاقتاسى: امەريكانىڭ ۇستەمدىگى جانە ونىڭ گەوستراتەگيالىق يمپەراتيۆتەرى» كىتابىندا ەۋرازيانى, سونىڭ ىشىندە, ورتالىق ازيانى ۇلى مەملەكەتتەر ءۇشىن «ەڭ ۇلكەن گەوساياسي سىيلىق» دەپ اتاعان بولاتىن. ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن الا سالىسىمەن, ىلە-شالا ورتالىق ازياداعى جاس مەملەكەتتەر, اسىرەسە, قازاقستان ەۋرازياداعى وسى ءبىر ۇلكەن ويىننىڭ شىرماۋىنا ىلىگىپ ۇلگەرگەن بولاتىن.
ءىس جۇزىندە قوعامنىڭ ۇيرەنشىكتى فورماتسيادان مۇلدە بەيتانىس فورماتسياعا شۇعىل اۋىسۋى ادامداردىڭ وي-ساناسىنا دا, دۇنيەتانىمىنا دا الاپات اسەرىن تيگىزدى. بۇرىنعى كوممۋنيستىك دوگمالاردىڭ ورنىن باسقان ازاماتتىق قوعامنىڭ پاراديگمالارىن بويعا ءسىڭىرۋ وڭاي بولعان جوق. ونىمەن قوسا, بۇرىنعى ساياسي جۇيەنىڭ تۇتاستاي كۇيرەۋى, پليۋراليزم مەن ءسوز بوستاندىعى, كوپپارتيالىق قاعيداسى ءاۋ باستا قاراپايىم ادامداردى قويىپ, بيلىكتىڭ ءوزىن ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسىرگەنى ايقىن. ۇشىنشىدەن, جوسپارلى ەكونوميكادان نارىققا ءوتۋ, جەكە مەنشىك قۇقىنىڭ ەنگىزىلۋى ادەتتەگى شارۋاشىلىق باسقارۋ ءىسىنىڭ استىن ۇستىنە شىعارعان بولاتىن.
ساراپشىلاردىڭ بولجامى اقيقاتتان الىس كەتكەن جوق. كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەشبىر مەملەكەت سول دۇربەلەڭ جىلدارداعى ۇلتارالىق شيەلەنىس پەن ازاماتتىق سوعىستان, الەۋمەتتىك قاقتىعىستاردان تىس قالمادى. ولاردىڭ كەيبىرى ىدىراپ تىنسا, ەندى ءبىرى قانعا بوكتى. ءوزگەسىنىڭ دامۋ, وركەندەۋ جولى ونداعان جىلدارعا كەيىنگە شەگەرىلدى. ساراپشىلار قازاقستانعا كەلگەندە عانا قاتەلەستى. ءبىز عانا مۇنىڭ ءبارىن تەك گازەتتەن وقىپ, تەلەديداردان كوردىك.
1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. 1992 جىلعى 3 ناۋرىزدا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتتى. ەركىن ەلدىڭ دەربەس ءومىرى وسىلاي باستالعان ەدى.
1991-1993 جىلدار قازاقستان ءۇشىن ەڭ اۋىر دا كۇردەلى كەزەڭ بولعانى انىق. ەگەمەندىگىن جاڭا العان, ەكونوميكاسى مەن ونەركاسىبى باسى ءبۇتىن ورتالىققا بايلاۋلى قالعان, الەمدىك رىنوكقا شىعار جولى تۇيىق, كوپۇلتتى, كوپدىندى مەملەكەتتىڭ مۇنداي قىسىمعا شىداس بەرۋى دە وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. جانە ول كەزدە مۇنداي شارۋانى شەشۋدىڭ دايىن رەتسەپتى دە جوق بولاتىن. ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ترانفورماتسيا ۇنەمى پىشاقتىڭ جۇزىندە جۇرگىزىلدى دەسە بولادى. سول جىلدارداعى قيىنشىلىقتى بەتپەردە ەتىپ, جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن شايقالتقىسى كەلگەندەر ەلدىڭ ىشىندە دە, سىرتىندا دا مول بولعانى اقيقات.
90-جىلدارى تاۋەلسىزدىك العان وزگە مەملەكەتتەردەگىدەي, قازاقستاندا دا مادەني, ينتەللەكتۋالدىق وي مەن عۇرىپ شىن ءمانىندەگى تەكتونيكالىق وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. عاسىرلار بويى جانشىلعان, تەپكى كورگەن حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسى وياندى. وتارلىق ەزگىدەن شىققان قازاق حالقى ءۇشىن وسى تۇستا ۇلتتىق-مادەني تۇلەۋ اۋاداي قاجەت بولاتىن. بۇل, ءوز كەزەگىندە, جاڭا رۋحاني قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ, جاڭا ساپاداعى ءبىلىم جۇيەسىن جاساۋ, ادام كاپيتالىن دامىتۋ ارقىلى عانا ىسكە اسىرىلاتىن ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى مەملەكەت وسى رۋحاني مۇقتاجدىقتىڭ وتەلۋىنە كوپ كۇش پەن قارجى جۇمسادى. ۇلتىمىزدىڭ جوعالۋعا اينالعان ءتىلى مەن ءدىنى, ءدىلى قايتا ورالدى.
سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە قازاقستانداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىندا دا ساقتىق پەن ءوز بولاشاعىنا دەگەن ۇرەيدىڭ بولعانى انىق. كوممۋنيستىك مۇرادان قالعان ۇلت ساياساتى جاڭا زامان تالاپتارىنا مۇلدە كەرەعار ەدى. بىراق ءبىز وسى جيىرما جىل ىشىندە 140 ۇلت پەن 40-تان استام كونفەسسيانىڭ وكىلدەرىن مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە جۇمىلدىرىپ, توپتاستىرا الدىق, تولىققاندى قازاقستاندىق ۇلتتى قالىپتاستىردىق.
الەمدىك قوعامداستىقتىڭ, كورشى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قازاقستانعا ەرەكشە نازار اۋدارۋىنىڭ تاعى ءبىر شەتىن سەبەبى بار بولاتىن. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن قازاقستان الەمدەگى يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەتتەردىڭ تورتتىگىنە ەنىپ شىعا كەلدى. بۇل, ارينە, الەمدەگى جەتەكشى مەملەكەتتەردى الاڭداتپاي قويعان جوق.
وسى تۇستا قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆ ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلى گۋمانيستىك قادامداردىڭ ءبىرىن جاسادى. 1991 جىلعى 29 تامىزدا پرەزيدەنتتىڭ ارنايى جارلىعىمەن دۇنيەدەگى ەڭ ۇلكەن يادرولىق سىناق الاڭى – سەمەي پوليگونى جابىلدى. ارتىنشا, 1993 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ ۇكىمەتتەرىنە يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق سىناقتارعا ءموراتوريدى 2005 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستادى. وسىلايشا جاس, تاۋەلسىز مەملەكەت الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن ىزگى نيەتتىڭ ۇلگىسىنە اينالدى.
الايدا, ءوز دامۋىنىڭ جاڭا بەلەسىنە كوتەرىلگەن قازاقستان ءۇشىن جاڭا ساياسي, زاڭنامالىق, ەكونوميكالىق العىشارتتار قاجەت ەدى. مەملەكەتتىك شەكارانى بەكىتىپ, ەگەمەن ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن جاساقتاۋ, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسىن نىقتاپ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ, ۇلتتىق بيزنەستى اياعىنان تۇرعىزۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مەملەكەتتىك شارۋالار ەدى.
1993 جىلعى 15 قاراشادا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى اينالىمعا ەنگىزىلدى. بۇل, شىن مانىندە, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ دەربەس ەل رەتىندەگى زور جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى ەدى.
ءدال وسى 1991-1993 جىلدارى قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە العاشقى جەكەمەنشىك يەلەرى پايدا بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جەكە شارۋاشىلىقپەن, جەكە ىسپەن اينالىسقىسى كەلەتىن مىڭداعان ازاماتتارىمىزدىڭ قولىن ۇزارتتى. جالپى, وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ باعىتىندا جاسالعان جەڭىلدىكتەر تاۋەلسىز ەلدىڭ ورتا تابىنىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ىقپال ەتتى. بۇل رەتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قازاقستاننىڭ نارىق ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ۇيىتقىسى دەپ اتاۋعا ءتيىسپىز ءارى ول زاڭدى دا.
1993 جىلى 28 قىركۇيەكتە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى تۋرالى ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلادى. ءتىپتى, بۇل كونستيتۋتسيانى ەتالونعا بالايتىن كەرتارتپا, سىڭارجاق پىكىرلەر دە بار. شىندىعىندا, 1993 جىلى قابىلدانعان اتا زاڭ وتپەلى كەزەڭنىڭ باستى زاڭدىق قۇجاتى ەدى جانە ول ءوز ميسسياسىن تولىقتاي ورىندادى دا.
ۋاقىت وتە كەلە 1993 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياداعى ولقىلىقتاردى بىتىسپەس قارسىلاستاردىڭ ءوزى مويىندادى. قازىرگى زامان كوكجيەگىنەن قاراساڭىز, اتالعان كونستيتۋتسيالىق قۇجاتتا كوبىنە سوتسياليستىك قاعيدالاردىڭ قامتىلعانى كوزگە ۇرادى. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ وزەگى سانالاتىن جەكەمەنشىك پەن جەرگە قاتىستى ماسەلەلەر مۇلدە قاراستىرىلماعان. بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى اراسىنداعى مىندەت ءبولىنىسى ايقىندالماعان. سوت پەن قۇقىقتىق ورگانداردىڭ وكىلەتتىگى ءۇستىرت. اتالعان زاڭ شىن مانىندە, جاڭا زاماننىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە المايتىن ەدى.
1995 جىلعى 30 تامىزدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋىنداعى جاڭا بەلەستەرگە جول اشتى. بيىلعى جىلى ءبىز اتا زاڭىمىزدىڭ 16 جىلدىعىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتتىك. ءوز ءداۋىرىنىڭ تالاپتارىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرەتىن, قازاقستاننىڭ تۇراقتى, ورنىقتى دامۋىنا كەڭ مۇمكىندىك اشقان 95-ءتىڭ كونستيتۋتسياسى ءالى دە ومىرشەڭ ەكەندىگىنە ءسوز جوق.
1995-2000 جىلدارداعى ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى وراسان وزگەرىستەر قوعامدىق وي مەن ادامداردىڭ ساناسىنا دا توڭكەرىس الىپ كەلدى دەۋگە ابدەن بولادى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قوعامدا جاڭا ءومىر ءسۇرۋ ءستيلى, جاڭا قۇندىلىقتار مەن يگىلىكتەر, جاڭا مادەني-رۋحاني سيپات پايدا بولدى. حالقىنىڭ 99 پايىزى ساۋاتتى, ساۋاتتىلىق دەڭگەيى جاعىنان الەمدەگى ون مەملەكەتتىڭ بەل ورتاسىندا تۇرعان قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاڭا زامانعا, جاڭا قالىپقا بەيىمدەلۋ قيىنعا سوقپاعانى انىق.
ءبىز بۇرىنعىداي «كرەملدىڭ وجاۋىنا», «ورتالىقتىڭ نۇسقاۋىنا» الاڭدامايتىن بولدىق. ءبىز كەشەگى «كەڭەستىك شينەلدەن» شىققان, قارابايىر, جاسىق ۇلتتان اياعىنان تىك تۇرعان, ساياسي ەركى مەن تاڭداۋى بار, بولاشاعى جارقىن مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنا اينالدىق. ال, تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداستارى, جاسى جيىرماعا تولعان ۇرپاق بوداندىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەي جەتىلدى.
الەمدىك قارجى ۇيىمدارى تاراپىنان قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى «نارىقتىق ەكونوميكا» دەپ تانىلعان سوڭ, ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋال دا مەيلىنشە جاقساردى.
شىنى كەرەك, قازاقستاننىڭ قازبا بايلىعىنىڭ قانشالىقتى مول ەكەنىن تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا سەزىندىك. مۇنايدىڭ ناقتىلانعان قورى 35 ملرد. توننا, گاز قورى 3 ترلن.-نان استام تەكشە مەتردى قۇرايدى. جىلىنا 90 ملن. توننادان استام كومىر ءوندىرەمىز. ۋران قورى جونىنەن الەمدە ءۇشىنشى ورىندامىز جانە ت.ت. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى الىپ قارجى-ءوندىرىستىك توپتاردىڭ كوزقۇرتىنا اينالدى. بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا ايماعىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ 80 پايىزى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى.
ارينە, جەتىستىكتەرگە وڭايشىلىقپەن قول جەتكىزىلمەيدى. ءبىر عانا مىسال. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «وتاندىق ديپلوماتيانىڭ ون بەس جىلى» ماقالاسىندا: «پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ حالىقارالىق ىسكەر ورتالارعا قازاقستاننىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن ءتۇسىندىرۋ ىسىنە باتىل كىرىستى. ءتىپتى, باستاپقى كەزدە شەتەلدەرگە ساپارلارى بارىسىندا ەلباسى قولىنا تاياق الىپ, قازاقستاننىڭ قاي جەردە تۇرعانىن كارتادان ءوزى كورسەتكەن كەزدەرى دە ءجيى بولاتىن» دەپ ەسكە الادى. مىنە, بىزگە بۇگىنگى توقشىلىق پەن قۇت-بەرەكە وسىنداي جانكەشتىلىكتىڭ ارقاسىندا كەلگەنىن كوپشىلىگىمىز بىلە بەرمەيمىز.
ءبىز باتىس پەن شىعىستىڭ بار جاقسىسىن سۇزگىدەن وتكىزە وتىرىپ, وزىندىك جولدى – قازاقستاندىق جولدى تاڭدادىق جانە از عانا جىلدىڭ ىشىندە وسى جولدا اياعىمىزدان نىق تۇردىق. وتكەن جيىرما جىل ءبىزدىڭ تاڭداۋدان قاتەلەسپەگەنىمىزدى دالەلدەپ وتىر. الەم تاريحىندا مۇنداي مەملەكەتتەر ىلۋدە بىرەۋ بولسا كەرەك.
بىرەۋدىڭ باسقان ءىزىن اينا-قاتەسىز سالۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلكەن ساياساتتا, اسىرەسە, مەملەكەت قۇرۋ ىسىندە مۇنداي كلونشىلدىققا ءۇيىر بولۋ ەش ەلدى ۇشپاققا شىعارماعان. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن مىزعىماستاي كورىنگەن قايسىبىر زاڭدىلىقتار مەن پرينتسيپتەر ءبۇگىنگى تاڭدا كەرەكسىز بوپ قالعان جايى بار. بۇكىل الەم ءبىزدىڭ قارسىلاستارىمىز قايتالاۋدان جالىقپايتىن ليبەرالدىق دەموكراتيانىڭ بۇگىنگى كۇنى بار اۋرۋعا بولمايتىنىن ءتۇسىندى. ءوز مەملەكەتىنىڭ قۇرىلىسىن, قۇرىلىمىن, دەموكراتيالىق قاعيدالار مەن ەرەجەلەردى ءجۇز جىلداپ ەنگىزگەن باتىستىڭ وزىندە قازىر بۇل جۇيەنىڭ ولقىلىقتارى كوپ ەكەنى اشىق ايتىلا باستادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» قاعيداسى قازاقستاننىڭ جيىرما جىلدىق دامۋى مەن وركەندەۋىنىڭ ناعىز كەپىلىنە اينالدى. قازاقستان جايلى جازىلعان سانسىز كىتاپتار مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەردە, ساراپتامالاردا حالىقارالىق, وتاندىق ماماندار تاۋەلسىز ەلدىڭ دامۋ تاريحىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرىپ ءجۇر.
ءبىرىنشى كەزەڭ – 1991-1995 جىلدار. جوعارىدا ايتقانداي, بۇل كەزەڭ قازاقستان ءۇشىن ەڭ اۋىر دا كۇردەلى كەزەڭ بولدى. سوعان قاراماي, ءبىز بارلىق اتريبۋتتارى مەن العى-شارتتارى بار جاڭا گەوساياي جوبا – جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالادىق.
ەكىنشى كەزەڭگە ساراپشىلار 1995-2000 جىلداردى جاتقىزادى. بۇل جىلدارى ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى قۇرىلىمدىق, زاڭنامالىق, وزگەرىستەر ەگەمەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر جاساپ بەردى.
ەگەر, 1991-1995 جىلدار ەل ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭ بولسا, 1995-2000 جىلداردى مەملەكەت دامۋىنداعى شەشۋشى كەزەڭ دەپ اتاۋىمىزعا بولادى.
2000 جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ جاڭارۋ, جاڭعىرۋ, داۋىرلەۋ كەزەڭى باستالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ساياسي تۇراقتىلىق, ۇدەمەلى ەكونوميكالىق دامۋ جانە قوعامدىق كەلىسىم ەلىمىزدىڭ وركەندەۋ جولىنداعى ءۇشتاعانى بولدى. ءبىزدى الەم تانىدى, ءبىز الەمدى تانىدىق. قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى, ورتالىق ازياداعى موينى وزىق مەملەكەتكە اينالدى.
جاڭا ونجىلدىقتاعى ەڭ اۋىر سىن جاھاندىق قارجى داعدارىسى بولعانى بەلگىلى. ءبارى دە سالىستىرۋدان تۋادى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ اياعىنداعى قارجى داعدارىسى «ازيانىڭ ءتورت جولبارىسى» اتانعان وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, گونكونگ, تايۆان ەلدەرىن ەسەڭگىرەتىپ كەتسە, 2008 جىلعى جاھاندىق داعدارىس بۇكىل الەمدى شارپىدى. بۇل داعدارىستان الەم ەلدەرى ءالى ەسىن جيا العان جوق.
ءتىپتى, ەكونوميكالىق كەپىلدەمەسى مىعىم سانالعان ەۋرووداقتىڭ ءوزى قارجى كۇيزەلىسىنەن قۇتىلا الماي وتىر. قارجى ماماندارى «PIGS» اتاندىرعان ەۋروپالىق ءتورت مەملەكەت – پورتۋگاليا, يتاليا, گرەكيا مەن يسپانيا قازىرگى كەزدە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ كومەگىنە عانا سۇيەنىپ, ۇنەمدەپ ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. ال, شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ جاعدايىن ءسوز ەتپەسە دە بولادى.
قازاقستان جاھاندىق قارجى داعدارىسىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن ساۋاتتى دا ءساتتى ءجۇرگىزگەنىنىڭ ارقاسىندا جوعارىدا ءبىز اتاعان مەملەكەتتەرگە, تمد ەلدەرىنە قاراعاندا, بۇل سىننان سۇرىنبەي ءوتتى دەۋىمىزگە بولادى. قازاقستاننىڭ قارجى داعدارىسى كەزىندەگى ءىس-قيمىلىن حالىقارالىق ساراپشىلار دا جوعارى باعالاپ وتىر. «مەنىڭشە, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جاھاندىق قارجى داعدارىسىن ەڭسەرۋگە قاتىستى ءىس-قيمىلى ناقتى ءارى ءتيىمدى بولدى. تولەم جۇيەسىنىڭ كۇيرەۋىنە جول بەرمەي, داعدارىستان زارداپ شەككەن قارجى ۇيىمدارىنا مەملەكەتتىك كومەك بەرۋى, اقشالاي-نەسيەلىك, فيسكالدىق جەڭىلدىكتەر جاساۋ ارقىلى ەكونوميكانى دەمەۋى داعدارىستىڭ سالماعىن جەڭىلدەتتى», دەيدى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ەكس-پرەزيدەنتى جان لەمەر.
ەڭ باستىسى, قازاقستاندا جاپپاي جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارتىلۋىنا, جالاقىنىڭ كەسىلۋىنە, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جابىلۋىنا جول بەرىلگەن جوق. ءبىز جاھاندىق قارجى داعدارىسىنان وزىمىزگە ساباق الىپ, ىسىلىپ, ءپىسىپ شىقتىق.
قايتا سول كەزەڭدە قازاقستان ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باعدارلامالار قابىلدادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى», «2020 جىلعا ارنالعان بيزنەستىڭ جول كارتاسى» بەكىتىلدى. باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك العىشارتتارى جاسالدى.
قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى زاڭدى اينالىمنان شىعارىپ اكەتىلگەن كاپيتال مەن م ۇلىككە ەكى مارتە امنيستيا جاريالانعانى بەلگىلى. حالىقارالىق تاجىريبەدە بار وسى ءىس-شارا بيۋدجەتتىڭ قازىناسىن ەداۋىر تولتىردى. كولەڭكەلى ەكونوميكاداعى سالىقتان جالتارۋ, تابىستى جاسىرىپ قالۋ ءتارىزدى قىلمىستاردى ازايتىپ, ولاردىڭ الدىن الۋعا جول اشتى.
سونىمەن قوسا, بيزنەستى جويداسىز, ءجونسىز تەكسەرۋدى تىيۋ ماقساتىندا جاريالانعان موراتوري دە ەكونوميكانىڭ ۇدەمەلى دامۋىنا سەرپىن بەردى. كۇنى كەشە قىلمىستىق كودەكسكە, باسقا زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەكونوميكالىق قىلمىستارعا قاتىستى ساياساتتى مەيلىنشە ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مۇنداعى ەڭ ۇلكەن جەڭىلدىكتەر ەكونوميكا سالاسىنا تىكەلەي قاتىستى بولدى. مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانعان بۇل شەشىمدەر ەلدەگى ەكونوميكانىڭ, بيزنەستىڭ ەركىن دامۋىنا العىشارت بولىپ وتىر.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى جەكە مەملەكەتتىڭ, بيلىكتىڭ نەمەسە جەكەلەگەن كاسىپورىن, كاسىپكەرلەردىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس ەكەنى انىق. مۇنداي جەتىستىككە ءبىز مەملەكەتتىڭ, بيلىك پەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ, قوعامنىڭ تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەۋى ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. وسى رەتتە, ۋاقىتىندا ءوزىم باسقارعان قازاقستاننىڭ «اتامەكەن» ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسىنىڭ دا وسىنداي ۇلكەندى-كىشىلى يگى ىستەرگە باستاماشى بولعانىن, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە قاراپايىم ۇلەس قوسقانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن.
سوڭعى ون جىلدىقتاعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى ورتا ەسەپپەن 9-10 پايىزدى كورسەتىپ كەلەدى. 2011 جىلعى قاڭتار-شىلدە ايلارىنداعى كورسەتكىش بويىنشا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 10 108,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, ونەركاسىپتىك ءونىم كولەمى 8 943 ميلليارد تەڭگە بولدى. 2011 جىلعى ماۋسىم ايىنداعى دەرەك بويىنشا ەلىمىزدەگى ورتا ەسەپتىك ايلىق جالاقى 88 296 تەڭگەگە جەتكەن. جۇمىسسىزداردىڭ سانى 5,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.
سوڭعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 700 دوللاردان 10 000 دوللارعا جەتتى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ءبىز ورتالىق ازيا مەن تمد-نى دا, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىن دە باسىپ وزدىق.
2000-2010 جىلدار قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جۇلدىزدى جىلدارى بولدى دەسەك, ارتىق ايتپايمىز. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولىپ قانا قويماي, وسى ۇيىمدارعا باسشىلىق ەتتى. قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى ەلىمىز تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى.
قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن قوسقان كەدەن وداعى ءبىز ءۇشىن مۇمكىندىكتەردىڭ كوزىن اشتى. ءبىز از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە كەدەن وداعىنىڭ قازاقستان ءۇشىن قانشالىقتى پايدالى ەكەنىن سەزىنىپ ۇلگەردىك. قازاقستان كەدەن وداعى ارقىلى كورشىلەس مەملەكەتتەرگە عانا جول سالىپ قويعان جوق, ەۋروپاداعى, ازياداعى وراسان زور رىنوكقا ەسىك اشتى. كەدەن وداعى ەلدەرى اراسىنداعى الىس-بەرىس, تاۋار اينالىمى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە-اق ەسەلەپ ءوستى. قازىردىڭ وزىندە, 1000-نان استام رەسەي كومپانيالارى ءوز ىستەرىن قازاقستانعا كوشىرىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى قازاقستانداعى بيزنەس-كليماتتىڭ قانشالىقتى جايلى دا تارتىمدى ەكەنىن كورسەتەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جيىرما جىلداعى بار جەتىستىگى – ءبىزدىڭ جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ تەمىرقازىعى. قازاق حالقى باقۋاتتى دا باقىتتى ءومىر سۇرۋگە, قۋانۋعا, ارمانداۋعا بولاتىن ەلدە تۇرۋعا قاقىلى ءارى لايىقتى. بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ تۋعان ەلىمىزدە بارلىق جاعداي جاسالعان.
قارنى توق, كويلەگى كوك ادام ءوز توڭىرەگىندەگى وزگەرىستەردى, جاقسىلىقتاردى بايقاي بەرمەۋى مۇمكىن. جاسىراتىن نەسى بار, كەيدە وسى مىنەزدى ءبىز ءوزىمىزدىڭ بويىمىزدان دا كورىپ قالامىز. سوندىقتان, جوعارىدا ايتقانداي, تاۋەلسىزدىكتى «كوكتەن ءتۇستى, جەردەن ءوندى» دەپ جەلپىنەتىن اعايىنعا دا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى دە ءبىزدىڭ تۋعان وتانىمىزداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ, بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ ارقاسى. ايتسە دە, تاۋەلسىزدىكتى ماڭگىلىككە بەرىلگەن سىيعا بالاپ, ارقانى كەڭگە سالۋ دا وسەر ەلدىڭ ادەتى بولماسا كەرەك. وتكەن شاقتىڭ ساباقتارىن جادىمىزدان شىعارماۋ كەرەك دەگەندە ايتپاعىمىز وسى ەدى.
