2017 جىلى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى تۇركيا تاراپىنان بولىنگەن قاراجاتپەن «وتىرارداعى سوپى دانىشپان توبەسى» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسى بويىنشا تامىز ايىندا مۇندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
سوپى دانىشپان كىم؟ ول تاريحي دەرەكتەردەگى وتىرارعا جىبەرىلگەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ الدىڭعى قاتارلى شاكىرتى سۋفي مۇحاممەد دانيشمەند زارنۋقي بولۋى مۇمكىن. سافي اد-دين ورىن قويلاقىنىڭ «ناساب-ناما» اتتى شەجىرەسىندە: «...سۋفي مۋحامماد دانىشماند زارنۋقي كەلدى. قوجا احماد ياساۋينىڭ حيزماتلارىندا 40 يىل حيلۋات قىلدى. اندا كەدىن شايح احماد ياساۋي سۋفي مۋحامماد دانىشماندگا يجازات بەردى: «بارعىل وتىراردا سۋفرا تۋتكيل», – دەپ ايتادى. سۋفي مۋحامماد دانىشماند وتىراردا 40 يىل سۋفرا تۋتدي», – دەلىنگەن.
سوپى دانىشپان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ايتقاندارىن جيناقتاپ قاعازعا ءتۇسىرىپ, «كوڭىلدىڭ ايناسى» (ميرات-ۋل قۋلۋب) اتتى ريسالا قالدىردى. وسى ەڭبەكتىڭ ءبىر نۇسقاسى شۆەتسيانىڭ ۋپسالا قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنىڭ ەسكى جازبالار قورىندا ساقتاۋلى تۇرعانىن عالىم دوساي كەنجەتاي جازادى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ءبىر اي كولەمىندە توبەشىكتىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىن قازىپ, اتالعان بولىكتەن شامامەن ءحىى-ءحىىى عاسىرلاردا تىرشىلىك بولعانىن انىقتادى. 1,7 مەتر تەرەڭدىكتەن وشاقتارعا, وت جاققان بىرنەشە ورىندارعا تاپ بولدى. قازبا بارىسىندا تابىلعان كەراميكا ءارتۇرلى ۇلگىدە. سىرلى جانە سىرسىز ىدىس اياقپەن قاتار سۋ قۇبىر بولىكتەرى, كۇيدىرگەن كىرپىشتەر, مىس تەڭگەلەر (ولاردىڭ ىشىندە قىتايلىق ورتاسى ويىق تيىن) كەزىكتى.
بارىنەن بۇرىن ءۇش زاتتىڭ بايىرعى ورنىندا تابىلۋى قىزىق بولدى. ەكى ۇلكەن, بيىكتىگى 80 سم اساتىن, بۇيىرلەرىنىڭ ديامەترى 60 سم قۇمىرالار ءبىر-بىرىنە جاقىن جاتىر. ولار اۋىزدارى ءبىر باعىتتا شىعىسقا قاراتىلىپ قۇلاپ جاتقان كۇيدە تابىلدى. وسى الىپ قۇمىرالار ورتاسىندا قولادان قۇيىلعان, توت باسىپ كوك تۇسكە اينالعان شىراعدان ورنالاسقان. شىراعدان دا تىك تۇرماي باتىسقا قاراي قۇلاعان قالپىندا جاتتى. شىراعداننىڭ جانۋاردىڭ تۇياعى ىسپەتتى جاسالعان اياقتارى بار تومەنگى تۇعىرى جانە دىڭگەگى – ورتاڭعى بولىگى ءبىر-بىرىمەن اجىراماي جاتىر ەكەن. ال شىراعداننىڭ ۇستىڭگى بولىگى – شىراق قوياتىنى ۇلكەن قۇمىرانىڭ ىشىنەن شىقتى. ىسمەر ۇستانىڭ قولىنان شىققان شىراعدان مەن ۇلكەن قۇمىرالاردىڭ ءحىى عاسىر مەن ءحىىى عاسىردىڭ باسى ارالىعىنا جاتاتىنىن انىقتادىق. مۇنداي قولا شىراعداندار باي ادامداردىڭ مۇلكى بولعان. قولا ول كەزدە قازىنا ىسپەتتى بولىپ كەلگەن. تيىندار قولا مەن مىستان جاسالعان. وسىنداي قولا شىراعدانداردى تەڭگەحاناعا اپارعان جاعدايدا ول كەزدىڭ ولشەمىمەن جۇزدەگەن اقشا جاساپ بەرەتىن بولعان.
اتالعان بۇيىمداردىڭ ورنالاسۋىنا قاراپ ءبىز بايىرعى زاماندا, ياعني ءحىىى عاسىردىڭ باسىندا تابىلعان زاتتىڭ ۇشەۋى دە تەگىس جەردە تىك تۇرعان دەپ سانايمىز. ءبىر كەزدەرى جەراستى دۇمپۋلەرى سالدارىنان ۇلكەن قۇمىرالار جانە جارتى مەتردەي بيىكتىگى بار شىراعدان ءبىر-بىرىنە قارسى قۇلاعان دەپ توپشىلاۋعا نەگىز بار. قۇلاپ بارا جاتىپ شىراعداننىڭ ۇستىڭگى بولىگى قۇمىرا اۋىزى ارقىلى ونىڭ ىشىنە ەنىپ كەتكەن دەپ جورامالداپ وتىرمىز.
قولادان قۇيىلعان وسىنداي شىراعداننىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتىراردا جانە قازاقستان اۋماعىندا بۇتىندەي, بارلىق ەلەمەنتتەرىمەن تۇتاس تابىلماعانىن ەسكەرسەك, بۇل كەرەمەت ولجا. ۇلكەن قۇمىرانىڭ بىرىندە ءتۇرلى سىزبالار دا بايقالادى. بۇل قۇمىرالار كيەلى جەرگە جاسالعان سىيلىقتار بولۋى دا مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, قازبا بارىسىندا سوپى دانىشپان توبەشىگىندەگى قازبالارىمىزدى تاياۋداعى كانالدان اسىپ ەكى مارتە سۋ باسۋى زەرتتەۋىمىزدى ويداعىداي جۇرگىزۋگە كەرى اسەرىن تيگىزدى. از عانا ۋاقىتتا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋىمىزدىڭ بارىسىندا وتە قىزىقتى ارحەولوگيالىق دۇنيەلەر بەرگەن سوپى دانىشپان توبەشىگىنىڭ قازىلماعان بولىگىندە قانداي قۇندى جادىگەرلەر جاتىر ەكەن دەسەڭىزشى؟
مۇحتار قوجا,
احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى
