« ۇلى جىبەك جولى» دەگەن تەرميندى العاش رەت 1877 جىلى نەمىس گەوگرافى فەرديناند فون ريحتوفەن ءوزىنىڭ «قىتاي. وزىندىك ساياحاتتىڭ ناتيجەلەرى» اتتى ەڭبەگىنىڭ ءبىرىنشى تومىندا پايدالانعان. بۇل جولدى ب.ز.د. 114 جىلدان باستاپ ب.ز. 127 جىلىنا دەيىن قىتايدى ەكى وزەن ارالىعى ەلدەرىمەن ء(امۋداريا مەن سىرداريا اراسىنداعى ورتالىق ازياداعى اۋداندار), سونداي-اق قىتاي مەن ءۇندىستاندى باتىس ەلدەرىمەن جىبەك ساۋداسى ءۇشىن جالعاستىراتىن جولداردىڭ جۇيەسى رەتىندە انىقتاعان. بۇگىندە بۇل ۇعىمنىڭ ءورىسى كەڭەيدى, ۇلى جىبەك جولى – ەجەلگى قىتاي, ورتالىق جانە باتىس ازيا, سونىمەن قاتار ەۋروپانى جەرورتا تەڭىزى ارقىلى افريكا قۇرلىعىمەن بايلانىستىراتىن جولدار جۇيەسىن بىلدىرەدى.
بۇگىندە ەجەلگى جىبەك جولى جوباسى زاماناۋي ءداۋىردىڭ تالاپتارىنا سايكەس جاڭا مازمۇنمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىلايشا, جاڭا جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى تۋرالى قىتاي تۇجىرىمداماسى العاشقى رەت 2013 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ساپارى بارىسىندا استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا جاريالاندى. بۇل تەك ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ عانا ەمەس, جالپى الەمدىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرىن ايقىنداعان تاريحي ءسات بولدى. بيىل وسى تاريحي ءساتتىڭ بەس جىلدىعى. دەسەك تە, بۇگىندە سول از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە كوپتەگەن كەلىسىمدەر مەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلىپ وتىر.
2015 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سي تسزينپين قازاقستان ۇكىمەت باسشىسى كارىم ماسىموۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم, ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ىنتىماقتاستىققا جاردەمدەسۋ, جوبانىڭ ىسكە اسىرۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ونەركاسىپ جانە قارجى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە, سونىمەن قاتار جىبەك جولى بەلدەۋى جوباسىن قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىمەن ۇشتاستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ءوزارا كومەك كورسەتۋگە ءۇمىت ءبىلدىردى. شىنتۋايتىندا, «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسى مەن ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ كوپتەگەن ورتاق تۇستارى بار ەكەنى ايقىن كورىنىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى. وسىعان بايلانىستى ازيالىق ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكى, قىتاي-ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق قورى جانە جىبەك جولى قورى سياقتى ەكونوميكالىق الاڭداردى پايدالانۋ ارقىلى قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جولىندا ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىلا باستادى. ناتيجەسىندە, 2016 جىلى قازاقستاندىق «نۇرلى جول» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى مەن قحر-دىڭ «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ» ۇشتاسۋى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
بيىلعى ەلباسىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋىندا كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى ەرەكشە اتالىپ وتكەن بولاتىن. بۇل قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك حاب بولۋ جولىنداعى باستى قاعيداتتىڭ شەڭبەرىندە جاسالىنىپ جاتقان ءىس-ارەكەت.
ماسەلەن, قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ ەۋرازيالىق ترانسقۇرلىقتىق ءدالىزىنىڭ ءۇش باعىتىنا تىكەلەي قاتىسادى: قىتاي-قازاقستان-رەسەي-ەۋروپا, بالتىق تەڭىزىنە شىعۋ ءۇشىن; قىتاي-قازاقستان-ازەربايجان-گرۋزيا-تۇركيا-ەۋروپا,تراسەكا حالىقارالىق باعدارلاماسى اياسىندا قارا جانە جەرورتا تەڭىزدەرىنە شىعۋ ءۇشىن; قىتاي-قازاقستان-تۇرىكمەنستان-يران-پاكىستان, پارسى شىعاناعى مەن ءۇندى مۇحيتىنا شىعۋ ءۇشىن. وسى باعىتتا قاتىناۋ ءۇشىن 6 مارشرۋت بەلگىلەنسە, قازاقستان سونىڭ بەسەۋىنە تىكەلەي قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل باعىتتا ترانزيتتىك كولىك دالىزىمەن تىكەلەي اۆتوكولىك جانە تەمىرجول قاتىناسى بولاتىن وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ءارى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ماگيسترالداردى قوسۋ ماقساتىندا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ترانزيتتىك اۆتوموبيل ءدالىزىن سالۋعا ارنالعان اۋقىمدى جوبا ۇلكەن ماڭىزعا يە.
«باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءدالىزى قىتايدان ەۋروپاعا دەيىنگى ەڭ قىسقا جول بولىپ ەسەپتەلەدى جانە ونىڭ بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋداعى ماڭىزى زور. بۇل ءدالىز ارقىلى 2020 جىلعا دەيىن قىتاي مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ شامامەن 8%-ى وتەدى دەپ بولجانۋدا (شامامەن 50 ميلليارد دوللار). سونىمەن قاتار, ءدالىزدىڭ ماڭىزدى ارتىقشىلىعى – ول بۇگىنگى كۇنى جالعىز ارەكەت ەتەتىن توراپ جانە دە ترانزيتتىك اعىننىڭ كوپ بولىگى وسى ءدالىز ارقىلى وتەدى. جوبانىڭ سوڭىندا جۇك تاسىمالىنىڭ جالپى كولەمى 2,5 ەسەگە ارتىپ, جىلىنا 33 ملن. تونناعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. سالىنعان جولدار اۆتوكولىكتەردىڭ ءوتۋ مۇمكىندىگىن 1,5 ەسەگە, كولىك جانە ترانزيتتىك قوزعالىستىڭ كولەمىن ەكى ەسە ارتتىرىپ, جولعا جۇمسالاتىن ۋاقىت 1,5 ەسە ازاياتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا اتالمىش ءدالىزدىڭ قۇرىلىسى ەلىمىزدە تولىعىمەن اياقتالدى.
بۇعان قوسا تەمىر جول تاسىمالىنىڭ ماڭىزى دا ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, قحر جەتكىزىلىمدەردى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا ورتالىق ازيا اۋماعى ارقىلى وتەتىن باعىتتارىن دامىتۋعا نيەتتى ەكەنىن كورسەتتى. ال اتالمىش باعىتتاعى تەمىرجول مارشرۋتىنىڭ باسىم بولىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان وتەدى. بۇل ترانسازيا تەمىرجولىنىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق باعىتى, چۋنتسين-دۋيسبۋرگ باعىتى جانە ترانسكاسپيلىك حالىقارالىق كولىك باعىتى. بۇدان باسقا, 2017 جىلى قازاقستان مەن يراننىڭ تەمىرجول تاريحىندا ءبىرىنشى بولىپ قىتايلىق يۆۋدان تەگەرانعا دەيىنگى العاشقى كونتەينەرلىك پويىز ىسكە قوسىلدى (ۇزىندىعى 9000 كم-دەن استام جانە جەتكىزۋ مەرزىمى 14 كۇن).
قۋاتتى ساۋدا اعىندارىنىڭ ءوسۋ بولجامدارىنا كۇمان تۋدىرىپ وتىرعان الەمدىك ساۋدانىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەو ەلدەرىنە جىبەرىلەتىن قىتاي تاۋارلارىنىڭ جارتىسىنان كوبى قازاقستان اۋماعى ارقىلى تاسىمالداناتىن بولادى جانە ودان تۇسەتىن ءوسىم ەل ەكونوميكاسىنا وڭ سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. قازىردىڭ وزىندە اتالمىش تەمىر جول توراپتارى ارقىلى جاڭا سەرپىلىس بايقالۋدا. ماسەلەن, 2017 جىلى قىتاي-ەۋروپا باعىتى بويىنشا 3673 جۇك پويىزى جىبەرىلدى, بۇل 2016 جىلعا قاراعاندا 116 پايىزعا جوعارى. ال 2017 جىلدىڭ اياعىنا قاراي ەۋروپا ەلدەرىنىڭ 36 قالاسىمەن 38 قىتاي قالاسىن بايلانىستىراتىن مارشرۋتتار اشىلدى. ناتيجەسىندە قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى پويىزداردىڭ ۋاقىتى 20 كۇننەن 12-14 كۇنگە دەيىن تومەندەپ, تاسىمالداۋ قۇنى 40 پايىزعا ازايدى.
وسىلايشا, ءىس جۇزىندە بۇل جاڭا ەۋرازيالىق قۇرلىقتىق كوپىر مەن «قىتاي – ورتالىق ازيا – باتىس ەۋروپا» ەكونوميكالىق ءدالىزىنىڭ قالىپتاسىپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى جانە دە مۇنداعى باستى كوشباسشىلار قىتاي, قازاقستان جانە رەسەي بولىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق اعىندارعا ىقپالداسۋى الداعى ۋاقىتتا تولىققاندى ەۋرازيا ترانسقۇرلىقتىق ءدالىزىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى.
ءسوز سوڭىندا قازاقتىڭ «جول جولعا جالعاسادى, ەل ەلگە جالعاسادى» دەگەن ماقالى ەسكە تۇسەدى. دەمەك, كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن زاماناۋي شەشىمدەردى كەڭىنەن پايدالانىپ, ەلباسى قويعان تالاپ-مىندەتتەردى ءوز دەڭگەيىندە قولداناتىن بولساق, وندا قازاقستان شىن مانىندە ترانزيتتىك حابقا اينالا وتىرىپ, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ەلدەرىن بايلانىستىرادى ءارى تابىس ءوسىمىن ارتتىرۋ ارقىلى ءوز الەۋەتىن جوعارىلاتاتىن بولادى.
قازبەك ومىرزاق ۇلى,
ەلباسى كىتاپحاناسى تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى
