كەڭەسباي 1937 جىلى اۋىلدا 80 جاسقا كەلىپ قايتىس بولادى. وسى اۋلەتتەن بي دە, بولىس تا, ءىرى-ءىرى عالىمدار دا شىققان. ولاردىڭ ءبىرازى جازىقسىز جالامەن ۇستالىپ, 1937-1938 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. ول ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا «ۇلتشىل», «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ جازالانعاندىقتان, كەزىندە ولار تۋرالى ايتىلمادى, جازىلمادى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا تۇلعالار تۋرالى دا تەرەڭىرەك, تولىعىراق جازۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.
تىلەۋ اۋلەتىنەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ءبىرى قازاقتان شىققان العاشقى زاڭگەر ەسكەندىر ەرىمبەت ۇلى ەدى. ەسكەندىر 1904 جىلى ناۋرىز ايىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى, جانىس اتا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1917 جىلعا دەيىن اۋىل مەكتەبىندە وقيدى. 1917 جىلى اكەسى ونى تۇركىستان قالاسىنداعى ينتەرناتقا اپارىپ ورنالاستىرادى. بۇل جەردە 1920 جىلعا دەيىن ءبىلىمىن جالعاستىرادى. بۇدان سوڭ 1922 جىلعا دەيىن تاشكەنتتەگى قازاق-قىرعىز ينستيتۋتىندا وقيدى. 1923-25 جىلدار ارالىعىندا تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە ءدارىس الادى.
وقۋىن بىتىرگەن سوڭ شىمكەنت, قىزىلوردا گۋبەرنيالىق سوتىندا پروكۋرور بولىپ ىستەيدى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «اداسقاندار» ء(«مولدىر ماحاببات») رومانىنداعى باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى بۇركىتتىڭ ءپروتوتيپى سۇلتانبەك ءابۋوۆ ەكەنى وقىرمان قاۋىمعا كەڭىنەن تانىس. 1928 جىلى 29 ساۋىردە مۇستافانى ولتىرگەن سۇلتانبەككە قاتىستى قىزىلوردانىڭ جازعى كلۋبىندا وتكەن اشىق سوت پروتسەسىنە سوت اعاسى ەسكەندىر ەرىمبەت ۇلى بولعان. ول تۋرالى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە (29 ءساۋىر, 1928 جىل) جازىلعان. مىنە, وسىنداعى سوت اعاسى بولىپ وتىرعان ەرىمبەت ۇلى ەسكەندىر ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ اعاسى.
استانا الماتىعا اۋىسقان سوڭ 1930-1932 جىلدار ارالىعىندا الماتى گۋبەرنيالىق جانە قالالىق پروكۋرورى بولدى.
1932 جىلدىڭ شىلدەسىنەن 1933 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن ماسكەۋدەگى سوت جانە پروكۋراتۋرا ءىسى بويىنشا باسشى قىزمەتكەرلەر دايىندايتىن جوعارى كۋرستا وقيدى, سونىمەن قاتار بۇل ارالىقتا رسفسر جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەسى بولدى. بۇل 1 جىلدىق كۋرس بولعانىمەن, باعدارلاماسى جوعارى وقۋ ورنىنا جاتقان بولۋ كەرەك. ەسكەندىر اتامىزدىڭ قايتىس بولارىنان 8 اي بۇرىن, 1952 جىلى 22 ساۋىردە ءوز قولىمەن جازىلعان ءومىربايانى تاشكەنت ارحيۆىندە ساقتالعان. سول ءومىرباياندا: «وبرازوۆانيە يۋريديچەسكوە-ۆىسشەە. وكونچيل ۆىسشيە كۋرسى رۋكوۆودياششيح رابوتنيكوۆ سۋدا ي پروكۋراتۋرى گ. موسكۆا ۆ 1933 گ.» دەپ جازىلعان.
ماسكەۋدەگى زاڭ قىزمەتكەرلەرىن دايىندايتىن جوعارى كۋرستى تامامداعان سوڭ الماتىعا ورالىپ, بۇرىنعى پروكۋرورلىق جۇمىسىنا قايتا كىرىسەدى. «قىزمەت بابىندا قاتەلىكتەر جىبەردى» دەگەن سياقتى ءارتۇرلى جەلەۋمەن 1937 جىلى تامىز ايىندا پارتيا قاتارىنان شىعارىلادى, ال وسى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قىزمەتىنەن دە الىنادى. «كەڭەس وكىمەتىنە كارسى ۇيىمداستىرىلعان ۇلتتىق ۇيىمدارمەن بايلانىسى بار» دەگەن كۇدىكپەن نكۆد ورگاندارى باقىلاۋعا الادى. «تىقىر تايانعانىن سەزگەن بولۋى كەرەك, وسى كەزدە ول ەبىن تاۋىپ ءبىراز ۋاقىت ماسكەۋگە كەتىپ قالادى. ول جاقتا دا اڭدىمادى دەيسىڭ بە, 1938 جىلى تاشكەنتكە وتەدى. «اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى». تاشكەنت قالاسىنداعى ءبىر تانىسىنىڭ ۇيىندە وتىرعاندا ۇستايدى دا, ەشقانداي دالەلسىز 3 جىلعا سوتتايدى», دەيدى قىزى ماعريپا اپاي.
ەسكەندىر 3 جىل مەرزىمىن وتەپ, 1941 جىلى 18 ءساۋىر كۇنى ۇيىنە قايتا ورالادى. ء«بىر جىل جەكە كامەرادا ۇستالدى. ۇرىپ-سوققان بولۋ كەرەك, كەلگەندە ءبىر قۇلاعى ەستىمەيتىن ەدى. جۇرەگى دە ناشارلاعان, 37-دەن امان كالعانىنا شۇكىرشىلىك ەتتىك, دەيدى ماعريپا اپاي. – وكىنىشتىسى سول, – اكەم اقتالعانىن ءوزى كورە الماي ارماندا كەتتى. «حالىق جاۋىنىڭ بالالارى» اتانعان ءبىز دە اكەمىز اقتالعانعا دەيىن ەڭسەمىزدى كوتەرە الماي جۇردىك ەمەس پە؟ كورگەن قۇقايىمىز دا از ەمەس. 1937 جىل. اكەم سەبەپسىز جۇمىستان الىنىپ, ىزدەنبەكشى بولىپ ماسكەۋدە جۇرگەن كەزى بولاتىن. بىرەۋ ەسىك قاقسا, ۇرەيلەنىپ وتىرامىز. ءبىر كۇنى شەشەمىز شاشىمىزدى رەتكە كەلتىرمەك بولىپ, شاشتارازعا الىپ كەتتى. قايتىپ كەلسەك, قارا كيىم كيگەن بىرەۋلەر زاتتارىمىزدى سىرتقا شىعارىپ جاتىر ەكەن. ول كەزدە كراسينا كوشەسىندەگى 43-ۇيدە تۇراتىنبىز. ۆەرانداسى بار 4 بولمەلى جەكە ءۇي ەدى. 1935 جىلى ايگىلى سۇلتانبەك قوجانوۆ وتباسىمەن الماتىعا كەلگەندە, سول ۇيدە كۇتكەن ەدىك. كەيىن بۇزىلىپ, ورنىنا «وتىرار» قوناق ءۇيى سالىندى», دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن.
ەسكەندىر 1941 جىلى 13 تامىزدا قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلىپ, 1943 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىنا دەيىن قىزمەت ەتەدى. اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن كەيىنگى كەزەڭدە وعان ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس بەرمەيدى. ءبىر جىلداي اششىساي جانە مىرعالىمساي رۋدنيگىندە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرەدى دە, 1944 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جىبەرىلەدى. سودان وسى سالادا ءارتۇرلى كىشىگىرىم قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ, 1952 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ 26-سى كۇنى جۇرەك اۋرۋىنان شىمكەنت قالاسىندا قايتىس بولدى. سۇيەگى ارىس وزەنىنىڭ بويىنداعى تەمىرلان اۋىلىندا جاتىر.
ەسكەندىردىڭ بەس بالاسى بولعان. ۇلكەنى قاسىمبەك 1925 جىلى تۋعان. اشعابادتاعى اسكەري مەكتەپتى ءبىتىرىپ, وفيتسەر اتاعىن العان. ۆزۆود كومانديرى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, 1943 جىلى بەلارۋس مايدانىندا شەيىت بولادى. كىشى بالاسى – ۇلىقبەك ميليتسيا پولكوۆنيگى, شىمكەنتتە. 1927 جىلى تۋعان قىزى ماعريپا اپاي قازىر الماتىدا تۇرادى. قۇداي قالاسا, بيىلعى جەلتوقسان ايىندا 90 جاسقا تولادى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنان كەيىن شىمكەنتتەگى مۇعالىمدەر دايىندايتىن ينستيتۋتتىڭ قازاق جاستارىنا ورىس ءتىلىن وقىتۋ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, مەكتەپتە ۇستازدىق ەتتى.
ماعريپا اپايدىڭ ۇيىنە ءبىر بارعانىمدا ول كىسى شكافتاعى البوم اراسىنان 8 ادام تۇسكەن ءبىر سۋرەتتى الدىما اكەلىپ قويدى. ەكىنشى قاتاردا تۇرەگەپ تۇرعان ۇشەۋدىڭ ورتاسىنداعى مۇرتتى جىگىتتىڭ سۇلتانبەك قوجانوۆ ەكەنىن بىردەن تانىدىم دا, كالعاندارىن ايىرا المادىم. اپاي سۋرەت تاريحىنا بايلانىستى بىلاي دەدى: «سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن مەنىڭ اكەم جەرلەس بولعاندىقتان با, الدە رۋحاني جاقىندىقتان با ەكەن, ايتەۋىر, ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ, جاقىن قارىم-قاتىناستا بولدى. 1935 جىلى قازاقستاننىڭ 15 جىلدىعى تويلاندى. تويعا سۇلتانبەك قوجانوۆ تاشكەنتتەن ءوز ماشيناسىمەن كەلدى. بالا-شاعالارىن دا الا كەلىپتى. مۇندا كەلگەن سوڭ ول كىسىنى مەنىڭ اكەم الىپ ءجۇردى. وتباسىمەن بىرگە ۇيدە دە كۇتتىك.
مىنا سۋرەت سوندا تۇسىرىلگەن. تۇرعاندار: سول جاقتان ءبىرىنشى – اكەم ەسكەندىر, ورتادا – سۇلتانبەك قوجانوۆ, كاسىندا تۇرعان شوفەرى پوليششۋك, وتىرعاندار: سول جاقتان ءبىرىنشى سۇلتانبەكتىڭ زايىبى كۇلاندا, ەكىنشى – قىزى زيبا. ورتاداعى – ۇلى ارىستان. عىلىم كانديداتى ەدى. مارقۇم بولىپ كەتتى. ودان كەيىن وتىرعان كۇلاندانىڭ تۋىس اپايى. ال ەڭ شەتتە وتىرعان كۇلاندانىڭ اپكەسى ءلاتيپا اپاي. بەلگىلى كينورەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆتىڭ اناسى. اكەم وزبەكستاندا ۇستالىپ, سوندا سوتتالعان عوي. 1959 جىلى «اقتالدى» دەپ وزبەكستان جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ۋ.يبراگيموۆ قول قويعان انىقتاما قاعازىن الدىق. ءبىر پاپكا ەتىپ تىگىلگەن ءىسىن دە قاراپ شىقتىم. تۇگەل وقۋعا ءداتىم جەتپەدى. ويتكەنى جاپقان جالالارىنىڭ ءبارى – جالعان. قويعان سۇراقتارىنىڭ ءبىرازى سۇلتانبەك قوجانوۆپەن اراداعى قارىم-كاتىناسىنا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ىسىنەن ەشقانداي كىنا تابا الماعان عوي, سوندىقتان امالسىزدان باپتارىن كورسەتپەي, ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە 3 جىلعا سوتتاپتى».
سۇلتانبەكتىڭ قىزى زيبا تاشكەنتتەگى مەدينستيتۋتتا وقىعان. ينستيتۋتتان 4 رەت شىعارىلعان. 8 جىل وقىپ, الماتىدا ءبىتىردى. قۋعىنداۋدان قاشىپ, ماسكەۋگە كەتكەن ەكەن. سوندا تۇرىپ قالادى. بۇل كۇندە مارقۇم ماعريپا اپاي ەكەۋى دوس, سىيلاس, سىرلاس, مۇڭداس بولعان. اكەسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسۋ ءۇشىن 1994 جىلى الماتىعا كەلگەن. سول جولى ماعريپا اپايدىڭ ۇيىندە ەكى كۇن قوناق بولىپتى. مىنا سۋرەتتى سول جولى الىپ كەلگەن ەكەن. ءبىر داناسىن ماعريپا اپايعا قالدىرىپ, ەكىنشى داناسىن سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى – شولاققورعاندا اشىلعان اكەسىنىڭ مۇراجايىنا تاپسىرماق بولىپ الىپ كەتكەن ەكەن.
ەسكەندىر اعامىزدىڭ ونەرگە دە, ولەڭگە دە جاقىن جۇرگەندىگى بايقالادى. 1952 جىلى 20 جەلتوقساندا اسكەردە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بالاسى التايدىڭ مەزگىلسىز قايتىس بولعانى تۋرالى حابار الادى دا, انىق-قانىعىن ءبىلۋ ءۇشىن ورىنبورعا ءوزى سۋىت ءجۇرىپ كەتەدى. بىراق جەرلەۋىنە ۇلگەرە المايدى. بالانى جەر قويناۋىنا بەرىپ قويعان ەكەن. قابىرىن ءسۇيىپ قوشتاسىپ, 23 جەلتوقساندا كەرى قايتادى. جولدا كەلە جاتىپ, ىشكى شەرىن, مۇڭ-زارىن اراب الىپبيىمەن مارجانداي ەتىپ قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپتى. «ارمان» دەگەن ولەڭى باۋىرلارىمەن باقۇلداسۋ تۇرىندە جازىلعان.
دۇشپان ك ۇلىپ, دوس جىلار قايعى ءتۇستى,
ەشكىمگە كەز قىلماسىن مۇنداي ءىستى.
تاعدىرعا ءتان بەرۋمەن جۇرەمىز دە,
دەرت-قايعى تۇس-تۇسىنان قونعان كۇشتى, – دەيدى.
‒ نە بولعانىن, قالاي بولعانىن ايتۋعا دا مۇرشاسى كەلمەدى. كەلە قۇلادى. سول كۇنى تۇندە, 26 جەلتوقساندا جۇرەگى سوعۋىن ماڭگى توقتاتتى. جولدا جازعان مىنا ولەڭدەرىن دە بەرتىندە انامىزدىڭ ساندىعىنىڭ تۇبىنەن الدىق, – دەدى قىزى ماعريپا اپاي مۇڭلى ۇنمەن.
مىنە, وسىلاي سۇلتانبەك قوجانوۆ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, ءىلياس قابىلوۆ سىندى تاعى باسقا دا زيالىلارمەن ۇزەڭگىلەس جۇرگەن اتپال ازامات ەسكەندىر ەرىمبەت ۇلى ەردىڭ جاسى ەلۋگە دە جەتە الماي, كوز جۇمدى, ارماندا كەتتى.
تۋعان جەرگە قىزمەت ەتكەن ازاماتتاردىڭ ءومىرى جاس ۇرپاققا وشپەس ونەگە. تۇلعالاردى دارىپتەۋ – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءبىر سالاسى. بۇل ءىس زيالى قاۋىمدى, ءبىزدى قۋانتادى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانىندا كوشەلەردىڭ بىرىنە ارماندا كەتكەن ەسكەندىر سىندى اسىل اعامىزدىڭ ەسىمى بەرىلسە دەگەن ۇسىنىس بىلدىرگىمىز كەلەدى.
ءاجىباي كەرىم ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, دوتسەنت
