بۇگىنگى تاڭدا تسيفرلى الەم جاھاندىق دەڭگەيدە وزگەرگەنىنە قاراماستان, سەنىڭ سول وزگەرىستەرگە دايىن ەكەندىگىڭدى سۇرامايدى. قازاقستان ءۇشىن تسيفرلى جۇيە – شيكىزاتتىق ەكونوميكا «ۇيىعىنان» شىعۋدىڭ ايقىن جولى.
مەن رەفورمالاۋدىڭ 10 ماڭىزدى باعدارىنان وزگەلەرىن جۇزەگە اسىرۋمەن تىعىز بايلانىستى نەگىزگى ۇشەۋىن ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. بىرىنشىدەن, بۇل – جاڭا تەحنولوگيا نەگىزىندە يندۋستريالاندىرۋدى جەدەلدەتۋ, ەكىنشىدەن, ادام كاپيتالى, ۇشىنشىدەن, ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ.
ءبىرىنشى مىندەت وزىمەن بىرگە «رەسۋرستىق پوتەنتسيالدى دامىتۋدى», «اقىلدى» تەحنولوگيا مەن باسقا دا تۇيىندەس ماسەلەلەردى قامتيدى. ال ادام كاپيتالىنىڭ تەڭگەرمەلى دەڭگەيىنسىز, بۇعان قوسا, ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋسىز جاڭا تەحنولوگيا نەگىزىندەگى يندۋستريالاندىرۋ مەن تسيفرلى تەحنولوگيالار ارقىلى دا الەمدىك ورتاداعى قازاقستاننىڭ شيكىزاتتىق ەكونوميكادان شىعۋىن ءارى باسەكەلەستىك باسىمدىعىن جوعارىلاتۋدى ەشقاشان جۇزەگە اسىرا المايدى. شەشۋشى ناتيجە – رەسۋرستىق-ەنەرگيا ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى مەن ءوندىرىس نەگىزىندە يندۋستريالىق-تسيفرلى جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ.
جولداۋدا ادام كاپيتالىنا جان-جاقتى ءارى ەرەكشە سيپاتتا كوڭىل بولىنگەن. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن الەمدىك ستاندارت دەڭگەيىندەگى وتاندىق كادرلار الەۋەتىن دايارلاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. بۇل ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ, جۇمىسپەن قامتۋ نارىعىن قالىپتاستىرۋدا جۇيەلى ءادىس ەنگىزۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى. وسىعان وراي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ كادرلارعا قاتىستى ناقتى قاجەتتىلىگىن ەسەپتەۋ ارقىلى ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستى تەڭەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
ەل پرەزيدەنتى «مۇناي مولشىلىعى» ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋ كەزەڭى جاقىنداعانىنا, ءارى قاراي مەملەكەتتىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ ساقتالۋى مەن جوعارىلاۋى جاڭا ساپالى ارەكەتتەردى قاجەت ەتەتىندىگىنە باسا نازار اۋداردى. سوندىقتان قازاقستاندا «2050» ستراتەگياسى قابىلدانىپ, 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى ورىنداۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, يندۋستريالاندىرۋ جانە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇلار قازىرگى زاماننىڭ وكتەم تالابىن ءوسىپ-وركەندەۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى رەتىندە پايدالانۋعا جول اشادى.
جولداۋدا بارلىق سالادا ينتەللەكتۋالدىق جۇيە مەن «اقىلدى» تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جانە تسيفرلاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن, ويتكەنى بۇلار تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى.
استانادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسى پروگرەستىڭ قانداي ۇمتىلىسپەن العا جىلجۋ قارقىنىن كورسەتتى. ەنەرگوتيىمدىلىك پەن ەنەرگوۇنەمدەۋ جالپىلىق سيپاتتى, ال يندۋستريالاندىرۋ يننوۆاتسيالىق دارەجەنى يەلەنۋى ءتيىس. بىرقاتار قازاقستاندىق ءوندىرىس ورىندارىن تسيفرلى جۇيەگە كوشىرۋگە ارنالعان قاناتقاقتى جوبالار مەن بۇل تاجىريبەلەردى تاراتۋ وڭىرلەردەگى تەحنولوگيا ترانسفەرتىنىڭ ناقتى قادامدارىنىڭ بىرىنە اينالادى.
بۇگىنگى تاڭدا اگروونەركاسىپ كەشەنىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا شيكىزات يندۋسترياسىن ۇيىمداستىرۋعا, تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ ىسىنە, كەشەندى اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق پلاتفورماعا, «اقىلدى» تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە سىندارلى تۇردە باسقاشا ويلانۋعا تۋرا كەلەدى.
كەز كەلگەن تەحنولوگيا ادام ءبىلىمىنىڭ جەمىسى بولىپ تابىلادى, ال تسيفرلى ەكونوميكا ءبىلىم ەكونوميكاسىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان جولداۋدا بارلىق جاس دەڭگەيىندەگى ازاماتتاردى قامتيتىن ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا وزىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى جەدەلدەتۋ مىندەتى قويىلدى. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ماڭىزدى باسىمدىعى جاڭا ءبىلىمدى يگەرۋ مەن شۇعىل وزگەرىستەرگە ۇنەمى بەيىمدەلۋ قابىلەتتىلىگىن جەتىلدىرە ءبىلۋى ءتيىس.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ءوز ينۆەستيتسيالىق جوباسى مەن ەكسپورتتىق الەۋەتى بار ەكونوميكانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراۋ كەرەكتىگى ءدال ۋاقىتىندا ايتىلدى. وسىعان ساي, ەل ەكونوميكاسى سالالارىنىڭ دامۋىندا تاريحي ورنى بار – مەتاللۋرگيا, مۇناي-گاز حيميا, اوك, بيوفيزيكا-تەحنيكالىق, سونىمەن بىرگە الدىڭعى قاتارداعى ءىت-تەحنولوگيالاردا عىلىمي ءارى پراكتيكالىق زەرتتەۋلەر باسىمدىعىنا يە ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمدى جەدەل دامىتۋعا تۋرا كەلەدى.
ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ سالاسىندا جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن جوعارى كاسىبي جۇمىسشى كادرلاردى دايارلاۋعا باعىتتالعان جاستاردى تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسىنىڭ جولداۋدا جالعاسىن تابۋى زور قولداۋعا يە بولدى.
قازاقستانداعى بار جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ورتالىعى ءارى تىرەگى – ءبىزدىڭ استانامىز. 2018 جىل – استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتوي جىلى. جولداۋ ءبىزدىڭ الدىمىزعا زور مىندەت قويدى. ول – «Smart City»-ءدىڭ ستاندارتتى «ەتالونى» بولۋ جانە ونى قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىندا ءوربىتۋ. بۇل تۇستا «اقىلدى» قالالار وڭىرلىك دامۋ مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ جوعارىلاۋ لوكوموتيۆى بولۋى ءتيىس. مىسالى, استانا قالاسىندا ء«ومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كەشەندى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى» جوباسى, «Smart مەكتەپ», «Smart كوشە جارىقتاندىرۋ», «Smart ەمحانا» جانە ت.ب. باعدارلامالار بويىنشا باستامالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. «Smart City» تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ مەگاپوليستەر ماسەلەسىن شەشۋگە, ولاردىڭ دامۋىنا مول مۇمكىندىك بەرىپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن, جايلى دا ىڭعايلى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتاتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
2018 جىلعى جولداۋدىڭ ەڭ باستى ەكى ەرەكشەلىگىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ءبىرىنشىسى – قازاقستان مەن الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن جاعدايلارعا پراگماتيكالىق كوزقاراستان تۇرادى, وندا الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 30 ەلى قۇرامىنا ەنۋ بويىنشا داعدارىسقا قارسى باستى-باستى باعدارلامالار مەن ناقتى قادامدار ايقىندالعان. ءبىزدىڭ ستراتەگيامىز – العا ۇمتىلۋ مەن جەتىلە ءتۇسۋ, باستامالار مەن بەلسەندىلىك, ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن جاڭا جوبالار. ەكىنشىسى – جولداۋداعى 10 باعداردىڭ بارلىعى ءوزارا تىعىز بايلانىستى, ولاردىڭ ارقايسىسىن ساپالى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ تەك ءبارىن ورىنداعاندا عانا جەتىستىككە يە بولادى.
تسيفرلى ەكونوميكا سالاسىندا ءوزىمىزدىڭ كادرلىق, ينتەللەكتۋالدىق, تەحنولوگيالىق باسىمدىقتارىمىزدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي باعىتتار بويىنشا ارەكەت جاساۋدى ۇسىنامىن:
1) ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا تسيفرلى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ءۇشىن زامانعا ساي ءنورماتيۆتى بازا قۇرۋ, مەملەكەتتىڭ, بيزنەس پەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا شەشىمدەر قابىلداۋ;
2) وندىرىستەردى تسيفرلاندىرۋ جولىمەن جۇرەتىن, مالىمەتتەردىڭ مول قورىن تالداپ-سارالاۋمەن بەلسەندى اينالىساتىن كومپانيالارعا قولايلى جاعدايلار جاساپ, قولداۋ كورسەتۋ;
3) تسيفرلى ەكونوميكانىڭ وزىندىك دامۋىنا جول اشاتىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى نەگىزىندە تسيفرلى ەكونوميكانىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, توسقاۋىلداردى الىپ, بيزنەسكە كەدەرگى جاساماۋ;
4) تسيفرلى ەكونوميكا سالاسى بويىنشا ماماندار دايارلاۋدى ۇلعايتۋ جانە جالپى تسيفرلى ساۋاتتىلىققا قول جەتكىزۋ;
5) ەل پرەزيدەنتىنىڭ «بەسىنشى جول» ماقالاسىندا كورسەتىلگەندەي, ونىڭ ءۇش الىبى – باسقارۋدىڭ تەحنيكا-تەحنولوگيالىق, ۆاليۋتا-قارجىلىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي قۇرىلىمدارىن يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جولى ارقىلى ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
ءتۇرلى سالاداعى تسيفرلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاسايتىن زاڭناما جۇيەسىندەگى شەكتەۋدى ىقشامداۋ كەرەك. ەسكىرگەن ءارى توزىعى جەتكەن تالاپتاردان ارىلىپ, سالاارالىق ينستيتۋتتاردى جاڭارتۋ ءىسى كەزەك كۇتتىرمەيدى. مىسالى, قاعاز جۇزىندەگى ەڭبەك شارتى مەن ەڭبەك كىتاپشاسىن جۇرگىزۋدەن ارىلعان ءجون. قاشىقتىقتان جۇمىس اتقارۋدىڭ تەحنولوگيالىق مۇمكىندىگى ادامداردىڭ قايدا جۇمىس ىستەيتىنىن ەمەس, ونىڭ قۇزىرەتى جۇمىسقا ساي كەلەتىندىگى ماڭىزدى بولۋىنا اكەلىپ سوعادى. ەڭبەك زاڭىن وزگەرتۋ موبيلدىك دەڭگەيدى جوعارىلاتىپ, تسيفرلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.
اعىمداعى زاڭنامالىق شەكتەۋدى الىپ تاستاۋ تسيفرلى ەكونوميكا ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن كەشەندى زاڭنامانى ازىرلەۋ ءىسىن تالاپ ەتەدى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, تسيفرلى ەكونوميكا نەگىزىندە تسيفرلى كودەكس نەمەسە زاڭ قابىلداۋ كەرەك.
سونىمەن بىرگە تسيفرلى زاڭناما ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ارنايى كافەدرالارى بار جوعارى وقۋ ورىندارى نەگىزىندە قۇزىرەتتىلىك ورتالىعىن قۇرۋ كەرەك, ولار زاڭگەرلەردى ەمەس, اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنان حاباردار كاسىبي كادرلار دايارلايدى.
بۇدان باسقا, بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە جىلدام بەيىمدەلە الاتىن تسيفرلى ەكونوميكانىڭ باسقارۋ تەتىگىن وزگەرتۋ كەرەك. وزگەرىستەر ءجيى بولعان سايىن مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسىن سوعان بەيىمدەپ ۇلگەرۋگە ءتيىسپىز. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ءنورماتيۆتى قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋ ۇدەرىسى شەكسىز بيۋروكراتتالعان. مىسالى, ءبىر عانا قۇقىقتىق اكتىنى قابىلداۋ ءۇشىن ەكى ايدان ءۇش ايعا دەيىن, كەيدە ودان دا ۇزاق ۋاقىت كەتەدى. قازىرگى جاعدايدا شەگى جوق كەلىسىمدەر مەن ۇزاققا سوزىلاتىن بيۋروكراتتىق رەسىمدەۋلەرگە جول جوق.
ۇيلەستىرۋ شاراسىنا جۇمىس اتقارۋدىڭ تسيفرلى كەڭىستىگىن قۇرۋ مەن ءنورماتيۆتى قۇجاتتار كەلىسىمى ەسەبىنەن قول جەتكىزۋگە بولاتىن شىعار. ساراپشىلار الدەقايدا قاتاڭداۋ وزگەرىستەردى ۇسىنادى: ءنورماتيۆتى اكتىلەردى ۇيلەستىرمەي-اق, ءوز نورمالارىنىڭ نەگىزىنە سۇيەنەتىن ۇستانىمدى شەشىمدەر مەن الگوريتمدەردى ۇيلەستىرسە جەتكىلىكتى. مۇنداي قاناتقاقتى جوبالار تسيفرلى باسقارۋ جۇيەسىنە ەنۋ بارىسىنداعى العاشقى قادام بولىپ, ال قازاقستان تسيفرلى ەكونوميكا ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى وسىنداي جولدارى ارقىلى الەمدىك كوشباسشىعا اينالار ەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جاھاندىق داعدارىس جاڭا مۇمكىندىكتەر, ەڭ باستىسى, سولاردى ەل يگىلىگى ءۇشىن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەكتىگىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن. ءبىز ەل پرەزيدەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن جولداۋدا كورسەتىلگەن بارلىق باسىمدىققا يە ماقساتتار مەن مىندەتتەردى جەمىستى جۇزەگە اسىراتىنىمىزعا نىق سەنىمدىمىن.
ەدىل مامىتبەكوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
