ويتكەنى بۇدان بۇرىن ەكى رەت قاتارىنان تەڭگەنىڭ ءىرى قۇنسىزدانۋى (2009 جىلى 4 اقپاندا جانە 2014 جىلى 11 اقپاندا) تۋرا اقپان ايىنا تۇسپا-تۇس كەلىپ ەدى. «مۇناي باعاسى كۇننەن-كۇنگە ءوسىپ, تەڭگە باعامى ءبىرشاما نىعايىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا «دەۆالۆاتسيالىق» قاۋىپ تۋرالى ايتۋ ارتىق», دەپ قارسىلىق بىلدىرۋشىلەر دە بارشىلىق. «جەل بولماسا, ءشوپ باسى قيمىلدامايدى», تاريح ساحناسىنا شىققان 25 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا 70 ەسەدەن استام قۇنسىزدانعان تەڭگەنىڭ مۇناي باعاسى ءوستى ەكەن دەپ تۇراقتانا قالۋىنا سەنۋ دە قيىنداۋ. دۋالى اۋىز كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ باعامى الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنا بايلانىستى, دەگەن تۇجىرىمنىڭ ناقتى ەكونوميكالىق نەگىزى جوق. وعان تەڭگە اينالىمعا شىققان 1993 جىلدان بەرگى مۇناي باعاسىنىڭ وزگەرۋى مەن تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلۋىن سالىستىرۋ ارقىلى وڭاي كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ماسەلەن, مۇناي باعاسىنىڭ العاشقى كۇرت قۇلدىراۋى 1997-1999 جىلدارداعى ازيالىق داعدارىس كەزەڭىنە تاپ كەلدى. بۇل كەزەڭدە Brent ماركالى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 23,13 دوللاردان 10,45 دوللارعا دەيىن ارزاندادى. وسىعان بايلانىستى تەڭگە باعامى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى ۇزاققا بارعان جوق. 1999 جىلدىڭ سوڭىندا داعدارىسقا دەيىنگى دەڭگەيىنە قايتا جەتتى. الايدا مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىمەن تەڭگە باعامى تۇراقتانىپ, نىعايعان جوق. 2002 جىلى مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىنە قاراماستان تەڭگە باعامى 1 اقش دوللارىنا 156 تەڭگەدەن اينالدى. ءتىپتى مۇناي باعاسى 150 دوللاردان اسقان 2007-2008 جىلدارى دا تەڭگە باعامى تومەندەۋىن جالعاستىرا بەردى.
ەندى تەڭگەنىڭ شيرەك عاسىر عۇمىرىنداعى باعامىنىڭ وزگەرۋ ديناميكاسىن سارالاپ كورەيىك. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگە 1993 جىلعى 15 قاراشادا دۇنيەگە كەلدى. سول كەزدەگى ونىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 4,7 تەڭگەدەن اينالعان ەدى. 1994 جىلدىڭ قاڭتارىندا تەڭگە باعامى 1 دوللارعا شاققاندا 54 تەڭگەگە ءبىر-اق جەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ ارالاسۋىمەن العاش رەت تەڭگەنىڭ باعامىن رەسمي تۇردە تومەندەتۋ (دەۆالۆاتسيا) 1999 جىلى جۇرگىزىلدى. 4 ءساۋىر كۇنى سول كەزدەگى ۇلتتىق بانك توراعاسى قادىرجان داميتوۆ «تەڭگە ەركىن اينالىمعا جىبەرىلدى» دەگەن مالىمدەمە جاسادى. ال 5 ءساۋىر كۇنى تەڭگە باعامى 1 دوللارعا شاققاندا 160 تەڭگەگە جەتىپ, شارىقتاپ كەتتى. ۇلتتىق بانك «باستاماسىمەن» كەزەكتى دەۆالۆاتسيا 2009 جىلى جۇزەگە استى. 4 اقپان كۇنى سول كەزدەگى ۇلتتىق بانك توراعاسى گريگوري مارچەنكو «التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن ساقتاۋ ءۇشىن» تەڭگە باعامى تومەندەتىلەتىنىن مالىمدەدى. 5 اقپان كۇنى 1 دوللارعا شاققاندا 122 تەڭگەدەن اينالاتىن رەسمي باعام 144 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامىن تاعى رەسمي «رەتتەۋ ناۋقانى» 2014 جىلى 11 اقپاندا سول كەزدەگى توراعا قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ «جەتەكشىلىگىمەن» جۇزەگە اسىرىلدى. ق.كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىمەن «تەڭگە باعامىنىڭ ەڭ ءتيىمدى اۋىتقۋ ءدالىزى – 185 تەڭگە پليۋس/مينۋس 3 تەڭگە» (بۇرىن 155,5 تەڭگە بولاتىن) بولىپ بەلگىلەندى. ال 2015 جىلدىڭ كۇزىندە قايرات كەلىمبەتوۆ تەڭگەنىڭ كەزەكتى «ەركىن اينالىمعا» جىبەرىلەتىن مالىمدەدى. ءسويتىپ تەڭگەنىڭ رەسمي باعامى 2015 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا 1 اقش دوللارىنا شاققاندا 322,84 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. مۇناي باعاسى وتكەن جىلعى 40 دوللاردان بيىلعى جىلى 70 دوللارعا دەيىن كوتەرىلسە دە تەڭگە باعامى 300 دوللاردان تۇسەر ەمەس. ياعني تەڭگە باعامى دا قازاقستانداعى جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانسالارىنداعى بەنزين باعاسى سياقتى. وتكەن جىلى قولدان جاسالعان بەنزين تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان ءبىر كوتەرىپ العان بەنزين باعاسى, ەندى ەلىمىزدەگى ءموز-دەر بەنزيننەن بۇلاق اعىزسا دا ارزاندامايدى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 100 دوللاردان اسسا دا تەڭگە باعامى تۇسپەيدى. ونىڭ ءبىرىنشى ەڭ باستى سەبەبى, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتقا تاۋەلدىلىگى. ەكىنشىدەن, ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعاراتىن وتاندىق كاسىپورىندار ءۇشىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءالسىز بولعاندىعى بارىنشا ءتيىمدى. ولار ونىمدەرىن شەتكە دوللار باعامىمەن ساتىپ, مەملەكەتكە سالىقتى تەڭگەمەن تولەيدى. سوندىقتان ەكسپورتقا باعىتتالعان كاسىپورىنداردىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى لوببيستەرى تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا كەدەرگى جاساپ باعادى. ۇشىنشىدەن, سوڭعى تەڭگە باعامىن تومەندەتۋ «ناۋقانىنىڭ» ارقاسىندا جيعان داۋلەتتەرىن ەكى ەسەدەن استام ءوسىرىپ, بايىپ شىعا كەلگەن «وليگارحتار» دا تەڭگە باعامىنىڭ نىعايعانىنا مۇددەلى ەمەس. بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, توتەنشە ءبىر جاعداي تۋىنداپ قالماسا, بيىلعى جىلى دا تەڭگە باعامى 1 دوللارعا شاققاندا 310-350 تەڭگە كولەمىندەگى دالىزدە تەربەلەتىن بولادى. تاعى سول ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەنىڭ بەدەلىن كوتەرەتىن ەكونوميكالىق تەتىكتەر بار. بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ ىشكى رىنوگىنداعى شەكتەن تىس دوللارلانۋ ۇردىسىنە توسقاۋىل قويىلۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرىنىڭ ساۋاتسىز قىزمەتىن جان-جاقتى ساۋىقتىرىپ, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, «قارجى سەكتورىن «قايتا جاڭعىرتۋ» قاجەت. ۇشىنشىدەن, تاۋار جانە قىزمەت كورسەتۋ باعاسىن قاراپايىم حالىقتىڭ تابىسىنىڭ دەڭگەيىنە بەيىمدەپ, ساتاتىن تاۋارلارى يمپورتتان تۇراتىن «كاسىپكەرلەر» ءۇشىن ساتۋ سالىعىن ءوسىرۋ كەرەك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
