بۇگىندە تۇلعالارىمىزدىڭ مەرەيتويلارىن تەك تۋعان جەرىندە وتكىزۋ ادەتكە اينالىپ بارادى: ابىلايدىڭ تويى – كوكشەتاۋدا, تولە ءبيدىڭ تويى – وڭتۇستىك وڭىردە, قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ تويى – قاراعاندىدا, ابايدىڭ تويى – سەمەيدە, ءسۇيىنباي مەن جامبىلدىڭ تويى جەتىسۋدا ءوتتى. ءسويتىپ اسىلدارىمىز وزدەرىنىڭ تۋعان جەرلەرىنە, ەلىنە قاراي جىكتەلە باستادى. وسىلاي جالعاسا بەرسە, بۇل تۇبىندە قازاقتى بولۋگە اپارىپ سوعا ما دەپ قورقامىن. ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتار مۇنى ەسكەرگەندەرى ءجون. ءبىز ەندىگى جەردە: «قازاق ءۇش جۇزگە بولىنبەيدى, ءۇش جۇزدەن قۇرالادى» دەپ ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك.
وتكەن جىلى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» دەيتىن ماقالاسى جاريالاندى. تاريحي ماقالا. اۆتور كوپتەن بەرى كوكەيىمىزدە جۇرگەن, ۇنەمى ايتىپ تا كەلە جاتقان ۇلتتىق بولمىس, رۋح جاڭعىرۋى, ەلدىڭ كەلەشەگى تۋرالى كۇردەلى, تاعدىرلى ماسەلەلەردى تەرەڭ تولعادى. وسىعان وراي ەلىمىزدە رۋحاني ورتالىقتار اشىلىپ, تۋعان جەر, وتانىمىزدىڭ كيەلى, قاسيەتتى جەرلەرىن, تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىز بەن ءداستۇرىمىزدى قايتا جاڭعىرتاتىن پارمەندى جۇمىس باستالدى.
دەسە دە, ءالى دە ويلاندىراتىن, تولعاندىراتىن ماسەلەلەر از ەمەس: اقىلعا سىيمايتىن شوۋلار, ءجون-جوسىقسىز تويلار كوبەيىپ بارادى. ءان ونەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق ەستراداسىنىڭ دا قايدا كەتىپ بارا جاتقانى بەلگىسىز. بۇگىنگى كومپوزيتور دەگەندەرىمىزدىڭ كوبى وزگە ەلدەردىڭ ءانىن ۇرلاۋعا كوشتى. سونىڭ سالدارىنان قازاق ءانى ءوزىنىڭ تابيعاتىنان, بولمىسىنان, ىرعاعىنان ايىرىلىپ بارادى. اتا-باباسىنا ارناپ مەشىت سالۋ ەتەك الدى. ونىڭ ەسەسىنە ەلىنە ءسوزى ەم بولعان, حالقىنىڭ ساناسىنا نۇر قۇيعان, جۇرەگىنە ءنار بەرگەن, قازاققا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ۇلىلارىمىزدىڭ كوبى ءالى ەلەنبەي, اتاۋسىز قالىپ, باسقان ىزدەرى بىلىنبەي بارادى. وكىنىشى, بۇگىنگى ۇرپاق ولاردى ۇمىتا باستادى. سولاردىڭ ىشىندە دوسجان حازىرەت پەن مايلىقوجا اقىن دا بار.
دوسجان قاشاق ۇلى اقتوبە وبلىسى, ويىل ءوڭىرى, قاراقامىس (كوكجار) دەگەن جەردە 1815 جىلى دۇنيەگە كەلەدى, تەگى – جەتىرۋ تايپاسىنىڭ نوقتاعاسى تابىننان, كىشى ءجۇزدىڭ ءپىرى بولعان, مەككەگە ءۇش رەت بارعان.
اكەسى قاشاق مولدا سابىرلى, اقىلدى, ءبىلىمدى, قادىرلى كىسى بولعان ەكەن. دوسجان ون بەس جاسقا دەيىن اكەسىنىڭ قولىندا وقىپ, ساۋاتىن اشىپ, كەيىن قارعالىدا مەدرەسە ءبىتىرىپ, ويىلداعى اۋلىنا كەلىپ بالا وقىتادى.
قازاقتىڭ اتاقتى شايىرى ابۋباكىر كەردەرىنىڭ «تابىن دوسجان حازىرەتتى جوقتاپ ايتقانى» دەيتىن ۇزاق جىرىندا قاشاق مولدانىڭ دا, دوسجان حازىرەتتىڭ دە بولمىسى, قاسيەتتەرى كەڭ جىرلانادى.
– دۇنيەدە ءبىر نارسەگە
مۇقتاج بولماي,
دارەجە, باقىت,
عىلىم ءبىتتى تەگىس,
نەمەسە
دوسەكە ءپىرى بولدى كىشى ءجۇزدىڭ,
راۋشان نۇرى بولدى ءتۇسىمىزدىڭ, – دەيدى اقىن.
دوسجان حازىرەت مەككەگە قاجىلىققا العاش رەت 1858 جىلى بارعان. مۇنىڭ دەرەگىن ابۋباكىر كەردەرىنىڭ جوقتاۋ جىرىنان دا, ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ «قازاق شەجىرەسى» دەيتىن كىتابىنان دا وقيمىز. ءارحام كاكىتاي ۇلىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا سو جولى دوسجان حازىرەت, قۇنانباي قاجى, مىرقى, اڭداماس دەيتىن كىسىلەر جينالىپ:
– ءبىز وسىندا قۇداي جولى دەپ كەلدىك. قاراجاتىمىز بار. قاراجاتى جوق كىسىلەر كەلسە قايدا جاتادى, قازاققا ارناپ تاكيا (قوناقۇي) سالايىق, – دەپ ءپاتۋالاسىپ, ءۇش ءجۇز كىسىلىك تاكيا سالعان ەكەن. ءسويتىپ ونىڭ ماڭدايشاسىنا «قازاق قۇنانباي تاكياسى» دەپ جازدىرعان ەكەن.
ءۇشىنشى رەت قاجىلىققا بارعاندا قۇنانباي قاجى:
– دوسجاننىڭ ەڭبەگى دە كوبىرەك ءسىڭدى, قارجىسى دا كوبىرەك جۇمسالدى. سوندىقتان تاكيانى سول كىسىنىڭ اتىمەن اتاۋ كەرەك, – دەپ, ماڭدايشاسىنا «دوسجان تاكياسى» دەپ جازدىرادى. وسىدان قازاق اراسىندا: «شىركىن, بار قازاققا قۇنانباي مەن دوسجاننىڭ دوستىعىن بەرەر مە ەدى» دەيتىن ءسوز قالعان ەكەن.
1872 جىلى (الدە 1870 ج.) دوسجان حازىرەت مەككەگە قاجىلىققا ەكىنشى رەت بارادى, مەدينەگە زيارات ەتىپ قايتادى. بۇل جولى جاڭگىرحاننىڭ ۇلى گەنەرال عۇبايدۋللا شىڭعىسحانمەن, قۇنانباي وسكەنباي ۇلىمەن بىرگە بولادى. بۇل جايىندا ءبىراز دەرەك شاكارىم قاجىنىڭ «تۇرىك, قازاق-قىرعىز ءھام حاندار شەجىرەسى» دەيتىن كىتابىندا كەزدەسەدى.
وسى جولعى ساپاردان ورالعان سوڭ دوسجان حازىرەت شۇبارقۇدىققا, ويىلدىڭ ءبىر سالاسى ءشيلىسۋدىڭ بويىنا كوشىپ كەلىپ, ءوز قاراجاتىنا ءزاۋلىم, كەرەمەت, ايشىقتى, مۇنارالى, الىستان كوز تارتاتىن بەس مىڭ كىسىلىك مەشىت, ءمىناجات ءۇيىن, 150 ورىندىق مەدرەسە سالدىرادى. مەشىتتىڭ قابىرعالارى قۇراننان, حاديستەن الىنعان ادەمى قيا جازۋلارمەن ناقىشتالادى. كىرپىشتەرىن بيەنىڭ, تۇيەنىڭ سۇتىنە يلەپتى. جۇرتشىلىق بۇل مەشىتتى «اقشي مەشىتى» دەپ اتايدى.
عاجايىپ ناقىشتارى
ءاربىر تۇرمەن,
جازۋلى ايات, حاديس,
قىزىل سىر مەن.
كورگەندە ءتانىڭ بالقىپ,
سۇيەك ەرىپ,
تولعانداي مۇسىلماننىڭ كوڭىلى بۇرمەن, – دەپ جىرلايدى ابۋباكىر كەردەرى.
دوسجان حازىرەت, وسىلاي, قالىڭ ەلدىڭ باتاسىن الىپ, جۇرتتى يمانداي ۇيىتادى.
دوسجان حازىرەت داۋلەتتى ادام بولعان. ونى ابۋباكىردىڭ:
– سالتانات, باقىت, داۋلەت بىردەي قونىپ,
كەلىسىپ بىرەۋىنە ءبىرى ۇلاستى – دەيتىن سوزىنەن دە اڭعارامىز.
اقشي مەشىتى سول زاماندا ۇلى دالانىڭ ءدىني-اعارتۋشىلىق, رۋحانيات ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپتى. وسى مەشىتتەن ءار كەزەڭدە قازاق دالاسىنا نۇر قۇيىپ, ساۋلە شاشقان, نەبىر احۋندار, قاجىلار, ماقسىمدار, حالفەلەر, حازىرەتتەر شىعادى.
1874 جىلى دوسجان حازىرەت قاجى ساپارىنا ءۇشىنشى رەت شىعادى. بۇل جولى ءماشھۇر-جۇسىپپەن بىرگە بارعان.
قاجىلىقتان ورالىپ, ءوزىنىڭ شيلىسۋداعى قونىسىنا كەلگەن ءساتىن ابۋباكىر كەردەرى بىلاي سۋرەتتەيدى:
– قازانى ساحۋاتتىڭ بەتى قايناپ,
ميۋا تۇر ەكەن ءدارحات كۇندەي جايناپ.
ءوزىنىڭ كەڭ جايىنا كەلىپ جەتتى,
قاز ۇشىپ, مامىر قونعان, بۇلبۇل سايراپ.
جىردا ءارى قاراي حازىرەتتىڭ باقتاعى الپىس ەكى ءتۇرلى قۇلپىرعان ميۋاسى, جايقالعان ورمانى سۋرەتتەلەدى. حيۋادان الما, ءجۇزىم الدىرىپ ەككەن; كۇرىش سالىپ, ءشاي پلانتاتسياسىن ۇستاعان. ءيىسى اڭقىعان شىرىن قاۋىن, ارشا, قىزىل اعاش, تەرەك, قاراعاي, جيدە اعاشتارى توگىلىپ, ماۋەلەپ تۇر ەكەن. باقتىڭ اۋماعى ون شاقىرىم بولعان. قالىڭ توعايدىڭ اراسىنا جۇرت دەمالاتىن قاراعايدان ءۇي دە سالدىرعان.
ابۋباكىر كەردەرى حازىرەتتى اسىل ءسوزدى, كەڭ كوكىرەك, ورتا بويلى, تەرەڭ ويلى, جۇمساق مىنەزدى, سابىرلى, بەرەكەلى, داۋلەتتى, قۇداي جولىندا كوپ ەڭبەك ەتكەن, دۇشپانعا پالە ويلاماعان, بۇقاراعا ءسوزى ەم بولعان; سابىردا – حازىرەتى ايۋبقا, ماقامدا – داۋىتكە ۇقساس, پيعىلدا – راسۋلىمداي جايلى, داۋلەتتە – حاق سۇلەيمەندەي سالتاناتتى بولعان دەپ سۋرەتتەيدى.
دوسجان حازىرەت 1890 جىلى دۇنيەدەن وتەدى. التى الاش بۇرشاقتاعان كوزىن ءسۇرتىپ, دۇعا قىلادى. اياق جەتەر جەردەن توپىراق سالۋعا ىنتىزار بوپ كەلگەن جاماعاتتا ەسەپ بولماپتى. جەر قايىسىپتى. جانازاعا بەس مىڭ ادام ۇيىپتى. سوڭىندا قالعان مالىن حالىققا ۇلەستىرىپ بەرىپتى. سوندا جان باسىنا ءبىر قويدان ءتيىپتى.
حازىرەتتىڭ ۇرپاقتارىنىڭ دەنى اتا جولىن قۋادى, قاجى, حازىرەت اتانادى; مەشىت, مەدرەسە ۇستايدى, يمام بولادى. امال نە, كەڭەس داۋىرىندە ولاردىڭ باسىنا ناۋبەت كەلىپ – اتىلادى, سوتتالادى, ايدالادى.
بەرتىندە شۆەيتساريا بانكتەرىنىڭ ءبىرى باياعى مەككە, مەدينەدەگى حازىرەتتىڭ تاكياسىنان تۇسكەن قارجىسىن بەرمەك بوپ مۇراگەرلەرىن ىزدەستىرگەندە, جارىقتىقتىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرى اقشادان ات-تونىن الىپ قاشىپتى.
قازاقتان شىققان زامانىنىڭ اسا ءىرى قايراتكەرى دوسجان قاشاق ۇلىنىڭ ارتىندا ونەگەلى ءىسى, ءپاتۋالى ءسوزى, جارقىن ءىزى, بيىك پاراسات, كىسىلىكتى جولى قالدى. ول كىسىنىڭ مەكتەبىنەن تالاي قازاق جاستارى وقىپ, ءتالىم, ءبىلىم الدى. سولاردىڭ ىشىنەن اتاعى ەلگە كەڭ جايىلعان حالەل دوسمۇحامەدوۆتى, ساعيتجان قاراتاەۆتى, ساتقالي قۇتقوجيندى, ساعىندىق جانە اققاعاز دوسجانوۆتاردى, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتى, عۇمار ەسەنقۇلوۆتى, جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتى اتاساق تا جەتكىلىكتى.
حازىرەتتىڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاعى بۇگىندە ەكى ءجۇز تۇتىننەن اساتىن كورىنەدى.
اقتوبە وڭىرىندەگى شۇبارقۇدىقتان ءۇش شاقىرىم جەردەگى شيبۇلاق مەشىتىنىڭ جانىنداعى دوسجان حازىرەتتىڭ بەيىتىنە ەل بۇگىن دە اعىلۋدا. قۇران وقيدى, ساداقا بەرەدى. زيراتىنىڭ باسىنا تۇنەپ, تىلەيدى, ارۋاعىنا سىيىنادى. قالىڭ ەل جيىلىپ, حازىرەتكە 2000 جىلى (قايتىس بولعانىنا 110 جىل تولعاندا), 2015 جىلى (تۋعانىنا 200 جىل تولعاندا) اس بەرىپ, اقشيدەگى مەشىتتىڭ ورنىن ايقىنداپ, سول مەشىتتى قالپىنا كەلتىرۋ, باسىنا كەسەنە تۇرعىزۋ جونىندە پاتۋالاسقان ەكەن. وسى شارالار جۇزەگە اسسا, ءارى اقتوبەدەگى ورتالىق مەشىتكە جانە وبلىستاعى كەيبىر رۋحانيات نىساندارىنا عۇلامانىڭ ەسىمى بەرىلسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. سوندا ۇلتىنا ءمىنسىز قىزمەت ەتكەن بابامىزدىڭ رۋحى الدىنداعى پارىز دا وتەلەر ەدى.
«ارۋاق ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. وسى ءبىر يگىلىكتى ىسكە ەلىمىزدىڭ ۇلتجاندى ازاماتى, جۇرگەن جەرىن كوگەرتىپ جۇرەتىن قادىرلى ءىنىم, وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ ءوزى مۇرىندىق بولسا دۇرىس بولار ەدى.
ەندى بىرەر ءسوز وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, وتىرار اۋدانىنا قاراستى قوجاتوعاي دەگەن جەردە تۋىپ-وسكەن مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى جايىندا. مايلىقوجانى قازاققا ءتۇسىندىرىپ جاتۋ ارتىق بولار ەدى.
مايلىقوجا – قازاق جىرىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتكەن, مارتەبەسىن وسىرگەن, تەرمەنىڭ, مىسال ولەڭدەردىڭ باعىن جاندىرعان, وسيەتىمەن, ناقىل سوزدەرىمەن قالىڭ ەلدى تاربيەلەگەن ۇلى اقىن.
قازداي قالقىپ ەرىنبەي,
ولەڭ تەردىم جاسىمنان.
مايكوت اقىن, قۇلمامبەت,
ورىن بەردى قاسىنان.
مايلىقوجا, ق ۇلىنشاق,
ءپىرىم ەدى باس ۇرعان.
ايتقاندارى نۇسقا ەدى,
جارالعان ءسوزى اسىلدان, – دەيدى كەمەڭگەر جامبىل.
مايلىقوجانىڭ كىم ەكەنىن بۇدان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس شىعار.
وكىنىشى, مايلىقوجانىڭ اتىندا شىمكەنت قالاسىنداعى كىشكەنە كوشەدەن باسقا ەشتەڭە جوق كورىنەدى. ۇلى اقىننىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىراتىن ءتيىستى شەشىمدەردى وبلىس اكىمى, قادىرلى ءىنىم جانسەيىت تۇيمەباەۆ قابىلدايدى, ءسويتىپ قالىڭ ەلدى ريزا قىلادى دەپ سەنەمىن.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ
