ال الەمدە قوس ەلدىڭ اراسىنداعى ەڭ ۇزىن شەكارالاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, بۇل پروبلەما ورىن العان وڭىرلەر بىزدە, وكىنىشكە قاراي, وتە كوپ. وعان كۇنشىعىستاعى وسكەمەننەن ءنوۆوسىبىر مەن بارناۋلعا, پاۆلوداردان ومبى مەن تومعا, سولتۇستىكتەگى قىزىلجاردان تۇمەن مەن ەكاتەرينبۋرگقا, قوستانايدان چەليابى مەن ۋفاعا, باتىستاعى اقتوبەدەن ورىنبور مەن ساماراعا, ورالدان ساراتوۆ پەن ۆولگوگرادقا, اتىراۋدان استراحانعا بەت الاتىنداردى مىسال رەتىندە كوپتەپ ايتۋعا بولادى.
ولار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋبەكتىلەرىندە وقىعاننان كەيىن كوبىنەسە تۋعان ەلىنە ورالا بەرمەي, قالىپ قويادى. ياعني قازاقستان تاراپى باسقا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتى ءۇشىن قارجى شىعىنداپ, ورتا ءبىلىم بەرگەن بولىپ شىعادى. بۇل – اقىل-وي كوشى. ەكونوميكاعا پايدالى جاستىق قۋاتتىڭ, جۇمىس الەۋەتىنىڭ كەتۋى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. وسى ورايدا ءبىز ءوز وڭىرىمىزدە وسسە دە, وزەكتەن ەشكىم تەپپەسە دە وزگەگە تەلىنىپ بارا جاتقان بۇگىنگى بۋىننىڭ بۇل بەت الىسىن تارازىلاعان ەدىك.
وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى بەرگەن مالىمەتتەر بويىنشا, بىلتىر 3614 وقۋشى مەكتەپتى اياقتاپ, 2094-ءى عانا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە قاتىسقان. بار-جوعى 60 پايىز! جىل وتكەن سايىن بۇل كورسەتكىش قۇلدىراپ بارادى. ونىڭ ءبىر ۇشىعى تۇلەكتەردىڭ ءوز ەلىنىڭ وقۋ ورنىنان گورى شەتەلدىڭ ءبىلىم ورداسىن تاڭداۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. 2011 جىلى 2638 جاس ءوز تاعدىرلارىن قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىستىرسا, بىلتىر بۇل دەڭگەي 2 ەسەگە دەيىن تومەندەگەن. كەرىسىنشە, وسى مەرزىم ارالىعىندا رەسەيگە ءبىلىم ىزدەپ كەتكەندەردىڭ سانى 8 ەسەگە جۋىق كوبەيگەن.
– وبلىس كورشى ەلدىڭ ءۇش وڭىرىمەن شەكتەسەدى. ەجەلدەن اۋىلىمىز ارالاس, قويىمىز قورالاس تاريحي ءداستۇرىمىز بار. بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە قۇجاتتىق رەسىمدەۋ ماسەلەلەرى وڭتايلاندىرىلعاننان كەيىن قارىم-قاتىناس ءتىپتى كوبەيدى. شەكارالاس ايماقتارعا قاتىستى قابىلدانعان مەموراندۋمدار شەڭبەرىندە ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى بىرقاتار جەڭىلدىكتى كەلىسىمدەر قاراستىرىلعان. وسى جاعىن ەسكەرمەي بولمايدى. ەكىنشىدەن, جاستاردىڭ تاڭداۋ ەركىنە, تالاپ-تىلەكتەرىنە شەكتەۋ قويا المايمىز. ارينە, ولاردىڭ وزگە ەلدەرگە جاپپاي كەتۋ تولقىنى ءبىزدى دە تولعاندىرادى. وعان بارىنشا توسقاۋىل قويۋ, الدىن الۋ ماقساتىمەن م. قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ, كاسىپتىك باعدار بەرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى قابىلداندى. ءتۇرلى كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ, ەڭبەك نارىعىنا قاجەتتى سالالار مەن بولاشاق ماماندىقتاردى تاڭداۋ بويىنشا اقىل-كەڭەستەر بەرىلەدى. جوو-نىڭ كاسىبي باعدارلامالارى تانىستىرىلادى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنەن, كيمەپ-تەن وكىلدەر كەلىپ, مەكتەپ ۇجىمدارىمەن, وقۋشىلارمەن كەزدەستى, – دەدى اڭگىمەلەسكەنىمىزدە ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كۇلپاش قالعوجينا.
دەسەك تە, شارالاردىڭ اتقارىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, ولاردىڭ جەتكىلىكسىز ەكەندىگى, كوبىنە ناۋقاندىق سيپاتپەن شەكتەلەتىنى بايقالماي قالمايدى.
جۇرتشىلىق اراسىندا «وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان ەليتالى ورىس مەكتەپتەرى تۇلەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى ۇبت تاپسىرۋعا ق ۇلىقسىز, ويتكەنى ونىڭ ءتارتىپ-ەرەجەلەرىن قيىنسىنادى. وعان قاراعاندا رەسەي جاعى كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر, ارتىقشىلىقتار ۇسىناتىندىقتان, جاستارىمىز كوبىنە سول جاققا قاراي ۇمتىلادى. ەڭ كەرەگى – اقىسىز وقۋعا ءتۇسۋ. قازاقستاندا وقۋ اقىسى قىمبات, سوندىقتان شەكارا اسۋعا ءماجبۇر. ءبارى جايلى, كوڭىلدەگىدەي بولسا, وسكەن ورتاسىن, تۋعان-تۋىستارىن قيىپ كەتپەس ەدى», دەگەن پىكىرلەرەر ءجيى ايتىلاتىندىقتان «لورد» دارىندى بالالارعا مامانداندىرىلعان وبلىستىق مەكتەپ-ليتسەيدىڭ ديرەكتورى گۇلجان جاقانوۆاعا جولىعىپ, سويلەسكەن ەدىك. ويتكەنى بۇل مەكتەپ – وبلىستاعى ماڭدايالدى ۇجىمداردىڭ ءبىرى. فيزيكا-ماتەماتيكا, جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا جانە لينگۆيستيكالىق باعىتتارعا بەيىمدەلگەندىكتەن, كورشىلەرىمىز ات باسىن ءجيى بۇرىپ, جان-جاقتى بايلانىس ورناتۋعا پەيىل.
– وسى قىزمەتكە كىرىسكەنىمە ءۇش اي عانا. 1993 جىلدان بەرى ليتسەيدى 445 تۇلەك بىتىرگەن ەكەن. قازىر ولاردىڭ قانداي وقۋ ورىندارىن اياقتاپ, قايدا جۇمىس ىستەيتىندەرى جايلى تولىق ماعلۇماتتى جيناستىرىپ جاتىرمىز. تۇلەكتەرىمىزدىڭ اراسىندا شەتەلدەردە ءبىلىم الىپ جاتقاندارىنىڭ ۇلەسى باسىم. ماسەلەن, بىلتىر 18 تۇلەكتىڭ 14-ءى رەسەيدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداپ, 11-ءى تەگىن وقۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. قازاقستانداعى وقۋ ورىندارىنىڭ بازاسى دا, كادرلىق قۇرامى دا وسال ەمەس. بىلىمگە قارجى جەتكىلىكتى بولىنەدى. دەمەك, ساپالى مامانداردى وزىمىزدە دە دايىنداۋعا بولادى دەگەن ءسوز. مەنىڭ ويىمشا, رەسەيلىكتەر, ەڭ الدىمەن, تەرىسكەيلىك جاستاردىڭ العىرلىعىن, زەيىندىلىگىن, بىلسەم-وقىسام دەگەن قۇشتارلىعىن ەرەكشە باعالايتىن سياقتى.
دميتري دولجنيكوۆ قازىر اقش-تىڭ چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇلتتىق زەرتحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. قارىنداسى الەنا حيميا فيلوسوفياسىنىڭ دوكتورى, گوللانديادا قىزمەت اتقارادى. ەكەۋى دە وقۋدى رەسەيدە بىتىرگەن. وسىنداي تالانتتى جاستاردى تارتۋ ءۇشىن نەبىر الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر ۇسىنىپ, الىپ كەتۋگە تىرىسادى. تەگىن ءبىلىمنىڭ قايتارىمى بولاتىنىن ولار جاقسى تۇسىنەدى, – دەدى گۇلجان شامىلقىزى.
قازىردىڭ وزىندە مۇندا رەسەيلىك جوو-لار تاراپىنان عالامتور ارقىلى كاسىبي باعدارعا ارنالعان جارنامالىق-اقپاراتتار تولاسسىز ءتۇسىپ جاتقان كورىنەدى. جۋىق ارادا وكىلدەر كەلىپ, جۇزبە-ءجۇز كەزدەسۋلەر وتكىزەتىندەرىن حابارلاپتى. قازاقستان جاعى... ازىرگە ءۇنسىز.
تالانتتى جاستاردىڭ شەتەلگە جاپپاي كەتۋى قالالىق «بەست» گيمنازياسىندا دا قالىپتى ۇردىسكە اينالعان. گيمنازيا ديرەكتورى نادەجدا زايچەنكونىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدە ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ كەلگەننىڭ ەش ايىبى جوق. ماسەلە تۋعان جەرگە ورالۋدان قاشقاقتايتىنى. ويتكەنى, جۇمىسپەن قامتۋ, تۇرعىن ءۇي جايى شەشىمىن تاپپاي ما دەپ جۇرەكسىنەدى. قانشاما ديپلومدى جاستار بوس سەندەلىپ ءجۇر. قازاقستاندا جولى بولماعانداردىڭ ءبىرسىپىراسى سىرتتا تەگىن ءبىلىپ الىپ جۇرگەندەرى سوندىقتان. مىسالى, ومبىنىڭ كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنى تەرىسكەيلىكتەرگە تەگىن بىلىممەن قاتار جۇمىس تا ۇسىنادى ەكەن. اقىلى وقۋدىڭ ءوزى قولجەتىمدى. ومبى, توم, قورعان, تۇمەن جوو-نىڭ بايلانىسى مىقتى. جاستاردى تارتۋدىڭ نەبىر امالدارىن قولدانادى. بالانىڭ قارىم-قابىلەتىن تانىسا, ەمتيحان الۋدىڭ ورنىنا اڭگىمەلەسۋمەن عانا شەكتەلەتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. وقۋشىلارىمىز سقمۋ-گە ەكسكۋرسيا جاساپ, وۆسەرۆاتوريانى تاماشالايتىن. قازىر وسى بايلانىستار ءۇزىلىپ قالدى. بىلتىر مەكتەپ بىتىرگەن 52 تۇلەكتىڭ 31-ءى رەسەيدە باعىن سىناپ, 22-ءى تەگىن وقۋعا قابىلداندى. قازاقستان بويىنشا 12 ۇمىتكەردەن 2-ءۋى عانا گرانت يەلەندى. اششى شىندىق بولسا دا مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى, دەگەن نادەجدا ۆاسيلەۆنا تاعى ءبىر پروبلەمانىڭ ۇشىعىن شىعاردى. ول جەرگىلىكتى جەرلەردە سۇرانىسقا يە مامانداردىڭ دايىندالمايتىنىن, ونىڭ ىشىندە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ مۇعالىمى تاپشى ەكەنىن قىنجىلا جەتكىزدى. قازاقستاندا كەي ماماندىقتارعا باسىمدىق بەرىلىپ, گرانت مولىنان بولىنەتىن كوزقاراستى وزگەرتۋ كەرەك, دەيدى.
وسى جەردە مەملەكەتتەن جۇمسالعان وراسان قارجى وسىلاي سۇراۋسىز كەتە بەرە مە دەگەن وي تۋادى. ماسەلەن, بيىل «لورد» ليتسەيىنە 91 ميلليون, «بەست» گيمنازياسىنا 231 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. ال ءبىر وقۋشىعا جىلىنا شامامەن 250-300 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلاتىنىن ەسەپتەسەك, بەينە-ءبىر بوگدە ەل ءۇشىن كادرلار ازىرلەپ جاتقانداي اسەردە قالادى ەكەنسىڭ. ويتكەنى, ەلگە قايتارۋ جايى دا مۇلدەم كوڭىل كونشىتپەيدى. وعان تالداۋ جاساپ جاتقان بىردە-ءبىر مەكەمە كورىنبەيدى.
ءيا, ءدال سول دەڭگەيدە ءبىلىم بەرەتىن جوو-لار ەلىمىزدە كوپتەپ سانالسا, وڭىردە م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقمۋ عانا. ونىڭ اتىنا سىن ايتۋشىلار دا از ەمەس. بۇرىن مۇندا 12-14 مىڭعا دەيىن ستۋدەنت ءدارىس السا, بۇگىنگى كۇنى ءۇش ەسەگە دەيىن ازايعان. وقۋ اقىسىن كەز كەلگەننىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
وسىندايدا «ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەگەن ءسوز دە ەرىكسىز ەسكە ورالادى ەكەن.
بىزگە بيىل مەكتەپ بىتىرگەلى وتىرعان ءبىر وقۋشىمەن تەلەفون ارقىلى تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اتى-ءجونىن اتاماۋدى قالاعان ءوزىمىزدىڭ ءجاسوسپىرىم قازاقستاندا ەمەس, رەسەيدە ءبىلىم الۋعا نيەتتىلىگىن اشىق ايتتى. وعان قازاقستاندىق ۇبت سەرتيفيكاتىن تالاپ ەتپەيتىنىن, تىلدىك كەدەرگىنىڭ جوقتىعىن, وقۋ اقىسىنىڭ تومەندىگىن كولدەنەڭ تارتتى. وسىعان قاراعاندا جاس تالاپكەرلەر ءۇشىن شەتەلدە ءبىلىم الۋ ءتيىمدى بولىپ تۇرعان سەكىلدى.
سقمۋ-دىڭ اكادەميالىق ماسەلەلەر جونىندەگى پرورەكتورى ەربول يساقاەۆ گيمنازيا ديرەكتورىنىڭ كەيبىر سىندارىن جوققا شىعارعانىمەن باسەكەگە قابىلەتتىلىك قارىمىمىزدىڭ تومەندىگىن, وعان بىرقاتار فاكتورلار اسەر ەتىپ وتىرعانىن مويىندادى. ءبىلىم باسقارماسىمەن بىرلەسىپ جاسالعان كاسىپتىك باعدار بەرۋگە ارنالعان كەشەندى جوسپار اياسىندا جۇرگىزىلگەن شارالار بارىسىندا م.جۇماباەۆ اۋدانىنداعى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ 70-80 پايىزى وقۋ ىزدەپ رەسەي اسىپ كەتەتىنىن, بۇل ماسەلە شەكارا ايماعىندا ءتۇيىندى ماسەلە بولىپ تابىلاتىن العا تارتتى. كەلىسپەسكە شارا جوق..
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
