سانكتپەتەربۋرگتىك كوللەكتسيونەر ۆەنيامين حۋدولەي: «ەكسليبريس – ەليتارلىق ونەر. جانە بۇل تولىعىمەن تۇسىنىكتى دە. بەس ميلليونعا ارنالعان ونەر بولادى, بەس مىڭعا ارنالعان نەمەسە بەس ادامعا عانا ارنالعان ونەر بولادى», دەيدى.
قازاق ەكسليبريسىنىڭ اتاسى – ۇلىستار مەن تايپالاردىڭ تاڭباسى بولار؟! دەمەك, ەڭتاڭبالار ەكسليبريستەن باستاۋ الادى.
وسى ارادا الەمدىك ەليتارلىق ەكسليبريستىك ونەردە «قازاقستاندىق سەگمەنت» بار ما دەگەن سۇراق تۋادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەكسليبريسشىلەرگە ۇلتتىق باعىتتا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن فرانتسۋزشا دا, پولياكشا دا ەكسليبريس سالۋدىڭ قاجەتى جوق. ىشكى تۇيسىك, بولمىستىڭ ءوزى-اق شىعارماشىلىق ادامىنا جەكە قولتاڭبا سىيلايدى. بالكىم, ۇلتتىق كود دەگەنىمىز دە وسى شىعار.
ال وعان دەيىن قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىندا كىتاپقا قويىلاتىن جەكە تاڭبالارىنىڭ ءبىر كەزدە كەڭىنەن تارالعانىن ايتۋعا بولادى. ەكسليبريس مادەني قۇبىلىس رەتىندە الەۋمەتتىك ورتادا دا ماڭىزدى ءرول وينايدى. ارنايى ەكسليبريس سالۋعا تاپسىرىس بەرەتىندەر قازىر دە تابىلادى. جانە بۇل كىتاپتاردىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەندىگىن عانا كورسەتىپ قويمايدى ءارى سول ادامنىڭ مادەني-ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن دە تانىتادى.
ۇزىن-ءسوزدىڭ قىسقاسى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان ەكسليبريسشىلەر بار ما دەسەك, سۋرەتشىلەر قاۋىمداستىعى ءبىر اۋىزدان اقتوبەدەگى ءمارزيا جاقسىعارينانى اتاعان بولار ەدى. ءمارزيا جاقسىعارينانىڭ سىرت مەملەكەتتەردە كورمەلەرىن وتكىزىپ, حالىقارالىق كاتالوگتاردان ەسىمىن كەزدەستىرگەن سايىن, جەرلەستەرىنىڭ دە جۇرەگىن ماقتانىش كەرنەيدى.
ءمارزيا دا بالا كۇنىندە جازدىڭ جايما-شۋاق كەشتەرىندە اسپانداعى جۇلدىزدارعا قول سوزىپ, الىس-الىس ەلدەردى ارالاۋدى, اتاقتى سۋرەتشى بولۋدى ارمانداعان. توعىزىنشى سىنىپتى اياقتاعاننان كەيىن اقتوبەدەگى مادەنيەت-اعارتۋ ۋچيليششەسىندە كوركەم-بەزەندىرۋ ءبولىمى اشىلعاندىعى تۋرالى حابارلاندىرۋدى كورىپ, بىردەن قالاعا اتتانادى. باقىتتى 30 ستۋدەنت – جاڭادان اشىلعان ءبولىمنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى ەدى.
قازىر بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىن تۇپكىلىكتى مەڭگەرۋ ءۇشىن اۋديتوريادا تۇنەيتىن ستۋدەنتتەر بار ما, جوق پا, كىم ءبىلسىن. ءمارزيا ءوزىنىڭ 60 جۇمىستان تۇراتىن تۇڭعىش كورمەسىن ۋچيليششە قابىرعاسىندا-اق وتكىزگەن. ەسەسىنە زامانىنا وراي وبلىستىق گازەتتە تالانتتى قىز تۋرالى سۋرەتىمەن «كوممۋنيزمگە جول» دەگەن كولەمدى ماقالا شىعادى.
ۋچيليششەنى ۇزدىك اياقتاعان اقتوبەلىك قىز التى جىلداي ماسكەۋدە جۇمىس ىستەپ, ودان كەيىن ءوزىنىڭ اقتوبەسىنە ءدارىس بەرۋگە ورالادى. كەيىن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كوركەم-سۋرەت, گرافيكا فاكۋلتەتىندە جوعارى ءبىلىم الادى.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ەكسليبريس ونەرىمەن 1994 جىلدان بەرى اينالىسا باستاعان. ول العاشقى تۋىندىلارىن تالاي كورمەگە جولداسا دا, ەكى جىلدان كەيىن عانا سۋرەتشى ۆارشاۆا قالاسىنىڭ 400 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق ەكسليبريس بيەننالەسىنە شاقىرۋ الادى دا, بەس ايلىق بالاسىمەن الىس ساپارعا شىعادى.
سودان بەرى سۋرەتشى 160-تان استام كورمەدەن ويىپ تۇرىپ ورىن الىپتى. ونىڭ 110-ى – اقش, ارگەنتينا, مەكسيكا, بەلگيا, فرانتسيا, پولشا, چەحيا, سلوۆەنيا, يسپانيا, كورەيا, ۋكراينا, تۇركيا, ليتۆا, رەسەي ەلدەرىندە وتكەن حالىقارالىق كورمەلەر. جانە ەكسليبريستەن ءوزىنىڭ 25 بىردەي جەكە كورمەسىن وتكىزگەنىن, مۇنان دا بولەك ماسكەۋدەگى ەكسليبريس مۋزەيىندە جەكە كورمەسىن وتكىزگەن تۇڭعىش قازاق سۋرەتشىسى ەكەنىن اتاۋ ءلازىم. سونداي-اق ءمارزيا جاقسىعارينا ۇستازى ءانۋار وتەگەن-تانامەن بىرگە ۆارشاۆاداعى ەكسليبريس مۋزەيىندە كورمە وتكىزگەن العاشقى قازاقتار ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
ءمارزيا ەكسليبريس جانرىنىڭ ولمەۋىنە, ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ العا جىلجۋىنا ولشەۋسىز قىزمەت جاساپ جۇرگەن جاندار بولماسا, قۇلشىنىسىم باياعىدا-اق كەمىپ كەتكەن بولار ەدى, دەيدى. بۇلار – كورمە ۇيىمداستىرۋشىلارى, باسپاگەرلەر, كوللەكتسيونەرلەر مەن ەكسليبريس جانرىن باعالايتىندار.
– ءبىرىنشى ەكسليبريستەرىمدى ونىڭ بارلىق زاڭدىلىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, بەلگىلەردەن, كىشىرەك كولەمدە باستادىم. سوسىن بىرتىندەپ جۇمىستارىمنىڭ كولەمى ۇلكەيىپ, ەكسپوزيتسيالىق, كادەلىك اۋقىمعا ۇلاستى. كومپوزيتسيا يدەياسىمەن كوپ جۇمىس ىستەيمىن. ونىڭ ءاربىر بولشەگى تۋرالى ويلانامىن. ءبىر عانا جۇمىستىڭ ەسكيزىنە 2 اپتادان باستاپ, 5 ايعا دەيىن جۇمسايتىن كەزدەر بولادى, – دەيدى سۋرەتشى.
ەكسليبريس اسا كۇردەلى ونەر. بۇل جانرعا سۋرەتشى لينوگراۆيۋرانىڭ قالاي كەسىلەتىنىن زەرتتەي وتىرىپ, بىرتىندەپ كەلگەنىن ايتادى. گراۆيۋرا تەحنيكاسى ءتوزىمدى, ۇلكەن ەڭبەكقورلىقتى تالاپ ەتەدى. ينەنىڭ جاسۋىنان وتەتىندەي دۇرىس سىزىقتار تۋدىرۋ ءۇشىن ماتەريالداردىڭ قارسىلاسۋىن جەڭىپ, ياعني لينولەۋم, سامشيت, قورعاسىن پلاستينالارىنا مينياتيۋرالىق قۇرال-سايماندارمەن نازىك ويۋلار سالىنادى. كليشە وسىلاي تۋادى. تيتىمدەي گراۆيۋرانى يدەيادان قاعازعا باستىرىلاتىن ءمور سياقتى دارەجەگە جەتكىزگەنشە تەك تىنىمسىز جۇمىس ىستەي بەرۋگە تۋرا كەلەدى.
ەگەر سۋرەتشى تۋىندىسىن تاماشالاعان ادامعا ەموتسيونالدىق تۇرعىدا اسەر ەتكىسى كەلسە, ءبىر نەمەسە ەكى ءتۇستى عانا قولدانىپ قويماي, اكۆارەلدىڭ كومەگىمەن قوسىمشا رەڭك بەرەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن جاقسىعارينا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرى مەن كاسىپكەرلەرىنىڭ, ونەر مايتالماندارىنىڭ 267 ەكسليبريسىن سالعان. كوپشىلىگى تاپسىرىسپەن جاسالعان.
نەگىزگى سەريالارعا «قازاق ەلى» (1995-1996), «يۋۆەليرنىە ۋكراشەنيا كازاحستانا» (1997), «اباي – 150 جىل» (1995), « ۇلى جەڭىسكە 50 جىل» (1995), «مۇحتار اۋەزوۆ – 100 جىل» (1997), «قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ – 100 جىل» (1999), «ەكزيۋپەريانا» (1994-2003), «پۋشكينيانا» (1998), «ارحيتەكتۋرا» (1998) سياقتى جۇمىستارى جاتادى.
بۇل كۇندە ءمارزيا جاقسىعارينانى شىن مانىندە قازاق ەكسليبريس ونەرىنىڭ الەمدىك مادەني كەڭىستىگىندەگى ەلشىسى دەپ اتاۋعا قاقىمىز بار. ەگەر تەك اقتوبە قالاسىندا ەكسليبريس جانرىنا قاتىستى وننان استام حالىقارالىق كورمە ۇيىمداستىرىلسا, وندا سۋرەتشىنىڭ ەڭبەگى شىن مانىندە ەلەۋلى.
ەندىگى جەردە ونەرتانۋ پروفەسسورى, مادەنيەتتانۋ عىلىمىنىڭ كانديداتى, سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى ءمارزيا جاقسىعارينا ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ديزاين كافەدراسىنىڭ ستۋدەنتتەرىن ەكسليبريس ونەرىنە باۋليدى. ونىڭ كوپتەگەن شاكىرتتەرى قازىردىڭ وزىندە يتاليا, پولشا, رەسەي سىندى بىرقاتار ەلدەردە وتكەن كورمەلەرگە ءوز بەتىنشە قاتىسىپ ۇلگەردى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
