اتاپ ايتار بولساق, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى «اتامۇرا» باسپاسىنان 2000 جىلى شىعارعان كوپتومدىق «قازاقستان تاريحىنىڭ» 3-تومىندا ۇلى كۇيشى 1806 جىلى تۋىپ, 1879 جىلى دۇنيەدەن وتكەن دەپ جازىلىپتى (554-بەت). اۆتورى ج.قاسىمباەۆ بولىپ تابىلاتىن 8-سىنىپقا ارنالعان «مەكتەپ» باسپاسىنان 2004, 2012 جىلدارى شىققان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارىندا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ تۋعان جانە قايتىس بولعان جىلدارى 1818-1889 جىلدار دەپ كورسەتىلىپتى.
قالىڭ كوپشىلىك وقيتىن كىتاپتاردا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قۇرمانعازىنىڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارىنا وراي وسىنداي قاتەلىكتەردىڭ بولۋ سەبەبى, كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ماسەلەنىڭ بايىبىنا تەرەڭ بويلاماي, دەرەكتەردى ينتەرنەتتەن الا سالۋىنىڭ دا اسەرى بولىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار. قازىرگى مەزگىلدە عالامتوردا ۇلى كۇيشىنى 1818 جىلى تۋدى دەپ جۇرگەندەردى دە سولاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا ابدەن بولادى.
شىندىعىندا, ق.ساعىرباي ۇلى قاي جىلى تۋىپ, قاي جىلى دۇنيەدەن وتكەن؟ بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە اتىراۋلىق تاريحشىلار كوپتەگەن جىلدار بويى تەر توگىپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا-اق ۇلى سازگەردىڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارى تولىقتاي انىقتالدى. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە شۇعىلدانعانداردىڭ ىشىنەن ارحيۆ قىزمەتكەرى ماقسوت جولجانوۆتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ايتقان ءجون بولادى.
ول استراحان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن 1882 جىلى استراحان وبلىسىنا قاراستى كراسنويار تۇرمەسىندە وتىرعان قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ ەسىمى تۇسىنان ونىڭ ۇلتىن, سوتتالۋ سەبەبىن, ۇكىمىن, جازا مەرزىمىن, جاسىن كورسەتەتىن دەرەك تاپقان (اوگا, 203-قور, 629-ءىس, 21,31-پاراقتار). سول دەرەكتەردە قۇرمانعازى 1882 جىلى 59 جاستا دەپ كورسەتىلگەن. ولاي بولسا, قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى 1823 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ۇلى كۇيشىنىڭ قۇلپىتاسىندا ونىڭ 73 جاس ءومىر سۇرگەنى جازىلعانى بەلگىلى. ءسويتىپ ارحيۆتىك دەرەكتەر بويىنشا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى 1823 جىلى تۋىپ, 1896 جىلى قايتىس بولعان. دەگەنمەن ماسەلەنىڭ نۇكتەسىن سول كەزدە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا قۇرىلعان ارناۋلى ساراپتاۋ كوميسسياسى قويدى. سول كوميسسيانىڭ شەشىمى تومەندەگىدەي:
«ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى حالىق كومپوزيتورى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ تۋعان, ولگەن جىلىنا قاتىستى ساراپشىلىق كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىن حابارلايدى. ارحيۆ دەرەكتەرى مەن زەرتتەۋشىلەر م.جولجانوۆ, ي.كەنجاليەۆ, ق.جۇماليەۆ, ۇ.راحمەتۋلليننىڭ پىكىرلەرىن مۇقيات ساراپتاي وتىرىپ, حالىق كومپوزيتورى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى 1823 جىلى تۋىپ, 1896 جىلى دۇنيە سالعان», دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
كەزىندە بۇل شەشىم «اتىراۋ» گازەتىنىڭ 1996 جىلعى 12 قىركۇيەك كۇنگى سانىندا جاريالاندى. سول 1996 جىلى ۇلى كومپوزيتوردىڭ قايتىس بولۋىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي استراحان وبلىسىنىڭ ۆولودار اۋدانىنداعى ق.ساعىرباەۆ جەرلەنگەن جەرگە بيىك كەسەنە تۇرعىزىلدى. كەسەنەنىڭ اشىلۋىنا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىستى. وسى تۇجىرىمعا ساي 2013 جىلى اتىراۋ قالاسىندا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 190 جىل تولۋىنا ارنالعان 1000 دومبىراشى قاتىسقان كۇي-كونتسەرت وتكەنىن قالىڭ جۇرتشىلىق ۇمىتا قويعان جوق.
سونىمەن قورىتا كەلە ايتارىمىز, كۇيشى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى دۇنيەگە 1823 جىلى كەلگەن. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, بۇل مۇراعات دەرەگى نەگىزىندە دالەلدەنگەن. سوندىقتان دا ۇلى كۇيشىنىڭ تۋعان جىلىنا بايلانىستى باسقاشا پىكىر بولۋعا ءتيىستى ەمەس.
بىزدىڭشە قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى سياقتى دۇنيە جۇزىنە تانىلعان تالانتتى تۇلعانىڭ مەرەيتويىن اسىعىس تۇردە 12 ايدا وتكىزە سالۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلى سازگەردىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو اياسىندا دۇنيەجۇزىلىك كولەمدە اتالىپ وتۋگە ءتيىس. ءسىرا, بۇعان ەشكىم دە قارسى بولمايتىن شىعار.
كۇي ءدۇلد ۇلى قۇرمانعازىنىڭ تۋعان جىلىنا بايلانىستى دالەلدەرىمىز بەن ۇسىنىستارىمىزدى ەل گازەتى ارقىلى قالىڭ وقىرمانعا جەتكىزۋدى ءجون كوردىك. ەندىگى جەردە «ەگەمەن قازاقستان» ۇلى كۇيشىنىڭ الداعى مەرەيتويىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە ۇيىتقى بولادى دەگەن سەنىمدەمىز.
امانگەلدى شامعونوۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريحشى-ولكەتانۋشى
