قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى №176

عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ ءجو­نىندەگى كوميسسيانىڭ ۇسىنىس­تا­رىن قاراپ, قاۋلى ەتەمىن: 1. عىلىم مەن تەحنيكا سالا­سىن­داعى قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ 2011 جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىعى مىنا اۆتورلارعا: 1) «اۋىل شارۋاشىلىعى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءۇشىن «كازبيوسيل», «ريزوۆيت-اكس», «با­كويل-KZ» بيوپرەپاراتتارىن جاساۋدىڭ تەحنولوگياسى جانە ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ» تاقىرى­بىنداعى جۇمىستار تسيكلى ءۇشىن; قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عى­لىم كوميتەتى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانكەلدى قۇربان ۇلى سادا­نوۆ­قا; قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ميكروبيولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا ايتكەلدىقىزى ايتكەلديەۆاعا; قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ميكروبتىق پرەپاراتتار زەرتحا­نا­سىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى, پروفەسسور نينا نيكولاەۆنا گاۆريلوۆاعا; قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ميكروبتىق پرەپاراتتار زەرتحا­نا­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت يرينا الەكساندروۆنا رات­نيكوۆاعا; «تازا سۋ» جشس ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ۇلبوسىن روتايقىزى ىدىرىسوۆاعا; «تازا سۋ» جشس اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆياچەسلاۆ ماكسيموۆيچ كانعا; «گيركان» عىلىمي-ءوندىرىس­تىك ورتالىعى» جشس عىلىمي جۇ­مىس جانە يننوۆاتسيا بويىنشا باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كان­دي­داتى ەرىك جارىلقاسىن ۇلى شو­را­باەۆقا; 2) «جالپىلانعان كوممۋتاتورلار, كوگومولوگيالار جانە تەپە­تەڭدىكتەر» جۇمىستار تسيكلى ءۇشىن: قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى ماتەماتيكا, ينفورماتيكا جانە مەحانيكا ينس­تيتۋتى رمك-نىڭ ماتەماتيكا ينس­تيتۋتىنىڭ الگەبرا زەرتحا­نا­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور اسقار سەر­قۇل ۇلى جۇمادىلداەۆقا بەرىلسىن. 2. وسى جارلىق قول قويىلعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.   قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ  پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ. استانا, اقوردا, 2011 جىلعى 17 قاراشا.    №176  

عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ۇزدىك عىلىمي ەڭبەكتەرگە – مەملەكەتتىڭ جوعارى ناگراداسى

عىلىم مەن تەحنيكا سالا­سىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ عىلىم, تەحنيكا قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن قوعام مەن مەملەكەت الدىندا جوعارى باعالاۋ بولىپ تابىلادى جانە ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى اسا ۇزدىك ناتيجەلەرى, قوعامعا كەڭىنەن تانىلعان عىلىمي جاڭالىقتارى, مونوگرافيالار مەن عىلىمي جۇمىستارى, تەحنيكانىڭ, ماتەريالداردىڭ جانە تەحنولو­گيا­لار­دىڭ الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن جاڭا تۇرلەرىن ازىرلەگەنى جانە ءون­دىرۋدى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن بەرىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2011 جىلعى 17 قاراشاداعى № 176 جارلىعىنا سايكەس عىلىم مەن تەحنيكا سا­لا­سىنداعى مەملەكەتتىك سىي­لىق بيىل قارالعان 12 جۇمىس­تىڭ ىشىنەن ىرىكتەلىپ الىنعان ەكى جۇمىسقا بەرىلدى. جوعارى ناگراداعا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستي­تۋتى ۇسىنعان, اۆتورلارى امانكەلدى قۇربان ۇلى سادانوۆ, سۆەتلانا ايتكەلدىقىزى ايتكەلديەۆا, نينا نيكولاەۆنا گاۆريلوۆا, يرينا الەكساندروۆنا راتنيكوۆا, ۇل­بوسىن روتايقىزى ىدىرىسوۆا, ۆيا­چەسلاۆ ماكسيموۆيچ كان جانە ەرىك جارىلقاسىن ۇلى شوراباەۆ بولىپ تابىلاتىن «اۋىل شارۋا­شى­لىعى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءۇشىن «كازبيوسيل», «ري­زو­ۆيت-اكس», «باكويل-كZ» بيوپرە­پا­رات­تارىن جاساۋدىڭ تەحنولو­گيا­سى جانە ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ» اتتى جۇمىستار تسيكلى يە بولدى. جۇمىس قورشاعان ورتانى قور­عاۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان. ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اۋىل شارۋا­شى­لى­عى ءۇشىن جاڭا بيولوگيالىق پرە­پا­راتتاردى ازىرلەدى جانە وندىرىسكە ەندىردى. ولار: ازىقتى سۇرلەۋ ءۇشىن «كازبيوسيل» ارنايى اشىت­قى­سىنىڭ ءۇش ءتۇرى, بۇرشاق داقىل­دارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن «ريزوۆيت-اكس» بيولوگيالىق تىڭ­ايتقىشى, سونداي-اق قورشاعان ور­تانى مۇناي جانە مۇناي قالدىق­تارىنان تازالاۋ ءۇشىن «باكويل-KZ» پرەپاراتى. تۇراقتى ازىق قويماسى مال شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋدا نەگىز بولىپ تابىلادى. «كازبيوسيل» پرە­پاراتىن مال ازىعى وندىرىسىنە ەندىرۋ سۇرلەنگەن ازىقتاردا قۇ­نار­لى زاتتاردىڭ ساقتالۋىنا, اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىن ساپالى ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2008-2010 جىلدار ارالىعىندا بيوپرەپاراتپەن 500 مىڭ توننا جۇگەرى سۇرلەمى دايىندالعان. سو­نى­مەن قاتار قۇرعاق زاتتى ازىقتاردا بۇزىلماي ساقتالۋىنىڭ 8-10%, مالداردىڭ ازىقتى جەۋ پروتسە­سى­نىڭ 7-16%, ورتا تاۋلىكتىك ساۋىم­نىڭ 0,4-0,6 ليترگە ارتقانى انىقتالدى. «ريزوۆيت-اكس» بيوپرەپاراتى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ با­لاماسى رەتىندە جانە سويانىڭ ءونىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. 2008-2010 جىلدارى الما­تى وبلىسىندا پرەپارات جالپى كولەمى 30185 گا شارۋا قوجالىق­تا­رى ەگىستىكتەرىندە قولدانىلىپ, ودان 549 ملن. تەڭگە تازا پايدا الىندى. بۇرشاق تۇقىمداس ءوسىم­دىك­تەردىڭ ونىمدىلىگىن جانە توپى­راق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, جەم ساپاسىن جاقسارتۋ, بۇرشاقتى ەگۋدە كۇكىرت اينالىمىنداعى داقىل ءونى­مىن ارتتىرۋ جانە توپىراقتىڭ نيتراتتارمەن لاستانۋىنىڭ ال­دىن الۋ ارقىلى قورشاعان ورتانى قور­عاۋ ءتيىمدى شەشىم بولىپ تابىلادى. قورشاعان ورتانى مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنەن تازالاۋ – وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. «باكويل-Kz» بيوپرەپاراتى توپىراقتى مۇ­ناي ونىمدەرىنەن تازارتۋ ماقسا­تىندا ازىرلەندى. «باكويل-Kz» پرەپاراتىن «West­­Dala» جشس پوليگونىندا سىناق­تان وتكىزۋ ونىڭ جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتتى: 18% مۇنايمەن لاس­تانعان توپىراققا بيوپرەپاراتتى ەنگىزگەننەن كەيىن ول 1 ايدان سوڭ 98% تازالاندى. پرەپاراتتى قولدانۋ مۇناي­مەن لاستانعان توپىراقتى بيورە­مە­دياتسيالاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا, ولار­دى اۋىلشارۋاشىلىق اينا­لىمىنا كەلتىرۋگە جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. بۇل حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك جانە ەكونوميكالىق جاع­دايىن ايتارلىقتاي جوعارىلاتۋدا وڭ ناتيجەلەر بەرىپ وتىر. زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ءناتي­جە­لەرى جوعارى دەڭگەيدەگى اپروباتسيامەن مىنەزدەلەدى: 32 قورعالعان قۇجاتتار (اۆتورلىق كۋالىك, پاتەنتتەر, يننوۆاتسيالىق پاتەنتتەر) الىن­دى, 4 مونوگرافيا, 80-نەن استام عىلىمي ماقالالار جارىق كوردى. جۇمىسقا 36 پىكىر ءتۇستى. ولار­دىڭ 9-ى شەتەل عالىمدارىنان: رەسەي (م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ, رەسەيدىڭ اۋىلشارۋا­شى­لىق ميكروبيولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە ت.ب.), ءوز­بەك­ستان, قىرعىزستان, ازەربايجان جانە اقش-تان كەلىپ ءتۇستى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ تاعى ءبىر لاۋرەاتى بولىپ «جالپىلان­عان كوممۋتاتورلار, كوگومولوگيالار جانە تەپە-تەڭدىكتەر» اتتى جۇ­مىستار تسيكلى ءۇشىن ماتەماتيكا, ينفورماتيكا جانە مەحانيكا ينس­تيتۋتى الگەبرا زەرتحانا­سى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى, اكادەميك, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى اسقار سەرقۇل ۇلى جۇ­مادىلداەۆ اتاندى. جۇمىس تەوريالىق سيپاتقا يە جانە ىرگەلى ماتەماتيكا تەورياسىن دامىتادى. ا.س.جۇمادىلداەۆ الگەبرا سا­لا­سىنىڭ مامانى رەتىندە دۇنيە جۇزىنە تانىمال. ۇسىنىلعان جۇ­مىستار تسيكلى اسسوتسياتيۆتىك ەمەس الگەبرانىڭ كەڭ سپەكترى بويىنشا كوپجىلدىق زەرتتەۋلەر قورىتىن­دى­سى بولىپ تابىلادى جانە وعان ءليدىڭ كلاسسيكالىق الگەبرالارى, لەيبنيتستىڭ الگەبرالارى, نوۆي­كو­ۆا­نىڭ الگەبرالارى, تسينبيەلدىڭ الگەبرالارى, ياكوبيان الگەبرا­لا­رى كىرەدى. اۆتور يوردان جانە ءۇش ليلىك الگەبرالارعا قاتىستى كلاسسيكا­لىق ماسەلەلەردى شەشتى; وڭ سيم­مەتريالى الگەبرالار كوگومولوگيا تەورياسىن ازىرلەدى; قيعاش سيم­مەتريالى تەپە-تەڭدىكپەن الگە­برا­نىڭ جاڭا كلاستارىن قاراۋعا ەنگىزدى. جۇمىس ىرگەلى عىلىمنىڭ اجى­راماس بولىگى بولىپ تابىلاتىن ءاسسوتسياتيۆتى ەمەس الگەبرانىڭ تەو­رياسىن دامىتادى. الەمدىك ماتەماتيكادا كەڭىنەن تانىلعان ما­ڭىز­دى عىلىمي ناتيجەلەر الىندى. وسىلايشا, ا.س.جۇمادىلداەۆ الگەبراداعى جاڭا باعىتتىڭ نەگىزىن – N-كوممۋتاتورلار تەورياسى مەن لي الگەبراسىنا جانە باسقا تريۆيالدى ەمەس سيممەتريالى تە­پە-تەڭدىكتەرگە جاقىن الگەبرانىڭ قيعاش سيممەتريالى تەپە-تەڭ­دىكتەر الگەبراسىنىڭ تەورياسىن قالادى. ممۋ-دىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, دوكتور­لىق ديسسەرتاتسياسىن كسرو عى­لىم اكادەمياسى ماتەماتيكا ينس­تيتۋتىنىڭ لەنينگراد بولىمىندە قورعاعان ا.س.جۇمادىلداەۆ 1995-2003 جىلدارى ەۋروپانىڭ ءتۇرلى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە, اتاپ ايتقان­دا: جوعارى زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (پاريج), ماكس پلانكا ينستيتۋتى (بونن), حالىقارالىق تەوريالىق فيزيكا ينستيتۋتى (تريەست), فيلدس ينستيتۋتى (تورونتو), ميتتاگ-لەفلەر ينستيتۋتى (ستوكگولم), نيۋتون ينستيتۋتى (كەم­بريدج), ميۋنحەن, كيوتو, ستوكگولم ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە قىزمەت اتقاردى. عىلىمي قىزمەتىنە قوسا ول بەلسەندى وقىتۋ ىسىمەن دە قاتار اينالىسادى. 2004 جانە 2006 جىلى قبتۋ-دىڭ ۇزدىك پروفەسسورى اتان­دى, ال 2007 جىلى «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانتىن الدى. اۆتوردىڭ سىيلىق الۋعا ۇسىن­عان جۇمىستار تسيكلى (كوپشىلىگى رەيتينگتىك جۋرنالداردا جاريا­لانعان) 68 ماقالانى قۇرايدى. اۆتور زەرتتەۋلەرىنىڭ الەمدىك دەڭگەيىن دالەلدەيتىن وبەكتيۆتى كريتەريلەردىڭ ءبىرى ونىڭ جاريا­لانىمدارىنان ءۇزىندى الۋ يندەكسى بولىپ تابىلادى. ماتەماتيكا سا­لا­سىنداعى ماقالالار بويىنشا دەرەكتەردىڭ اناعۇرلىم تولىق با­زاسى MathSciNet مالىمەتى بوي­ىنشا ا.س.جۇمادىلداەۆ ەڭبەگىنەن ءۇزىندى الۋ يندەكسىنىڭ كولەمى بوي­ىنشا قازاقستان ماتەماتيكتەرىنىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىنعا يە: ونىڭ ەڭبەكتەرىنەن 86 اۆتور 111 رەت تسيتات العان. جۇمىسقا 23, ونىڭ ىشىندە شەتەل عالىمدارىنان 16 پىكىر كەلىپ ءتۇستى: اقش (سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتى, يەل ۋنيۆەرسيتەتى, ۆەين ۋنيۆەرسيتەتى), گەرمانيا (ماكس پلانكا ينستيتۋتى, ستوكگولم ۋنيۆەرسيتەتى), گوللانديا (ۋتۆەحت ۋنيۆەرسيتەتى), فرانتسيا (ستراسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى), برازيليا (سان پاۋلو ۋنيۆەرسيتەتى), كانادا (بروك ۋنيۆەرسيتەتى), بولگاريا (ماتەماتيكا جانە ينفورماتيكا ينستيتۋتى), رەسەي (ۆ.ا. ستەكلوۆ اتىنداعى ماتەماتيكا ينستيتۋتى, م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ). وسى جۇمىس بويىنشا شەتەلدىك جەكەلەگەن عالىمدار پىكىرى دە كەلىپ ءتۇستى. ول پىكىرلەردى دۇنيە جۇزىنە تانىمال عالىمدار, فيلدس, مۋرا, سونداي-اق يۋ.مانين, س.نوۆيكوۆ, ە.زەلمانوۆ, ي.شەستاكوۆ ۇسىندى. عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىن­داعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن پرەزيدەنت تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا اقوردادا سالتاناتتى جاعدايدا ءوزى تاپسىرادى. بۇل ەلباسىنىڭ, مەملەكەتتىڭ وتاندىق عالىمدارعا, ولاردىڭ عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىنە دەگەن ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىنىڭ جوعارى كورسەتكىشى بو­لىپ تابىلادى. جوعارى ناگرادا­لاردى بەرۋ عالىمداردى كوتەرۋ ماقساتىندا قاراستىرىلعان جانە 2007 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ مارتەبەسى, سونداي-اق ماتەريالدىق مازمۇنى كوتەرىلدى. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك سىي­لىق حيميا, بيولوگيا, يادرو­لىق فيزيكا, ماتەماتيكا سالاسىن­داعى جۇمىستارى ءۇشىن رەسپۋب­ليكانىڭ تانىمال عالىمدارىنا بەرىلدى. قازاقستان عىلىمى ءۇشىن وسى جىل ايرىقشا جانە ايتۋلى بولىپ تابىلادى. «عىلىم تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى جانە قازىرگى ۋاقىتتا ونى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋدى كوزدەي­تىن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. زاڭدا جازىلعان تۇبەگەيلى جاڭا ەنگىزىلىمدەر ءبىرىنشى ورىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا, وتاندىق عا­لىم­داردىڭ عىلىم سالاسىندا ءىرى ناتيجەلەرگە جەتۋىنە باعىت­تالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى.