ۇكىمەت
ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ون ايلىعى قورىتىندىلاندى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك داعدارىستان كەيىنگى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە جىل سايىنعى 7 پايىزدىق ورنىقتى دامۋعا قول جەتكىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى اپتانىڭ ىشىندە وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەل دامۋىنىڭ ون ايلىق قورىتىندىسى قارالىپ, ەلباسى العا قويعان مىندەتتىڭ مۇلتىكسىز ورىندالىپ كەلە جاتقاندىعى اتاپ كورسەتىلدى. 7 پايىزدىق دامۋ – بۇل الەم ەلدەرىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا نازار اۋداراتىن بولساق, قازىرگى دۇنيە ديدارىنداعى ەڭ الدىڭعى قاتارلى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى.
اتالعان ۇكىمەت وتىرىسىندا نەگىزگى باياندامانىڭ ءبىرىن جاساعان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, 2011 جىلدىڭ توعىز ايىنداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىم دەڭگەيى 7 پايىزدى قۇراسا, ون ايلىق قورىتىندى بويىنشا ەكونوميكانىڭ بازالىق التى سالاسىنداعى العا باسۋ 7,2 پايىزدى كورسەتكەن. دەمەك, دامۋ جاعدايىمىز الدىن الا جوسپارلانعانعا سايكەس كەلىپ وتىر دەپ ايتا الامىز.
مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋگە الەمدىك ەكونوميكاداعى جاندانۋ ءۇردىسى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەكسپورتتىق باعىتتاعى ونىمدەرىنە سىرتقى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ دۇرىس بولۋى, ىشكى رىنوكتاعى سۇرانىستىڭ ارتۋى سەكىلدى فاكتورلار جاعىمدى اسەر ەتكەن.
ماسەلەن, ىشكى جانە سىرتقى سۇرانىستاردىڭ ارتۋى مەن كەڭەيۋى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمىن ون ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 4 پايىزعا قامتاماسىز ەتكەن.
سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنداعى العا قويىلعان مىندەتتەرگە سايكەس وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 6,9 پايىزدى قۇراپ, تاۋ-كەن, ءوندىرۋ سالالارىنا قاراعاندا بارىنشا باسىمدىقپەن دامىپ كەلە جاتقاندىعىن كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن, حيميالىق ونەركاسىپتىڭ ءوسىمى 22,8 پايىزدى قۇراسا, ماشينە جاساۋ سالاسىنىڭ ءوسىمى 19,1 پايىزدى, مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىپتىڭ ءوسىمى 7,6 پايىزدى قۇراعان. مۇنداي وڭ كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋىمىزگە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا سايكەس جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلەۋلى ىقپال ەتكەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ ءوسۋى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى بويىنشا بايقالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى وسىمگە استانا قالاسىندا (30,5 پايىز), جامبىل (32,3 پايىز) جانە اقمولا (17,9 پايىز) وبلىستارىندا, الماتى قالاسىندا (15 پايىز) قول جەتكىزىلگەن.
ون ايدىڭ ىشىندەگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ جالپى ءوسىمى 22,8 پايىزدى قۇراپ, دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتتى. بۇعان ەڭ الدىمەن, بيىلعى جىلعى رەكوردتىق استىق جيناۋ ناتيجەسىندە ەگىنشىلىك ءوندىرىسىنىڭ 46 پايىزعا وسكەندىگى ۇلكەن ىقپال ەتتى.
قۇرىلىستاعى ءوسىم دەڭگەيى 2,8 پايىز بولدى. بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى (1 پايىز) كورسەتكىشتەن ەداۋىر جاقسى. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس سالاسىنا كەلگەن ينۆەستيتسيا كولەمى 321,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, بىلتىرعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن 31,2 پايىزعا ارتىپ ءتۇسكەندىگىن اتاپ كورسەتۋىمىز قاجەت. بۇل قارجىنىڭ قۇرىلىس سالاسىنا جاعىمدى ىقپالى الداعى كەزەڭدەردە ايقىن بىلىنە باستايدى دەۋگە بولادى.
ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ىقپال جاساعان ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ ارتا ءتۇسكەندىگى بولىپ وتىر. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى بولشەك ساۋداداعى تاۋار اينالىمى 12,7 پايىزعا وسسە, كولىكتىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا تاسىمالداۋ كولەمى 21,6 پايىزعا, بايلانىس قىزمەتىنىڭ كولەمى 17,8 پايىزعا ارتا تۇسكەن.
قازىرگى كۇنگى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك نەگىزىنەن كاسىپورىنداردىڭ وزىندىك قارجىسى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلۋدە. قاڭتار-قازان ايلارىنداعى جالپى ينۆەستيتسياداعى ونىڭ ۇلەسى 48,4 پايىزدى قۇراعان. ال شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ۇلەسى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن ازداپ تومەندەپ, 22,5 پايىز بولدى. ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىندەگى نەگىزگى كاپيتالعا قوسىلعان بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ۇلەسى دە ەداۋىر دارەجەدە. ول 18,2 پايىزدى كورسەتىپ وتىر.
ەندى وڭىرلەر جاعدايىنا كەلەر بولساق, ينۆەستيتسيالاردىڭ جاقسى ءوسىمىن استانا قالاسى (29,1 پايىز), شىعىس قازاقستان وبلىسى (33,6 پايىز), قاراعاندى وبلىسى (16,4 پايىز) كورسەتكەندىگىن اتاپ وتۋگە بولادى.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى ءوسىمنىڭ جوعارى قارقىندىلىعى, سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ قولايلى بولۋىمەن قوسىلا كەلە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 41,3 پايىزعا كوتەرىلۋىن قامتاماسىز ەتتى. ونىڭ جالپى كولەمى 39,8 ميلليارد دوللاردى قۇرادى.
توعىز ايدىڭ ىشىندە ەل ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمى 65,8 ميلليارد دوللار بولدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 49,9 پايىزعا ارتىق كورسەتكىش. يمپورت 26,1 ميلليارد دوللاردى قۇراپ, بىلتىرعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 23,5 پايىزعا ارتا ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە يمپورتتىق كورسەتكىشتەردىڭ ەلىمىزگە كەلگەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ەسەبىنەن وسكەندىگىن ايتۋعا بولادى.
قازاقستان ەكسپورتىنىڭ دامۋىنا كەدەن وداعى ەلدەرى تاراپىنان سۇرانىستىڭ ارتۋى اسەر ەتكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. توعىز ايدىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ رەسەيگە جىبەرگەن ەكسپورتتىق ءونىمدەرىنىڭ كولەمى 48 پايىزعا وسە ءتۇسىپتى. ال وسى ەلدەرمەن جالپى ءوزارا ساۋدا كولەمى 46,2 پايىزعا, سونىڭ ىشىندە ەكسپورت 53,3 پايىزعا, يمپورت 43 پايىزعا وسە تۇسكەن.
وسىنداي ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارىپ, دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى ءبىلىنىپ وتىرعان شاقتا ەلدەگى ماكروەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ باياۋ بولۋىنىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگى بەلگىلى. دەگەنمەن, قارقىندىلىقتىڭ اتى – قارقىندىلىق. ەل ىشىنە قارجى كوبىرەك قۇيىلعان شاقتا بۇل ۇدەرىس ينفلياتسيالىق كورسەتكىشتەردى قوزعاماي تۇرا المايتىندىعى انىق. ءبىز جالپى دامۋ ۇدەرىسىندە وسى ماسەلەنىڭ دە بار ەكەندىگىن بايقايمىز. ماسەلەن, قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ بايانداماسىندا تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ باعاسىنىڭ ءوسىمى جىل باسىنان بەرى 6,5 پايىزعا ارتقاندىعى, مۇنىڭ ءوزى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 0,3 پايىزعا كوپ ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. باعانىڭ كوتەرىلۋىنە نەگىزىنەن ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ 8 پايىزعا ءوسىپ, وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 0,6 پايىزعا ارتا تۇسكەندىگى اسەر ەتىپتى. سونداي-اق, اقىلى قىزمەتتەر باعاسى 6,7 پايىز, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلاردىڭ باعاسى 4,4 پايىز كوتەرىلىپتى.
باعا رىنوگىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت كەدەن وداعى اياسىندا كەدەندىك-تاريفتىك رەتتەۋ شارالارىن قولداندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا ۇكىمەت تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى تاريفتەرىنىڭ ءوسۋىن شەكتەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 2011 جىلعى ينفلياتسياداعى رەتتەلەتىن تاريفتەردىڭ دەڭگەيى 1,58 ب.ب. شەگىندە قابىلداندى. ون ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونىڭ ۇلەسى 0,716 پايىزدى قۇرادى.
قازىرگى كۇنى بولشەك ساۋدا رىنوگىنداعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعالارىنا تۇراقتى ءتۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ون ايدىڭ ىشىندە رىنوكتاعى 78 سۋبەكتىنىڭ قىزمەتىنە تالداۋ جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ باعالارىن كوتەرۋلەرىنە سەنىمدى سەبەپتەردىڭ بولماعاندىعى انىقتالدى. كەيبىرەۋلەرىندە باعانىڭ كوتەرىلۋى ءوزارا جاسىرىن كەلىسىم ارقىلى الاياقتىق جولمەن ءوسىرىلگەندىگى ءمالىم بولدى.
ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ جوبالارى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى كۇنى جالپى سوماسى 9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 234 يندۋستريالىق جوبا ىسكە قوسىلسا, سونىڭ 20 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 82 جوباسى ۇستىمىزدەگى جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 29 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
ستاتيستيكالىق اگەنتتىكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, ىسكە قوسىلعان جاڭا ءوندىرىس ورىندارىندا 332 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى شىعارىلىپ, قىزمەتتەرى كورسەتىلگەن. ونەركاسىپتەگى ءوسىمنىڭ 2,7 پايىزى, سونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىمنىڭ 4 پايىزى ناق وسى جوبالاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى.
جىل باسىنان باستاپ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ جۇمىسىندا وڭ ناتيجەلەر بايقالدى. ون ايدىڭ ىشىندەگى ولار وندىرەتىن جالپى ءونىمدەردىڭ ءوسىمى 2,6 پايىزدى قۇرادى. ءوڭىر اراسىندا سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, اقمولا, جامبىل وبلىستارىندا جاعدايدىڭ جاقسارا تۇسكەندىگى بايقالدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستان كاسىپكەرلەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ءجونىندەگى بۇكىلالەمدىك رەيتينگ بويىنشا بۇرىنعى ورنىنان 11 ساتىعا كوتەرىلىپ, 47-ءشى ورىنعا يە بولدى. ءسويتىپ, ءبىز بۇل جونىنەن قىتاي, تۇركيا, پولشا, رەسەي, بەلارۋس سەكىلدى ەلدەردىڭ الدىنا تۇستىك.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جاقسارا ءتۇستى. توعىز ايلىق قورىتىندى ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي كىرىسى 6,8 پايىز ۇلعايسا, ناقتى جالاقى كولەمى 5,5 پايىزعا ارتقان. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازان ايىندا 5,3 پايىزدى قۇرادى. بۇل 2010 جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 0,2 پايىزعا تومەن.
ەكونوميكانىڭ جاقسارۋى بيۋدجەت كىرىستەرىنە دە وڭ اسەر ەتكەندىگى بايقالادى. وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەلىمىزدىڭ قارجى ءمينيسترى بولات ءجامىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋمەن قوسا العاندا سالىقتىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا جوسپاردىڭ اسىرا ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتكەن. ماسەلەن, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 4 تريلليون 327 ميلليارد تەڭگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 3 تريلليون 623,6 ميلليارد تەڭگە كىرىستەر تۇسكەن. بۇلار تيىسىنشە 98,1 پايىزدى جانە 97,9 پايىزدى قۇرايدى. جوسپاردىڭ 100 پايىز ورىندالماۋىنا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى ورىنداۋعا اقشانىڭ جەتكىلىكتى بولۋىنا بايلانىستى ۇلتتىق قوردان كەپىلدى ترانسفەرتتى تارتۋدىڭ قاجەت بولماۋى اسەر ەتكەن.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق كولەمى 2 تريلليون 390,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وسى بويىنشا جوسپاردىڭ 102,9 پايىزعا ورىندالعاندىعىن كورسەتەدى. سونىڭ ىشىندە 2011 جىلدىڭ ون ايىندا تۇسكەن سالىق كولەمى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 863,1 ميلليارد تەڭگەگە ارتا تۇسكەن.
كەدەن وداعى ەلدەرىندەگى كەدەندىك باج سالىعىن ءبولۋ تەتىكتەرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ناتيجەسىندە ەلىمىزگە قوسىمشا 81,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ كىرىستەرى كەلىپ قۇيىلدى. ال ەكسپورتتىق باج سالىقتارىن ىسكە قوسۋ ناتيجەسىندە مۇنايدان 335,8 ميلليارد تەڭگە ءتۇستى جانە 417,2 ميلليارد تەڭگە ەل ەكونوميكاسىنداعى جاعدايدىڭ وسىنىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا جاقسارا ءتۇسۋ ناتيجەسىندە قۇيىلدى.
2011 جىلدىڭ ون ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنا 2 تريلليون 800,2 ميلليارد تەڭگە قارجى كەلىپ ءتۇستى. 2011 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنداعى مالىمەت بويىنشا, ۇلتتىق قورداعى قارجى كولەمى 7 تريلليون 491,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى.
مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىندارى 4 تريلليون 535,8 ميلليارد تەڭگە بولدى. بۇل جوسپارلانعان كورسەتكىشتىڭ 93,8 پايىزى. ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت 3 تريلليون 934,8 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە جوسپارلانعاننىڭ 96,1 پايىزىنا ورىندالدى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنىڭ ورىندالماي قالۋىنا قازان ايىندا بيۋدجەتتى قايتا ناقتىلاندىرۋ ۇدەرىسى كەزىندە شىعىس بولىگىنىڭ 217,8 ميلليارد تەڭگەگە ارتتىرىلعاندىعى اسەر ەتكەندىگىن ايتۋ كەرەك. ال بۇعان بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلىكتەرىنىڭ قاجەتتى بيۋدجەتتىك ۇدەرىستەردى دەر كەزىندە ورىنداي الماي قالۋى سەبەپ بولعان.
سونىمەن, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ون ايلىق قورىتىندىسى جاعدايدىڭ جاقسارىپ كەلە جاتقاندىعىن, ەلباسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋدى 7 پايىزدان تومەندەتپەۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋدا ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. ەندى وسى قارقىندى جىل سوڭىنا دەيىن ۇستاپ وتىرۋ قاجەت. سوندا بۇل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20-شى جىلىنىڭ ءوزىندىك ءبىر بەلەسى بولىپ تابىلماق.
سۇڭعات ءالىپباي.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ون ايلىعى قورىتىندىلاندى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك داعدارىستان كەيىنگى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە جىل سايىنعى 7 پايىزدىق ورنىقتى دامۋعا قول جەتكىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى اپتانىڭ ىشىندە وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەل دامۋىنىڭ ون ايلىق قورىتىندىسى قارالىپ, ەلباسى العا قويعان مىندەتتىڭ مۇلتىكسىز ورىندالىپ كەلە جاتقاندىعى اتاپ كورسەتىلدى. 7 پايىزدىق دامۋ – بۇل الەم ەلدەرىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا نازار اۋداراتىن بولساق, قازىرگى دۇنيە ديدارىنداعى ەڭ الدىڭعى قاتارلى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى.
اتالعان ۇكىمەت وتىرىسىندا نەگىزگى باياندامانىڭ ءبىرىن جاساعان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, 2011 جىلدىڭ توعىز ايىنداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىم دەڭگەيى 7 پايىزدى قۇراسا, ون ايلىق قورىتىندى بويىنشا ەكونوميكانىڭ بازالىق التى سالاسىنداعى العا باسۋ 7,2 پايىزدى كورسەتكەن. دەمەك, دامۋ جاعدايىمىز الدىن الا جوسپارلانعانعا سايكەس كەلىپ وتىر دەپ ايتا الامىز.
مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋگە الەمدىك ەكونوميكاداعى جاندانۋ ءۇردىسى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەكسپورتتىق باعىتتاعى ونىمدەرىنە سىرتقى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ دۇرىس بولۋى, ىشكى رىنوكتاعى سۇرانىستىڭ ارتۋى سەكىلدى فاكتورلار جاعىمدى اسەر ەتكەن.
ماسەلەن, ىشكى جانە سىرتقى سۇرانىستاردىڭ ارتۋى مەن كەڭەيۋى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمىن ون ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 4 پايىزعا قامتاماسىز ەتكەن.
سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنداعى العا قويىلعان مىندەتتەرگە سايكەس وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 6,9 پايىزدى قۇراپ, تاۋ-كەن, ءوندىرۋ سالالارىنا قاراعاندا بارىنشا باسىمدىقپەن دامىپ كەلە جاتقاندىعىن كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن, حيميالىق ونەركاسىپتىڭ ءوسىمى 22,8 پايىزدى قۇراسا, ماشينە جاساۋ سالاسىنىڭ ءوسىمى 19,1 پايىزدى, مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىپتىڭ ءوسىمى 7,6 پايىزدى قۇراعان. مۇنداي وڭ كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋىمىزگە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا سايكەس جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلەۋلى ىقپال ەتكەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ ءوسۋى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى بويىنشا بايقالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى وسىمگە استانا قالاسىندا (30,5 پايىز), جامبىل (32,3 پايىز) جانە اقمولا (17,9 پايىز) وبلىستارىندا, الماتى قالاسىندا (15 پايىز) قول جەتكىزىلگەن.
ون ايدىڭ ىشىندەگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ جالپى ءوسىمى 22,8 پايىزدى قۇراپ, دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتتى. بۇعان ەڭ الدىمەن, بيىلعى جىلعى رەكوردتىق استىق جيناۋ ناتيجەسىندە ەگىنشىلىك ءوندىرىسىنىڭ 46 پايىزعا وسكەندىگى ۇلكەن ىقپال ەتتى.
قۇرىلىستاعى ءوسىم دەڭگەيى 2,8 پايىز بولدى. بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى (1 پايىز) كورسەتكىشتەن ەداۋىر جاقسى. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس سالاسىنا كەلگەن ينۆەستيتسيا كولەمى 321,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, بىلتىرعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن 31,2 پايىزعا ارتىپ ءتۇسكەندىگىن اتاپ كورسەتۋىمىز قاجەت. بۇل قارجىنىڭ قۇرىلىس سالاسىنا جاعىمدى ىقپالى الداعى كەزەڭدەردە ايقىن بىلىنە باستايدى دەۋگە بولادى.
ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ىقپال جاساعان ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ ارتا ءتۇسكەندىگى بولىپ وتىر. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى بولشەك ساۋداداعى تاۋار اينالىمى 12,7 پايىزعا وسسە, كولىكتىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا تاسىمالداۋ كولەمى 21,6 پايىزعا, بايلانىس قىزمەتىنىڭ كولەمى 17,8 پايىزعا ارتا تۇسكەن.
قازىرگى كۇنگى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك نەگىزىنەن كاسىپورىنداردىڭ وزىندىك قارجىسى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلۋدە. قاڭتار-قازان ايلارىنداعى جالپى ينۆەستيتسياداعى ونىڭ ۇلەسى 48,4 پايىزدى قۇراعان. ال شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ۇلەسى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن ازداپ تومەندەپ, 22,5 پايىز بولدى. ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىندەگى نەگىزگى كاپيتالعا قوسىلعان بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ۇلەسى دە ەداۋىر دارەجەدە. ول 18,2 پايىزدى كورسەتىپ وتىر.
ەندى وڭىرلەر جاعدايىنا كەلەر بولساق, ينۆەستيتسيالاردىڭ جاقسى ءوسىمىن استانا قالاسى (29,1 پايىز), شىعىس قازاقستان وبلىسى (33,6 پايىز), قاراعاندى وبلىسى (16,4 پايىز) كورسەتكەندىگىن اتاپ وتۋگە بولادى.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى ءوسىمنىڭ جوعارى قارقىندىلىعى, سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ قولايلى بولۋىمەن قوسىلا كەلە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 41,3 پايىزعا كوتەرىلۋىن قامتاماسىز ەتتى. ونىڭ جالپى كولەمى 39,8 ميلليارد دوللاردى قۇرادى.
توعىز ايدىڭ ىشىندە ەل ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمى 65,8 ميلليارد دوللار بولدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 49,9 پايىزعا ارتىق كورسەتكىش. يمپورت 26,1 ميلليارد دوللاردى قۇراپ, بىلتىرعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 23,5 پايىزعا ارتا ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە يمپورتتىق كورسەتكىشتەردىڭ ەلىمىزگە كەلگەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ەسەبىنەن وسكەندىگىن ايتۋعا بولادى.
قازاقستان ەكسپورتىنىڭ دامۋىنا كەدەن وداعى ەلدەرى تاراپىنان سۇرانىستىڭ ارتۋى اسەر ەتكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. توعىز ايدىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ رەسەيگە جىبەرگەن ەكسپورتتىق ءونىمدەرىنىڭ كولەمى 48 پايىزعا وسە ءتۇسىپتى. ال وسى ەلدەرمەن جالپى ءوزارا ساۋدا كولەمى 46,2 پايىزعا, سونىڭ ىشىندە ەكسپورت 53,3 پايىزعا, يمپورت 43 پايىزعا وسە تۇسكەن.
وسىنداي ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارىپ, دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى ءبىلىنىپ وتىرعان شاقتا ەلدەگى ماكروەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ باياۋ بولۋىنىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگى بەلگىلى. دەگەنمەن, قارقىندىلىقتىڭ اتى – قارقىندىلىق. ەل ىشىنە قارجى كوبىرەك قۇيىلعان شاقتا بۇل ۇدەرىس ينفلياتسيالىق كورسەتكىشتەردى قوزعاماي تۇرا المايتىندىعى انىق. ءبىز جالپى دامۋ ۇدەرىسىندە وسى ماسەلەنىڭ دە بار ەكەندىگىن بايقايمىز. ماسەلەن, قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ بايانداماسىندا تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ باعاسىنىڭ ءوسىمى جىل باسىنان بەرى 6,5 پايىزعا ارتقاندىعى, مۇنىڭ ءوزى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 0,3 پايىزعا كوپ ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. باعانىڭ كوتەرىلۋىنە نەگىزىنەن ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ 8 پايىزعا ءوسىپ, وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 0,6 پايىزعا ارتا تۇسكەندىگى اسەر ەتىپتى. سونداي-اق, اقىلى قىزمەتتەر باعاسى 6,7 پايىز, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلاردىڭ باعاسى 4,4 پايىز كوتەرىلىپتى.
باعا رىنوگىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت كەدەن وداعى اياسىندا كەدەندىك-تاريفتىك رەتتەۋ شارالارىن قولداندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا ۇكىمەت تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى تاريفتەرىنىڭ ءوسۋىن شەكتەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 2011 جىلعى ينفلياتسياداعى رەتتەلەتىن تاريفتەردىڭ دەڭگەيى 1,58 ب.ب. شەگىندە قابىلداندى. ون ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونىڭ ۇلەسى 0,716 پايىزدى قۇرادى.
قازىرگى كۇنى بولشەك ساۋدا رىنوگىنداعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعالارىنا تۇراقتى ءتۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ون ايدىڭ ىشىندە رىنوكتاعى 78 سۋبەكتىنىڭ قىزمەتىنە تالداۋ جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ باعالارىن كوتەرۋلەرىنە سەنىمدى سەبەپتەردىڭ بولماعاندىعى انىقتالدى. كەيبىرەۋلەرىندە باعانىڭ كوتەرىلۋى ءوزارا جاسىرىن كەلىسىم ارقىلى الاياقتىق جولمەن ءوسىرىلگەندىگى ءمالىم بولدى.
ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ جوبالارى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى كۇنى جالپى سوماسى 9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 234 يندۋستريالىق جوبا ىسكە قوسىلسا, سونىڭ 20 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 82 جوباسى ۇستىمىزدەگى جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 29 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
ستاتيستيكالىق اگەنتتىكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, ىسكە قوسىلعان جاڭا ءوندىرىس ورىندارىندا 332 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى شىعارىلىپ, قىزمەتتەرى كورسەتىلگەن. ونەركاسىپتەگى ءوسىمنىڭ 2,7 پايىزى, سونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىمنىڭ 4 پايىزى ناق وسى جوبالاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى.
جىل باسىنان باستاپ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ جۇمىسىندا وڭ ناتيجەلەر بايقالدى. ون ايدىڭ ىشىندەگى ولار وندىرەتىن جالپى ءونىمدەردىڭ ءوسىمى 2,6 پايىزدى قۇرادى. ءوڭىر اراسىندا سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, اقمولا, جامبىل وبلىستارىندا جاعدايدىڭ جاقسارا تۇسكەندىگى بايقالدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستان كاسىپكەرلەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ءجونىندەگى بۇكىلالەمدىك رەيتينگ بويىنشا بۇرىنعى ورنىنان 11 ساتىعا كوتەرىلىپ, 47-ءشى ورىنعا يە بولدى. ءسويتىپ, ءبىز بۇل جونىنەن قىتاي, تۇركيا, پولشا, رەسەي, بەلارۋس سەكىلدى ەلدەردىڭ الدىنا تۇستىك.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جاقسارا ءتۇستى. توعىز ايلىق قورىتىندى ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي كىرىسى 6,8 پايىز ۇلعايسا, ناقتى جالاقى كولەمى 5,5 پايىزعا ارتقان. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازان ايىندا 5,3 پايىزدى قۇرادى. بۇل 2010 جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگىدەن 0,2 پايىزعا تومەن.
ەكونوميكانىڭ جاقسارۋى بيۋدجەت كىرىستەرىنە دە وڭ اسەر ەتكەندىگى بايقالادى. وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەلىمىزدىڭ قارجى ءمينيسترى بولات ءجامىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋمەن قوسا العاندا سالىقتىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا جوسپاردىڭ اسىرا ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتكەن. ماسەلەن, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 4 تريلليون 327 ميلليارد تەڭگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 3 تريلليون 623,6 ميلليارد تەڭگە كىرىستەر تۇسكەن. بۇلار تيىسىنشە 98,1 پايىزدى جانە 97,9 پايىزدى قۇرايدى. جوسپاردىڭ 100 پايىز ورىندالماۋىنا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى ورىنداۋعا اقشانىڭ جەتكىلىكتى بولۋىنا بايلانىستى ۇلتتىق قوردان كەپىلدى ترانسفەرتتى تارتۋدىڭ قاجەت بولماۋى اسەر ەتكەن.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق كولەمى 2 تريلليون 390,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وسى بويىنشا جوسپاردىڭ 102,9 پايىزعا ورىندالعاندىعىن كورسەتەدى. سونىڭ ىشىندە 2011 جىلدىڭ ون ايىندا تۇسكەن سالىق كولەمى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 863,1 ميلليارد تەڭگەگە ارتا تۇسكەن.
كەدەن وداعى ەلدەرىندەگى كەدەندىك باج سالىعىن ءبولۋ تەتىكتەرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ناتيجەسىندە ەلىمىزگە قوسىمشا 81,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ كىرىستەرى كەلىپ قۇيىلدى. ال ەكسپورتتىق باج سالىقتارىن ىسكە قوسۋ ناتيجەسىندە مۇنايدان 335,8 ميلليارد تەڭگە ءتۇستى جانە 417,2 ميلليارد تەڭگە ەل ەكونوميكاسىنداعى جاعدايدىڭ وسىنىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا جاقسارا ءتۇسۋ ناتيجەسىندە قۇيىلدى.
2011 جىلدىڭ ون ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنا 2 تريلليون 800,2 ميلليارد تەڭگە قارجى كەلىپ ءتۇستى. 2011 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنداعى مالىمەت بويىنشا, ۇلتتىق قورداعى قارجى كولەمى 7 تريلليون 491,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى.
مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىندارى 4 تريلليون 535,8 ميلليارد تەڭگە بولدى. بۇل جوسپارلانعان كورسەتكىشتىڭ 93,8 پايىزى. ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت 3 تريلليون 934,8 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە جوسپارلانعاننىڭ 96,1 پايىزىنا ورىندالدى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنىڭ ورىندالماي قالۋىنا قازان ايىندا بيۋدجەتتى قايتا ناقتىلاندىرۋ ۇدەرىسى كەزىندە شىعىس بولىگىنىڭ 217,8 ميلليارد تەڭگەگە ارتتىرىلعاندىعى اسەر ەتكەندىگىن ايتۋ كەرەك. ال بۇعان بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلىكتەرىنىڭ قاجەتتى بيۋدجەتتىك ۇدەرىستەردى دەر كەزىندە ورىنداي الماي قالۋى سەبەپ بولعان.
سونىمەن, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ون ايلىق قورىتىندىسى جاعدايدىڭ جاقسارىپ كەلە جاتقاندىعىن, ەلباسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋدى 7 پايىزدان تومەندەتپەۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋدا ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. ەندى وسى قارقىندى جىل سوڭىنا دەيىن ۇستاپ وتىرۋ قاجەت. سوندا بۇل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20-شى جىلىنىڭ ءوزىندىك ءبىر بەلەسى بولىپ تابىلماق.
سۇڭعات ءالىپباي.
