پرەزيدەنتتىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىن بۇگىنگىدەي ءسات ساناپ وزگەرىپ جاتقان دۇنيەدە ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى دامۋ جولىن كورسەتىپ بەرەرلىك ورەلى ەڭبەك دەپ تانيمىز. جاھاندىق باسەكەلەستىك جىلدام ءوسىپ, الەمدە تۇراقسىزدىق سيپات الىپ جاتقان قازىرگى كەزەڭدە پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ ستراتەگيالىق وزەكتىلىگى ايقىن.
ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى جاڭعىرۋى 1991-1997 جىلدار اراسىندا, ەل تاۋەلسىزدىگى نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋ ساتىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ, بۇرىنعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, ەكونوميكانى جاڭاشا دامىتۋعا زاماناۋي مۇمكىندىكتەر, حالىقارالىق تۇسىنىكتى بايلانىستار قالىپتاسپاي جاتقان قيىن كەزەڭگە تاپ كەلىپ, ءوز جولىمىزدى باستاۋعا, جاڭا, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا بارىنشا تالاپتانعانىمىز جانە تەز ارادا ىرگەتاسىمىزدى بەكىتىپ, دامۋ جولىنا تۇسكەنىمىز ەدى. جاڭا ءىس قاشاندا وڭاي بولماعان, كەشىگۋ مەن قاتەلىكتەرگە ۇرىنباي جەتىستىككە جەتتىك.
ەكىنشى جاڭعىرۋ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋىمەن جانە جاڭا ەلوردا – استانانىڭ سالىنۋىمەن باستالدى. بۇل تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ, «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن ءتۇسىنۋ مەن قابىلداۋدىڭ ءوزى وڭاي بولعان جوق.
استانانى كوشىرۋدە دە باستاپقىدا ونىڭ ورىندالۋىنا سەنگەن ادامدار كوپ بولمادى. بىراق بۇگىندە ەلىمىزدە وزىندىك ورنەگى بار, حالىق سانى 1 ميلليونعا جۋىق اسەم قالا بوي كوتەردى. استانا جاڭا قازاقستاننىڭ ەلدىك بەلگىسىنە جانە شىنايى ماقتانىشىنا اينالدى. ەل استاناسى ارقا توسىنە اۋىسقالى بەرى مەملەكەتىمىزدىڭ ومىرىندە جاڭا بەلەس – جاسامپازدىق بەلەسى باستالدى. استانانىڭ كوشىرىلۋى ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن دە كوپ تيىمدىلىك بەردى. ول قۇرىلىس سالاسىن دامىتىپ, ونى وزگە سالالارعا لوكوموتيۆ رەتىندە پايدالانۋعا جول اشتى. استاناعا قاراپ بوي تۇزەپ وبلىس ورتالىقتارى دا, قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارى دا, اۋىلدار دا جاڭارۋدا.
ءبىز توتاليتارلىق رەجىمنەن شىققان, تەمىر پەردە ارتىندا وزىمىزبەن-ءوزىمىز بولىپ, الەمدىك دامۋدان جارتى عاسىردان استام قالىپ قويعان ەل ەدىك. الەم ەلدەرىنە قاتارلاسۋ ءۇشىن قۋىپ جەتىپ, باسىپ وزۋعا ءتيىسپىز. ەشبىر ەل ءبىزدى قۋىپ جەتىپ السىن دەپ قاراپ تۇرمايدى, دامي تۇسەدى. سوندىقتان ۇزاق مەرزىمدى كەشەندى باعدارلامالار جاساپ, سونى ۇستانىپ جۇيەلى تۇردە ەڭبەكتەنۋىمىز, العا جىلجۋىمىز كەرەك.
ءۇشىنشى جاڭعىرۋىمىزدىڭ العىشارتى 2012 جىلدىڭ سوڭىندا «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىنىڭ جاريالانۋىمەن باستالدى. العا جاڭا ماقسات – قازاقستاننىڭ وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىندا بولۋى قويىلدى. ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋدى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى – بازاسىندا وتكىزۋ قولعا الىندى. پرەزيدەنتىمىز ۇلت جوسپارىنداعى 100 قادامنىڭ 60-ى از عانا جىلدار ىشىندە اتقارىلعانىن ءوز جولداۋىندا قاناعات سەزىمىمەن جاريا ەتتى.
ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ جۇزەگە اسۋىنا بىزدە قابىلدانىپ, جۇزەگە اسا باستاعان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى مەن «تسيفرلى قازاقستان» كەشەندى باعدارلاماسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ كەشەندى ستراتەگيالىق جوسپارى, باسقا دا يننوۆاتسيالىق جوبالار قىزمەت ەتەدى.
ەكونوميست رەتىندە پرەزيدەنت بەلگىلەگەن ون مىندەتتىڭ ءۇشىنشى جانە جەتىنشى مىندەتتەرى وتە وزەكتى دەپ سانايمىن. ءۇشىنشى مىندەتتەگى پرەزيدەنتىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارقىندى دامىتۋ مۇمكىندىگى جايلى ۇسىنىستارى دەر كەزىندە ۇسىنىلىپ تۇر. «اگرارلىق ساياسات ەڭبەك ونىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋعا جانە وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ...شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتىپ, الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ونىممەن شىعۋىمىز قاجەت. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بارلىق اگرارلىق كەشەننىڭ تۇبەگەيلى بەت بۇرۋى ماڭىزدى. اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. ول ەڭ الدىمەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋمەن جانە ولاردى وتاندىق جاعدايعا بەيىمدەۋمەن اينالىسۋى قاجەت», دەۋى – قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ جولى. اسىرەسە «قازاقستاندا جاسالعان» تابيعي ازىق-ت ۇلىك برەندىن قالىپتاستىرۋ ەلىمىزدى مۇناي وندىرۋمەن عانا ەمەس, جاڭا قىرىنان بۇكىل الەمگە تانىتۋعا جول اشادى.
بۇلاي دەۋىمىزگە بىرنەشە دالەلىمىز بار. وتكەن شيرەك عاسىر ىشىندە ءبىز بيداي وندىرۋدەن تاماشا تابىستارعا جەتتىك. بىراق بارلاپ قاراساق, ءبىزدىڭ بيدايىمىزدى ساتىپ العان ەلدەر, ودان دايىن ونىمدەر شىعارىپ, حالىقارالىق رىنوكقا ۇسىنىپ, بىرنەشە ەسە ءتيىمدى جەتىستىكتەرگە جەتۋدە. ەندى بيدايدى وڭدەپ, دايىن ونىمدەر ساتۋمەن ءوزىمىز اينالىسۋعا ءتيىسپىز.
ەكىنشى. بۇكىل الەم قۇلاعىن تىگىپ وتىرعان گەندىك تۇرلەندىرىلگەن ءونىمدى (گمو) ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى ءوز پايدامىزعا شەشۋگە بىزدە مۇمكىندىك مول. كەيبىر ەلدەر وزدەرى وندىرگەن گمو ونىمدەردىڭ زياندى جاقتارىن باعامداپ, ول ونىمدەردى ءوز حالقىنا بەرمەي, تەك شەتەلدەرگە عانا ساتىپ, پايدا تابۋدا. وسى ورايدا بىزدە مول مۇمكىندىك بار. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە سۋارمالى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن 3 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋگە بولادى. وسىعان وراي الەمدىك تالاپتارعا جانە حالىقارالىق نورماتيۆتەرگە ساي سۋارمالى جەردى پايدالانۋ بويىنشا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ الدىندا تۇرعان ماقساتتار مەن مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ءوز ۇسىنىستارىمدى جاساۋدى ءجون سانادىم:
1) اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن پايدالانۋدى جاقسارتۋ, ونىڭ ىشىندە:
- جەردىڭ توزۋ (شولەيتتەنۋ, باتپاقتانۋ, سورلانۋ, پايدالانباي تاستاپ كەتۋ) جاعدايلارىنا توسقاۋىل قويۋ;
- اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ونىمدىلىگىن كوتەرۋ;
- اۋىل شارۋاشىلىعىندا ۇلەستىك جەر يەلەرىنە جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋدى قولداۋ جانە ونى بايىپتى, ءادىل جانە ادال ۇيىمداستىرۋ;
- سۋارمالى جەردىڭ كولەمىن قازىرگى 1,4 ملن گەكتاردان 1990 جىلعى پايدالانىلعان 2,4 ملن گەكتارعا جانە جاقىن ونجىلدىقتا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ بولجامىنا ساي 3-3,5 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋ;
- اعىن سۋ جەتپەي قالعان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن بىرتىندەپ زەردەلەپ, ونىڭ سەبەپتەرىن تالداپ, قاجەت شارالار قولدانۋ (سۋ كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ, جاڭا سۋ كوزدەرىن اشۋ);
- سۋارمالى جەرلەردەگى مەليوراتسيالىق جانە يرريگاتسيالىق ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدى شۇعىل جاقسارتۋ.
بۇل شارالاردى جۇزەگە اسىرساق ازىق-ت ۇلىكتى باسقا ەلدەردەن تاسىمايتىن بولامىز. سۋارمالى جەردىڭ كولەمىن ۇلعايتا وتىرىپ, ونى 2,5 ميلليون گەكتارعا جەتكىزسەك, سونىڭ ءار گەكتارىنان ورتا ەسەپپەن 3 مىڭ دوللارلىق ءونىم شىعارساق, وندا جىلىنا 7,5 ميلليارد دوللار تابىس بولار ەدى. اقشاسىنا قوسا ءبىر گەكتار سۋارمالى جەرگە 2 ادامنان ەسەپتەگەننىڭ وزىندە, 5 ميلليون ەرەسەك اۋىل ادامىنا جۇمىس تابىلادى.
سۋارمالى گەكتاردىڭ ونىمدىلىگىن, قۇنارلىلىعىن كوتەرۋ مەن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بارلىق اگروتەحنيكالىق تاسىلدەردى ساقتاۋمەن بىرگە عى-لىمي نەگىزدەلگەن مەليوراتيۆتىك ءىس-شارالاردى دا تولىق اتقارۋ قاجەت, ول ءۇشىن, اسىرەسە بۇرىن پايدالانىلىپ جارامسىزدانعان جەرلەردە سۋلاندىراتىن جانە كوللەكتورلىق-كارىزدىك جۇيەنى تازالاۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى سۋدى ۇنەمدەۋ; جەردى كۇردەلى جانە اعىمداعى تەگىستەۋدەن وتكىزۋ; تىك درەناج قۇدىقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز جانە جەردى تەرەڭدەتىپ قوپسىتۋ قاجەت.
بۇل شارالاردى اتقارۋ ۇلكەن كولەمدە قارجىنى تالاپ ەتەدى, سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنان شىعىپ, پايدالانىلماي جاتقان سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋدى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ مەن پايدالانۋداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, ولاردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋدى سۋبسيديالاۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ول ءۇشىن «اگروونەركاسiپتiك كەشەندi جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتiك رەتتەۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا «اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنان شىعىپ, پايدالانىلماي جاتقان سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە» شىعىندار قاراستىراتىن جانە «سۋارمالى جەرلەردى مەليوراتيۆتىك جاقسارتۋ شارالارىن جۇرگىزۋدى» مىندەتتەيتىن قوسىمشا ەنگىزىلۋى ءتيىس.
سوسىن جوعارىدا ايتىپ وتكەن گەندىك تۇرلەندىرىلگەن ونىمدەردى وسى سۋارمالى جەردە ءوندىرىپ, گەندىك تۇرلەندىرىلگەن ازىق-ت ۇلىك بيولوگيا سالاسىنداعى ۇلكەن جەتىستىك سانالاتىن مىنا زاماندا قاتاردان قالماي, ءبىز دە گەندىك تۇرلەندىرىلگەن ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە ءتيىسپىز. بىراق وسى ماسەلەگە قاتىستى «تاماق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا بەلگىلەنگەن گەندىك تۇرلەندىرىلگەن ءونىمنىڭ اينالىمىنا قويىلاتىن تالاپتارى مۇقيات انىقتالعان. حالىقارالىق قۇجاتتاردا ءبىزدىڭ زاڭناماداعىداي گمو ونىمدەرىندە قانداي شەكتەۋلەر بولاتىنى ايتىلىپ, قوراپتاعى نەمەسە قۇجاتتارداعى تاڭبالارىندا ونىمدەگى گمو دەڭگەيى 0,9% بولىپ بەكىتىلگەن. ەگەر ءبىز ءوز ونىمدەرىمىزدى وسى تالاپقا ساي وندىرسەك جانە شىن مانىندە وسىلاي ەكەنىن دالەلدەپ, حالىقارالىق رىنوكقا ۇسىنساق, ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى ريزالىقپەن ساتىپ الۋشىلار سانى ارتادى جانە سۋارمالى جەردەن بۇرىنعىدان ەكى ەسە ارتىق پايدا تابامىز.
گەندىك تۇرلەندىرىلگەن ءونىمدى ءوندىرۋ شەتەلدەن اكەلۋ جانە ساتىلۋ دا قاتاڭ باقىلاۋدا بولۋى تەك مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەننەن كەيىن عانا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.
مەملەكەت ەگىستىكتەردە, اسىرەسە سۋارمالى جەرى بار وڭىرلەردە وزىمىزدە وندىرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن ءوزىمىز جاساۋىمىزعا ىقپال ەتىپ, قولداۋ شارالارىن ناقتى جۇرگىزۋى كەرەك. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى ءتيىمدى پايدالانىلىپ, كووپەراتسيا, كولىك-لوگيستيكاسى جولعا قويىلىپ, جىلىجاي, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى ەنگىزىلىپ, باعا قىمباتتىعىن قولدان تۋىنداتىپ وتىرعان الىپساتارلار مەن دەلدالدارعا توسقاۋىل قويىلعانى ءجون.
گەندىك تۇرلەندىرىلمەگەن تازا ونىمدەر شىعاراتىن ءوندىرۋشى جەكەمەنشىك يەلەرىنە بارىنشا قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك. بۇل – ەل حالقىن وتاندىق تازا ونىممەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولى.
جولداۋداعى تاعى ءبىر كەشەندى ماقسات – ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. جولداۋدا ءبىلىم بەرۋدى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ, ستۋدەنتتەرگە ءبىلىم ەمەس, ديپلوم عانا بەرۋدىڭ جولىن كەسۋ ازاماتتىق قوعامنىڭ ىرگەتاسى دەپ ناقتىلانۋى ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدى, وقىتۋشىلارىمىزدى ويلاندىرۋى ءتيىس. بۇلاي جاساي المايتىندار جول بوساتىپ, قولىنان كەلەتىن ىسكە اۋىسسىن. «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنا وراي ەلەكتروندى فورماتقا كوشۋ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دا, مەديتسينا مەكەمەلەرىن دە, مەملەكەتتىك باسقارۋدى دا قاعازباستىلىقتان ارىلتىپ, ءوز جۇمىستارىن الەمدىك تالاپتارعا ساي ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
