ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ساياسي, مادەني-رۋحاني جانە سپورت سالالارىنا ساراپشىلار تالداۋى
جەتى جەتىستىك قوعامدىق پىكىر مەملەكەت پەن جەكە ادامنىڭ, جالپى العاندا, قوعامنىڭ ماڭىزدى ساتتەرىنە باعا بەرەتىن قۇرال ىسپەتتى. ول ءاربىرىمىز ءمان بەرە بەرمەيتىن كەي وقيعالار مەن قۇبىلىستاردىڭ ايناسى دا. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە قوعامدىق پىكىر الەۋمەتتىڭ جادىندا ءومىردىڭ بۇلجىماس ەستەلىگى سەكىلدى ۇزاق ۋاقىت ساقتالىپ قالاتىنىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. ءبىز كوپتەگەن ساراپشىلار (قوعامدىق تۇلعالار اراسىندا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن ساياساتكەرلەر اراسىندا) تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق قالىپتاسۋ كەزەڭىندە مەيلىنشە ماڭىزدى جەتىستىكتەرىن انىقتاۋعا تىرىستىق. الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇزىندە بايقاعانىمىزداي, ەگەمەن ەلدىڭ قالىپتاسۋ جانە قايتالانباس قۇندىلىقتارعا قول جەتكىزۋ جولىندا مەملەكەتتىڭ دامۋ بەلەسى كوپشىلىك ساناسىندا جاعىمدى اسەرمەن ساقتالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
سونىمەن, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن ماڭىزدى جەتىستىكتەرى مەن قۇندىلىقتارى قاتارىنا ازاماتتىق ورتانىڭ جاقسى ساقتالۋى, ءدىنارالىق جانە ۇلتارالىق تۇسىنىستىك, مەملەكەتتىڭ جاڭا ورتالىعى استانا قالاسىنىڭ بوي كوتەرۋى مەن سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى سياقتى بىرقاتار وقيعالاردى جاتقىزۋعا بولاتىندىعى انىقتالدى.
مەملەكەت رەتىندە قول جەتكىزگەن ەڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەردىڭ باسىندا ازاماتتىق قوعامنىڭ جاقسى ساقتالۋى مەن دىنارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىم تۇر. قوعامنىڭ باستان وتكەرگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كۇردەلى كەزەڭىندە قازاقستاندىقتاردىڭ – بەيبىتشىلىك, كەلىسىم جانە بىرلىك اياسىندا ءومىر ءسۇرۋى باستى قۇندىلىق بولىپ وتىر. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى ءۇشىن قازاقستان ۇلتارالىق قاقتىعىستاردان پانا بولارلىق جايلى ورتا جانە ورتاق ءۇي بولا ءبىلدى. ەتنوستىق شىعۋ تەگىنە قاراماستان, قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى بارلىق ەلدەردىڭ باسىنان وتكەن ۇلتارالىق قاقتىعىس پەن ىرىتكى ءتۇسۋ قاۋپىنەن الىس بولا ءبىلىپ, اركىم ءوز وتباسىندا تىنىشتىق پەن تۋىستارى, جاقىن-جۋىقتارى اراسىنداعى تاتۋلىقتى ساقتاي ءبىلدى.
تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاي ءبىلۋى قازاقستانعا از ۋاقىت ارالىعىندا ەكونوميكادا, الەۋمەتتىك قوعامدا جانە حالىقارالىق قاتىناس سالاسىندا ءىرى جەتىستىكتەرگە يە بولۋعا ىقپال ەتتى. ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى ماتەريالدار مەن الەۋمەتتىك ساۋالناما سارابىنا سۇيەنسەك, الەۋمەتتىك سالادا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتىق قوعامدى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ, ەكونوميكالىق, ساياسي جانە يدەولوگيالىق كەڭىستىكتەگى كەلىسىم قيىندىقتان ءوتۋ كەزەڭى مەن ءار قازاقستاندىقتىڭ ومىرىنە جاقسى وزگەرىس اكەلدى.
تولەرانتتىلىق, ءوزارا قۇرمەت پەن سەنىم تاۋەلسىز قازاقستاندا ازاماتتىلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. بۇعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ ىقپال ەتتى. سولاردىڭ ءبىرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قابىلداۋ ەكەنى انىق. 1992 جىلى ەلباسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك گەربى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانىنىڭ مۋزىكالىق رەداكتسياسى تۋرالى» زاڭدارعا قول قويدى. كەيىنىرەك 2006 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى بار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» جارلىعىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا قول قويىلدى. بارشامىزعا بەلگىلى «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى مەملەكەتتىڭ ءانۇرانىنا اينالدى. ءدال وسى ءانۇراندى قازاقستاندىقتاردىڭ 80 پايىزى بىلەدى جانە ايتىپ ءجۇر (18 جاستان جوعارى 1500 رەسپوندەنتكە ساۋالناما جۇرگىزۋ بارىسىندا انىقتالعان, 2011 ج.).
ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جولىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان شارانىڭ ءبىرى 1995 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. بۇگىنگى تاڭدا وسىناۋ مەملەكەتتىك-ازاماتتىق ينستيتۋت كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە. بۇل قر پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتارالىق ماسەلەگە اسا ماڭىزبەن قارايتىندىعىن كورسەتەدى. 1996 جىلدىڭ 1 مامىرىندا ەلىمىزدە قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى تۇڭعىش رەت اتاپ ءوتىلدى. وسى كۇندەر جاس مەملەكەت ءومىرىندەگى ەستە قالاتىن كۇندەر قاتارىنا ەندى.
جيىرما جىلدىقتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جەتىستىگى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن جاڭا استانانىڭ قۇرىلىسى ەكەندىگى بەلگىلى. استانا قالاسى جاڭا مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋى مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بەت-بەينەسىن انىقتايدى. جاڭا استانا جاڭا كەلەشەك پەن جاڭا كەڭىستىكتى, جاڭا بيىكتەردى ايقىنداپ بەردى. ءاربىر ەكىنشى قازاقستاندىق (18 جاستان جوعارى 1500 رەسپوندەنتكە ساۋالناما جۇرگىزۋ بارىسىندا انىقتالعان, 2011 ج.) استانا قالاسىن ماقتانىش پەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى دەپ بىلەدى. ول الەمگە جاس مەملەكەتتىڭ كەلەشەككە دەگەن ۇمتىلىسى مەن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي بىرتۇتاستىعىن پاش ەتتى. استانا قۇرىلىسى – ەرەن ەڭبەك پەن ومىرشەڭدىككە باستايتىن ۇلتتىق رۋح بولدى. 6 شىلدە – استانا كۇنى رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق مەرەكەسىنە اينالدى. مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى اسا قۋانىشپەن اتاپ وتەتىن مەيرامداردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز.
1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن سەمەي پوليگونى جابىلدى. بۇل وقيعا دا مەملەكەتتىڭ جيىرما جىلدىعىندا قول جەتكەن ماڭىزدى جەتىستىكتىڭ ءبىرى. ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ دەنى بۇل شەشىمدى الەمدىك قۇندىلىقتىڭ جوعارىلاۋى مەن ادامزات ومىرىنە اسا ءمان بەرۋدىڭ كەپىلى دەپ تۇسىنەدى. پوليگوندى جابۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ شەشىمى تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقان تۇستاعى سىندارلى قادام جانە قازاقستاننىڭ ادامزاتقا قارسى قولدانىلاتىن قارۋدى بولدىرماۋداعى ۇسىنىسىنىڭ باسى بوپ ەسەپتەلەدى. 1993 جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ ۇكىمەتتەرىنە 2005 جىلعا دەيىن يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق ءجانە باسقا دا ادامزاتقا جات قارۋدى سىناۋ مەرزىمىن كەشەۋىلدەتۋ ماسەلەسىندە ۇسىنىس جولدادى.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ەگەمەندىكتى ساقتاۋ كەپىلى, تەرريتوريالىق بىرتۇتاستىقتىڭ جانە شەكارانىڭ بەرىكتىگىنە كەپىل بولعان مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ەكەنىن ايتۋ كەرەك. وزىمىزگە بەلگىلى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جالپى اۋماعى (كاسپي تەڭىزىندەگى شەكارالىق ەسەپتى ايتپاعاندا) شامامەن 13 200 شاقىرىمدى قۇرايدى. اتالمىش شارا تۋرالى قىزۋ كەلىسسوزدەر 2006 جىلى قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسىنا بايلانىستى ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن باستالدى. 1992-2006 جىلدار ارالىعىندا قىتاي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركىمەنستان, رەسەي فەدەراتسياسىن قامتيتىن اۋماقتىڭ بارلىعىندا مەملەكەتتىك شەكارا دەليميتاتسيالاندى.
كەلەسى ءبىر ماڭىزدى جەتىستىك رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىل ءمارتەبەسى ايتىلادى. 1995 جىلى 30 تامىزداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 7-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى» دەپ كورسەتىلگەن. 1997 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تىلدەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. قازاقستانداعى ءتىل ساياساتى بۇگىندە وسى مەملەكەتتەگى بارشا ۇلتتاردىڭ تىلدەرىن ساقتاي بىلگەن جارقىن كورسەتكىش رەتىندە دە ۇلگى.
پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسىن جاساۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ ءبىزدىڭ ساراپشىلارىمىز انىقتاعان جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. 1993 جىلى ەكونوميكالىق اۋىر كەزەڭدە ەلباسى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا جوعارى ساناتتاعى ماماندار دايارلاۋ باعدارلاماسىن جاساۋدى تاپسىرعان ەدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى تاۋەلسىز قازاقستانعا الەمدىك دارەجەدەگى العاشقى بۋىن ماماندارىن قالىپتاستىرا بىلگەن ينۆەستيتسيالىق ءتيىمدى جۇيە بولدى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جاسالعان ەسەپ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا قازاقستاندىق 3338 جاس شەتەلدەردە ءبىلىم العاندىعى انىقتالىپ وتىر. بۇگىندە ولاردىڭ كوبىسى مەملەكەتتىك كومپانيالاردا, مەملەكەتتىك جانە جەكەلەگەن بيزنەس قۇرىلىمداردا قىزمەت ەتۋدە.
2009 جىلى قابىلدانعان ۇلتتىق قور قۇرۋ يدەياسى الەمدىك ەكونوميكالىق قارجى داعدارىسى كەزىندە قازاقستاننىڭ مىقتى قورعا يە بولعاندىعىن كورسەتتى. ۇلتتىق قور رەسپۋبليكانىڭ جەتىستىگى بولۋىمەن قاتار, ساراپشىلار جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ساياسي باعداردىڭ دۇرىس تاڭدالعانىن دالەلدەپ وتىر.
2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جانە استانا قالاسىندا ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ءوتۋى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تاريحىنداعى ءىرى وقيعا ەكەنىندە داۋ جوق. ول الەم جۇرتشىلىعى الدىندا قازاقستاندى زامانعا ساي دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە مويىنداۋعا تۇرتكى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ۇلت ماقتانىشى ن.ءا.نازارباەۆ الەمدىك قاۋىمداستىقتا ەقىۇ-نى جاڭا دامۋ ساتىسىنا كوتەرۋدى قامتاماسىز ەتتى.
مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى 20 جىل قازاقستان ءۇشىن جەمىستى كەزەڭ بولدى. ءار جىل وقيعالارعا, فاكتىلەر مەن تاعدىرشەشتى شەشىمدەرگە تولى بولدى. قازاقستاننىڭ جۇيەلى دە بايىپتى دامۋ ستراتەگياسى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ماقساتىن ايقىنداپ وتىر. ەكونوميكالىق ءوسىم, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ, زاڭدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ دەموكراتيالىق پرينتسيپپەن العا باسۋ مۇلدەم سونى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي قادامدارعا جەتەلەدى. ەكونوميكالىق جاڭا رەفورما ىسكە قوسىلدى. ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ, مەملەكەتتىك ورىنداردا جاڭا وزگەشە جۇمىس ىستەۋ تەتىگى پايدا بولدى. ەلباسىنىڭ قاراپايىم قازاقستاندىقتاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە تۇسىنىستىكپەن قولداۋ كورسەتۋى ناتيجەسىندە بارلىق رەفورمالار مەن باستامالاردىڭ جۇزەگە اسۋى جەدەلدەدى. ساراپتامالىق زەرتتەۋ ناتيجەسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ۇستانعان سىندارلى ساياسات پەن كورەگەن باسشىلىقتىڭ ارقاسىندا جەتىستىكتەرگە قول جەتكەندىگىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار, حالقىمىزدىڭ ايرىقشا كەڭدىگى مەن تولەرانتتى مىنەزى دە ومىرلىك جاراسىمعا جەتەلەيتىن ساپا ەكەندىگىن دالەلدەپ وتىر.
ايگۇل سادۋاقاسوۆا, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
مادەني قۇندىلىقتار – قىمبات قازىنامىز
ءار حالىقتىڭ ءوز مادەنيەتى بار. ونى قالىپتاستىرۋ, باعا جەتپەس ۇلتتىق قازىناعا اينالدىرۋ, رۋحاني كەمەلدەندىرۋ جولدارى ارقيلى. وسى تۇرعىدان العاندا, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى جان-جاقتى دامىپ, قارجىلاندىرۋ جاعىنان دا ۇلكەن دەمەۋ تاپتى. ءسوزىمىز دايەكتى بولۋ ءۇشىن ناقتى مىسالدار كەلتىرە كەتەيىك. 2004-2006 جىلدارى 35 ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر جوندەلىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. 30 ارحەولوگيالىق جانە 17 قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلدى. باتىس ەۋروپا, اقش, جاپونيا, تۇركيا, ەگيپەت, قىتاي, رەسەي, ارمەنيا, تاعى باسقا ەلدەردەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانعا تىكەلەي قاتىستى بەس مىڭنان استام قۇندى جادىگەرلەر تابىلدى. ولاردىڭ كوشىرمەلەرى ەلىمىزگە اكەلىندى.
كەشە
قازىرگى جاس وسكىن ۇرپاق تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنداعى قيىندىقتار مەن كۇردەلى جاعدايلاردى كوزبەن كورمەگەندىكتەن, ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەلەرىنەن, وقۋلىقتاردان ءبىلۋى مۇمكىن. ول كەزەڭ ولاردىڭ ساناسىندا...ولار ءۇشىن ەرتەگىدەي سەزىلۋى ابدەن كادىك. ماڭگى مىزعىماستاي كورىنگەن الىپ دەرجاۆا كۇيرەگەننەن كەيىن ادامنىڭ ەڭسەسىن ەزىپ, ءارى-ءسارى تۇڭىلتكەن كۇيگە تۇسىرگەن اۋىرتپالىقتار بىردە-ءبىر سالانى اينالىپ وتكەن جوق. ءاسىرەسە, ەكونوميكاداعى توقىراۋ ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى قۇلدىراۋ شەگىنە جەتكىزدى. اۋىل كلۋبتارى جەكە مەنشىك قاراماعىنا بەرىلىپ, مادەني مەكەمەلەر جاپپاي جابىلىپ جاتتى. كينوتەاترلار قاڭىراپ بوس قالدى. مۇنداي كورىنىستەر ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنا ءتان بولاتىن.
ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى مادەنيەت سالاسىنا قاراجات «قالدىق» پرينتسيپىمەن ءبولىنىپ كەلدى. 2000 جىلى جۇرگىزىلگەن رەسپۋبليكالىق الەۋمەتتىك ساۋالناما قورىتىندىسىندا وعان قاتىسۋشىلاردىڭ 70 پايىزدايى مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ ادام توزگىسىز ءحالىن بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن, 42,9 پايىزى وڭتايلاندىرۋعا ۇشىراۋىمەن, 12,5 پايىزى عيماراتتاردىڭ اپاتتىق جاعدايىمەن, 12,1 پايىزى مامانداردىڭ تاپشىلىعىمەن بايلانىستىردى. بۇل دەرەكتەر شىندىق اۋىلىنان الىستاي قويمايدى.
ءححى عاسىردىڭ باسى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا باسا نازار اۋدارىلىپ, ءوسۋ, ءوركەندەۋ 
كەزەڭىمەن سيپاتتالادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى جارلىعىمەن 2000 جىل مادەنيەت جىلى بولىپ جاريالانىپ, بۇل سالادا بەتبۇرىستى قادامدار جاسالدى. قوردالانىپ قالعان پروبلەمالار مەن شەتىن ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارى كەشەندى تۇردە قاراستىرىلىپ, قارجىلىق قولداۋ ايتارلىقتاي ارتتى. جۇرتشىلىق جاڭا جىل كەلگەندەي سامال لەپتى سەزىنىپ, پىلتەلەنىپ سونە باستاعان ءۇمىت ساۋلەسى قايتا پايدا بولدى. ەلباسى مادەنيەت تاقىرىبىنا ءجيى ورالىپ, حالىق ءۇشىن رۋحاني زور قىمبات قازىنا سانالاتىن قۇندىلىقتارىمىزدى وركەندەتۋگە ۇنەمى قامقورلىق كورسەتىپ وتىردى.
تاريحي, ەكونوميكالىق, ساياسي جانە سالالىق فاكتورلاردى جان-جاقتى سارالاي كەلىپ, ۇكىمەتتىڭ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلداۋى سالانى وركەندەتۋگە ەرەكشە ەكپىن بەردى. باعدارلامانىڭ 2004-2006 جىلداردى قامتىعان ءبىرىنشى كەزەڭىندە بەلگىلەنگەن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكالىق قازىنادان 2,7 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلدى. ەكىنشى كەزەڭدى قارجىلاندىرۋعا 4 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. 20 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر جاڭارتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» ەرەكشە كەيىپكە ەندى. 32 كونە قالالار مەن قورعاندارعا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جانە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
بۇگىن
ەلباسىنىڭ تۇراقتى قولداۋى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ قازىرگى مادەنيەتى مازمۇن جاعىنان تۇرلەنىپ, ساپالىق وزگەرىستەرمەن ەرەكشەلەندى. بۇگىندە جۇرتشىلىقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتكە دەگەن كوزقاراسى وزگەرىپ, قىزىعۋشىلىعى الدەقايدا ارتقانى بايقالادى. بۇل سالادا اتقارىلىپ جاتقان شەشىمدەر مەن ءىس-شارالاردى قۋاتتاپ وتىرعانى سوندىقتان. اسىرەسە, «مادەني مۇراعا» دەگەن ەل ىنتاسى ەرەكشە. ساۋالناماعا جاۋاپ بەرۋشىلەردىڭ 85,1 پايىزى باعدارلاما شەڭبەرىندە تىندىرىلعان ىستەردى بەلسەندى تۇردە قولداعان.
رۋحاني جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ عىلىمي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ۇيىمدىق-ادىستەمەلىك بازالارىن ودان ءارى نىعايتۋ, تاريحي-مادەني مۇرالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىمەن ۇكىمەت 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان «مادەني مۇرا» ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن قابىلدادى. 2009 جىلدىڭ سوڭىنا تامان 39 رەسپۋبليكالىق, 6 مىڭعا جۋىق وبلىستىق مادەنيەت ۇيىمدارى, تارقاتىپ ايتار بولساق, 164 مۇراجاي, 3763 كىتاپحانا, 2320 كلۋب, 50 تەاتر, 58 كينوتەاتر مەن تەلەتەاتر, 458 كينوقوندىرعى, 4 زووپارك, 2 تسيرك, 28 دەمالىس ساياباعى جۇمىس ىستەدى. 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا مادەني مەكەمەلەر سانى 203-كە كوبەيدى. ايشىقتى جىلدار بەدەرىندە 10 درامالىق, سازدى-درامالىق, قۋىرشاق تەاترلارى, استانا, شىمكەنت قالالارىندا وپەرا جانە بالەت تەاترلارى اشىلدى. ەلىمىزدە جىل وتكەن سايىن مادەنيەت مەكەمەلەرى كوبەيىپ, وعان كەلۋشىلەر قاتارىنىڭ ارتا تۇسكەنى قۋانتادى. ماسەلەن, 2006 جىلى ەلورداداعى مۇراجايلاردى 260,5 مىڭ ادام تاماشالاسا, بىلتىر ولاردىڭ سانى 380,4 مىڭعا جەتكەن. تەاترلار مەن كينوتەاترلاردى قىزىقتاۋشىلار سانى دا ەداۋىر وسكەن.
قازاقستاندا ءتۇرلى ونەر سالالارىن قامتيتىن حالىقارالىق كونكۋرستار مەن فەستيۆالدار جۇيەلى ۇيىمداستىرىلادى.
ەرتەڭ
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى كوپۆەكتورلى ۇستانىمى الەمدىك مادەني ورتامەن قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتىپ, وركەن جايۋىنا كەڭ جول اشتى. ونىڭ ىزگى ىقپالىن ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ءار تارامىنان بايقاۋعا بولادى. سول سەبەپتى بەدەلى زور حالىقارالىق ورتالىقتارمەن ءوزارا مادەني ۇنقاتىسۋلار مەملەكەتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەرى انىق. سوڭعى جىلدارى قازىرگى زاماناۋي مادەنيەت جانە ونەر نىساندارى كوپتەپ سالىنا باستادى.
وتكەن تاريحسىز, حالىقتىق سالت-داستۇرلەرسىز بولاشاقتى كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ءبىر كەزدەرى ەسكەرۋسىز قالعان باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز وسىلايشا 20 جىل ىشىندە ادامداردىڭ وسكەلەڭ قاجەتتىلىگى مەن سۇرانىسىنا يە بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار بۇقارالىق-كوپشىلىك جانە كوڭىل كوتەرەتىن ويىن-ساۋىق تۇرلەرى دە كوبەيىپ, مادەني, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن ۇستانۋشىلار شوعىرى قالىڭداپ كەلەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىلىم مەن مادەنيەتكە دەگەن ىنتاسىن, قۇلشىنىسىن جان-جاقتى كوتەرۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق تەڭسىزدىكتى بارىنشا ءتومەندەتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جەمىسسىز ەمەس. قازاقستان ۇلتتىق ەلەكتروندى كىتاپحاناسى ەلەكتروندى مەملەكەتتىك كىتاپحانا قورى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتتى. ۆەب-پورتال تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ, ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنداعى تۇرعىن ونىڭ قىزمەتىن پايدالانا الادى.
رەسپۋبليكادا تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, 218 رەسپۋبليكالىق, 11,5 مىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار نىساندار مەملەكەت قورعاۋىنا الىندى. وتكەن جىلى مادەنيەت مينيسترلىگى «قازاقتىڭ 1000 ءداستۇرلى كۇيلەرى», «قازاقتىڭ 1000 ءداستۇرلى اندەرى» جوبالارىن جۇزەگە اسىردى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قولعا الىنعالى تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, مادەنيەت سەكىلدى سان-الۋان قاتپارلى سالالاردى قامتيتىن 442 كىتاپ ءبىر ميلليون دانامەن جارىق كوردى. «بابالار ءسوزى» 100 تومدىعىنىڭ 66 تومى باسىلىپ شىقتى. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى قالپىنا كەلتىرىلگەن, جاڭعىرتىلعان تاريحي, مادەني جادىگەرلەر جايلى 10 فيلم قويدى. «ۇلتتىق مۇرا» توپتاماسى اياسىندا 20 كينوفيلم شىعارىلدى.
سپورت دەگەن ءبىر الەم
مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى كومەك كورسەتىلگەندە عانا اركىمنىڭ سپورتپەن, دەنە شىنىقتىرۋمەن ەركىن, تىڭعىلىقتى شۇعىلدانا الارى انىق. بۇگىندە ەلىمىزدەگى سپورت قۇرىلىمدارىنىڭ سانى 31 مىڭدى قۇراپ وتىر. 1500 ورىنعا لايىقتالعان ستاديونداردىڭ سانى 246-دان اسادى. 2009 جىلى 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ قارساڭىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن «استانا-ارەنا» ستاديونىنا 30 مىڭ جانكۇيەر ەركىن سىيىپ كەتەدى. ءجۇزۋ باسسەيندەرى 222-گە, سپورت زالدارى 6999-عا, تەننيس كورتتارى 263-گە, حوككەي مۇز ايدىندارى 372-گە جەتتى.
380 مىڭ ادام سپورتپەن تۇراقتى ءتۇردە اينالىسسا, 2,4 ميلليون ادام سپورتپەن جانە دەنە شىنىقتىرۋمەن شۇعىلدانۋ ارقىلى سالاماتتى ءومىر سالتىن سەرىك ەتكەن. 664 مىڭ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر 23 مىڭ سپورت سەكتسيالارىنا قاتىسادى. 423 بالالار جانە ءجاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەپتەرى, وليمپيالىق رەزەرۆتەر دايىندايتىن 8 رەسپۋبليكالىق, 17 ايماقتىق ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى.
جاسامپازدىقتىڭ جيىرما جىلىندا قازاقستان سپورتىنىڭ كوك بايراعى كوككە جەلبىرەپ, تەمىردەي تەگەۋرىندى, بولاتتاي شىمىر سپورتشىلارىمىز تالاي بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. الەمدىك ارەناداعى بايراقتى باسەكەلەردە وتان نامىسىن جوعارى ۇستاپ, ەل مەرەيىن ءوسىردى. سپورتتىڭ جەكپە-جەك, كۇرەس, بوكس تۇرلەرى بويىنشا جۇلدىزدارى جارقىراپ, توپ جاردى. يۋري مەلنيچەنكو گرەك-ريم كۇرەسىنەن وليمپيالىق, الەمدىك بەلەستەردى باعىندىرىپ, نامىستان جارالعان قازاق ەلىنىڭ اتىن تورتكۇل دۇنيەگە ايگىلەدى. ءانۇرانىمىز وينالىپ, جۇرەكتى شاتتىق كەرنەدى. يسلام بايرامۋكوۆ جەتكەن جەتىستىكتەر دە از ەمەس. بۇلاردى داڭقتى بالۋان, قازاق سپورتىنىڭ مەتسەناتى داۋلەت تۇرلىحانوۆ دەمەپ وتىردى.
بەكزات ساتتارحانوۆ جيىرماعا جەتكەن بۇلا شاعىندا سيدنەي جازعى وليمپياداسىندا ازۋىن ايعا بىلەگەن بارلىق قارسىلاستارىن شاڭ قاپتىرىپ, جەڭىستىڭ ەڭ بيىك تۇعىرىنا كوتەرىلگەندە قۋانباعان, شاتتانباعان قازاقستاندىق بولمادى. ومىردەن بەيمەزگىل وزسا دا, ەسىمى اڭىز بولىپ قالدى. ەندىگى ءبىر ماقتانىشىمىز – قابىلان جۇرەك ۆاسيلي جيروۆ بوكسپەن 11 جىل اينالىستى. كاسىپقوي رينگتە 42 جەكپە-جەك وتكىزىپ, 32 رەت قارسىلاسىن ەدەنگە سۇلاتىپ سالدى. ونىڭ اتلانتا وليمپياداسىندا چەمپيون بولعانىن, باركەر كۋبوگىن ۇتىپ العانىن سپورت جانكۇيەرلەرى ۇمىتا قويعان جوق. 2000 جىلعى سيدنەي وليمپياداسىندا جارىق سپورت جۇلدىزدارىمىزدىڭ ءبىرى ەرماحان ىبىرايموۆ التىننان القا تاقتى. باقىت سارسەكباەۆ اعاسىنىڭ تابىسىن ءساتتى جالعاستىرىپ, 2008 جىلى پەكيندە قارا ءۇزىپ شىقتى. زىلتەمىردى ۇرشىقشا ۇيىرەتىن يليا ءيليننىڭ ەسىمى وليمپيادا جانە الەمنىڭ ءۇش دۇركىن جەڭىمپازى رەتىندە التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. ول بيىلعى الەم بىرىنشىلىگىندە دە ناعىز بابىندا ەكەنىن تانىتا ءبىلدى. 80-90 جىلدارى زىلتەمىرشى اناتولي حراپاتىيدىڭ بابى استى. الەمنىڭ 5 دۇركىن, ەۋروپانىڭ 4 دۇركىن, سەۋل وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى اتانۋ – ونىڭ باعىنا بۇيىرسا كەرەك. ۆانكۋۆەردەگى قىسقى وليمپيادادا التىنعا بەرگىسىز كۇمىس جۇلدەگە يە بولعان ايگىلى شاڭعىشى ەلەنا حرۋستالەۆا ودان كەيىن دە بايراقتى باسەكەلەردە ولجا سالدى.
قازاقستانداعى قىسقى ازيا ويىندارى جۇرتشىلىققا ۇمىتىلماستاي اسەر قالدىرىپ, ەلىمىزدىڭ ابىرويىن ارتتىردى, مارتەبەسىن ءوسىردى. قازاق سپورتى تاريحىندا ەڭ ءىرى الامان بايگەدە سپورتشىلارىمىز 32 التىن, 21 كۇمىس, 17 قولا يەلەنىپ, جەڭىستىڭ ەڭ بيىك تۇعىرىنا كوتەرىلدى. ازيادا اياسىندا ونداعان ءزاۋلىم سپورت كەشەندەرى بوي كوتەرىپ, كوپشىلىك يگىلىگىنە اينالدى. بايراقتى باسەكەلەردە توپ جارىپ, جەڭىمپاز بولۋ, رەكورد يەسى اتانۋ وڭاي ەمەس. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ونى قازاقستان تالاي رەت دالەلدەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىققا قايتارىم قانداي دەگەنگە كەلسەك, اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ بارىنا ماقتانا الامىز.
ازيادا ادەتتەگىدەي ءبىر عانا قالامەن شەكتەلىپ قالعان جوق. ول ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن ەكى بىردەي قالاسى – استانا مەن الماتىدا عانا ەمەس, ەستافەتا الاۋىن الىپ ءجۇرۋ بارىسىندا بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن بۋراباي سەكىلدى جەكەلەگەن اۋداندارىن دا قامتىدى.
وسى رەتتە حالىقتىڭ 87 پايىزى قازاقستاننىڭ بۇدان دا جاۋاپتى شارانى وتكىزە الاتىندىعىن, سونىڭ ىشىندە 2022 جىلى وتكىزۋ كوزدەلىپ وتىرعان قىسقى وليمپيادا ويىندارىن دا جوعارى دارەجەدە اتقاراتىندىعىنا سەنەدى.
2000 جىلى سيدنەي وليمپياداسىندا 100 مەترلىك قاشىقتىققا جۇگىرۋدەن التىن العان ولگا شيشيگينا مەن 1996 جىلى اتلانتادا وتكەن وليمپيادا ويىندارىندا بەسسايىس بويىنشا جەڭىسكە جەتكەن الەكساندر پارىگين ەل ماقتانىشى دەپ اتاۋعا لايىق.
سونداي-اق, وسى ساناتقا الەكساندر ۆينوكۋروۆتى دا قوسسا بولادى. 2003 جىلى «پاريج-نيتستسا» جانە «Amstel Gold Race» ۆەلوجارىسى بويىنشا جەڭىمپاز اتاندى. 2003 جىلى ول شۆەيتساريا تۋرىن جانە تۋر دە فرانستىڭ ءبىر ەتابىندا جۇلدەلى بولىپ, ل.ارمسترونگ پەن يا.ۋلريحتەن كەيىنگى 3-ورىنعا قول جەتكىزدى.
جالپى, قازاقستاندا ۆەلوسپورت قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. بۇعان استانا قالاسىندا ۆەلوترەك كەشەنى تۇرعىزىلۋى مەن 2011 جىلدىڭ قازانىندا ۆەلوجارىس كۋبوگىن ەلىمىزدە وتكىزۋ شاراسى كۋا.
2010 جىل دا سپورتتاعى جەمىستى كەزەڭ بولدى. الەم چەمپيوناتتارىندا 11 مەدال, وليمپيادالىق ەمەس سپورت تۇرلەرى بويىنشا 81 مەدال, وزگە دە حالىقارالىق تۋرنيرلەردە 334 مەدالعا يە بولدىق. ۆانكۋۆەردە وتكەن قىسقى وليمپيادا ويىندارىندا ون جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن ءبىرىنشى رەت كۇمىس جۇلدەنى قانجىعاعا بايلادىق. گۋانچجوۋدا وتكەن 16-جازعى ازيا ويىندارىندا قازاقستاندىق سپورتشىلار 18 التىن, 23 كۇمىس جانە 38 قولا مەدال يەلەندى. جالپى, كوماندالىق ەسەپ بويىنشا ەلىمىز 4-ءشى ورىنعا تابان تىرەدى.
قازاقستان باسكەتبولشىلارىنىڭ دا ونەرىن ايتا كەتكەن ءجون. ءوزىنىڭ العاشقى ماتچىندا قازاقستاندىق باسكەتبول كومانداسى ايگىلى «جالگيريستى» جەڭدى.
2011 جىلعى ماڭىزدى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى, قازاقستاندىق الپينيستەر م.جۇماەۆ پەن ۆ.پيۆتسوۆتىڭ ەۆەرەستەن كەيىنگى ەڭ بيىك چوگوري (ك-2) شىڭىن باعىندىرۋى. ونىڭ بيىكتىگى 8611 مەتر. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ ەگەمەندىك العان العاشقى جىلداردا-اق قازاقستاندىق الپينيستەرگە ەرەكشە قامقورلىق كورسەتكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. 1995 جىلى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى اباي بيىگىنە شىقتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قۇرمەتىنە ىلە الاتاۋىنداعى بۇرىنعى كومسومول شىڭىنا ەلباسى ەسىمى بەرىلدى.
فرانتسيادا وتكەن اۋىر اتلەتيكا بويىنشا الەم بىرىنشىلىگىندە ەل قورجىنىنا تۇسكەن التىن مەدالدىڭ قۇندىلىعىن ايتۋ پارىز. قازاقستاننىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى زۋلفيا چينشانلو 53 كيلولىق سالماق بويىنشا 2011 جىلدىڭ 7 قازانى كۇنى الەمدىك رەكوردتى جاڭالادى.
اتالمىش ماقالادا ءبىز سپورتتاعى كورسەتكىشتەرىمىزدىڭ ءبىر پاراسىن عانا كورسەتۋدى ءجون سانادىق. فۋتبول, شايبالى حوككەي, ات سپورتى مەن تەننيس بويىنشا باعىندىرعان بيىكتەر تۋرالى ۇزاعىنان ايتا بەرۋگە دە بولار ەدى. اقسۇيەكتەردىڭ سپورتى دەپ بىلەتىن گولف تا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەرەكشە ساتىعا كوتەرىلدى. دارمەن سادۋاقاسوۆ باستاعان شاحماتشىلارىمىز دا ءبىزدىڭ زور ماقتانىشىمىز.
وسى رەتتە قازاقستان ءوزىنىڭ 20 جىلدىق تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە سپورتتىق باي ولجامەن كەلىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى قوعام بولىپ سپورتتى قولداۋمەن قاتار, بۇگىنگى بيلىكتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى.
ماقالالار توپتاماسى «دەموكراتيا ينستيتۋتى» عزا ماتەريالدارى نەگىزىندە ازىرلەندى.
ايقارما بەت ماتەريالدارىن دايىنداعان ءومىر ەسقالي, قانات ەسكەندىر, «ەگەمەن قازاقستان».
