جەڭىستى, جەمىستى جيىرما جىل

بيىل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن تويلاپ جاتقان مەملەكەت جالعىز ءبىز ەمەسپىز. تمد ەلدەرىنىڭ ءبارى ءماز-ءمايرام مەرەكە ءۇس­تىن­دە. كەڭەس وداعى ىدىراعاندا توقتاپ, توق­تا­­ماعانى تۇرالاپ ىستەن شىققان ەل شارۋا­شى­لىعىن نارىققا اينالدىرىپ, وتپەلى كە­زەڭنەن امان-ەسەن ءوتىپ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ وڭايعا سوقپاسا دا, بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن قيامەت قيىندىقتاردى جەڭە وتىرىپ, ءوسىپ نىعايىپ كەلەدى. اسىرەسە, تاۋەلسىز قا­زاقستاننىڭ دامۋ قارقىنى ايرىقشا. قاراكوز قازاق, جان جاعىڭا باجايلاپ قاراشى! جيىرما جىل بۇرىن قازاقستاننانمىن دەسەڭ, اڭىرىپ, توسىلىپ قالاتىن شەت ەل جۇرتىنان ەندى تاۋەلسىز, ازات قازاقستاننىڭ قارىشتى قادامىنا نازارىن سالمايتىنى تابىلمايدى دەپ كەسىپ ايتۋعا بولادى. ەكو­نوميكالىق, الەۋمەتتىك ءھام دەموكراتيالىق دامۋدىڭ بارشا سالاسىندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى, شۇكىرشىلىك, مىنا جيىرما جىلدىڭ ىشىندە جيىرما عاسىرعا تاتىرلىق ءوسۋ, وركەندەۋ جولىنان ءوتتى. سونىڭ ءبىر ايتارلىقتاي جەمىسى – تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى ۇزىنا تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق كورسەت­كىش­تەرى كۇرت جاقساردى. سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە اتامەكەنىنە 300 مىڭ وتباسى – 1 ميلليوننان استام شەتەلدەگى تۋىسقاندارىمىز ورالىپ, شاڭىراق كوتەرىپ, ىرىس-بەرەكەمىزدى تاسىتا ءتۇستى. ءبىر كەزدە ءوز ەلىمىزدە ازشى­لىق­تا قالساق, ەندى كوپشىلىككە اينالىپ, ۇلان-بايتاق وتانىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن تۇگەل جايلاي باستادىق. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك بولەگىندە قازاق قو­نى­سىنىڭ جيىلەۋى كوپ رەتتە ارقانىڭ توسىندە ءۇل­كەن جاڭا شاھاردىڭ پايدا بولۋىنا تىكە باي­لانىستى ما دەپ ويلايمىن. جيىرما­سىن­دا جيىرما عاسىر جاڭارعان, ويى دا بويى دا وسكەن ەلدىڭ تاماشا تابىسى – ەلوردا – استانا. ماسكەۋ ءبىر جىلدا سالىنباعان دەيتىن ءسوز بار ۇلى حالىقتا. ال ءبىزدىڭ استانامىز, كەرىسىنشە, ءبىر جىل, ءتىپتى ءبىر كۇندەي بولماعان ون, ون بەس جىلدا بوي كوتەردى. مۇنداي جاسىندا ءتىل-اۋىز بايلايتىن بولاشاق ارۋ دا ءبۇيتىپ سىلانىپ شىعا كەلمەيدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ سۇلۋ شاھارى قاتارىنا ەركىن قوسىلعان اس­تا­نانى شەتەلدەن كەلگەن نەبىر بىلىكتى مەيمان تاڭىرقاي, تامسانا ەرتەگى قالاعا بالايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا مەملەكەتتىك ىرگەمىزدى مىقتاپ بەكىتىپ الدىق. بىرەۋلەر قازاق ەلىنىڭ شەكاراسى بۇرىن سىزىل­ما­عان دەپ جاتادى. بۇل تۇجىرىمنىڭ دۇرىس تا, بۇرىس تا جاعى بار. ورىس كارتوگرافتارى سوناۋ ۇلى پەتر پاتشانىڭ زامانىنان بەرى قا­زاق جەرىن كارتاعا تۇسىرۋمەن كەلەدى. سول كار­تالارعا كوز جۇگىرتسەڭىز, شەكارامىز بۇگىن­گى­دەن الدەقايدا داليىپ جاتقانىن بايقايسىڭ. مىنە, بۇل جەرلەر سىزىلسا دا, مويىندال­ما­دى. ءتۇرلى-ءتۇستى باسقىنشىلىقتىڭ سالدارى­نان تۋ-تالاقاي تالانعان, جىرىمدالعان قو­نى­سىمىز قانشاما. جيىرما جىلدىڭ جيىرما عاسىرعا تەڭەلەتىن سەبەبى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قازىرگى شەكاراسى بارشا دۇنيە, بەر جاعى رەسەي مەن قىتاي, ارعى جاعى اقش, كۇللى جاھان مويىنداعان, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا زاڭداستىرىلعان جەر. شەكارا دەمەكشى, ول ەندى – ق ۇلىپتاۋلى. اتامەكەنىمىزدى بۇگىنگى زامانعى تالاپقا ساي قۋاتتى قارۋلى كۇشتەرىمىز كۇندىز-ءتۇنى ءمىز باقپاي كۇزەتۋدە. سوڭعى جىلدارى كونستيتۋتسيا كۇنىندە وتكىزىلىپ جۇرگەن اسكەري پاراد­تار­دى سامارقاۋ باقىلاي المايسىڭ. ويىڭ شارتاراپقا سامعايدى. تاۋەلسىز قازاق ەلى ساربازدارىنىڭ شەرۋىن جەرىمىزدى بۇدان ءۇش عاسىر بۇرىن جوڭعاردان ازات ەتكەن ابىلاي حان, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەن­باي باتىرلار كورسە نە دەر ەدى دەپ ويلايسىڭ. كوڭىل جۇيرىك پە, كوك دونەن جۇيرىك پە دەمەكشى, پارادتا سۇڭعاق بويلارىنا اسكەري ءساندى كوك كيىمى جاراسقان, كورۋگە كوز كەرەك قازاق ارۋلارىنىڭ قارۋ اسىنعان ساپىن كورگەندە قيالىڭ شالقىپ, سوناۋ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 530-ىنشى جىلدان ءبىر-اق شىعادى. سول جىلى ماسساگەت قىزدارىنىڭ سىرداريا ايما­عىندا كير ەكىنشىنىڭ ەشكىمنەن جەڭىلىپ كور­مەگەن باسقىنشى اسكەرىنە قارسى قان مايدان­نىڭ ەڭ شەشۋشى ساتىندە توميريس حانىم بۇي­رى­عىمەن ويران سالعانى, پارسى پاتشاسىنىڭ باسىن العانى, كەيىنگى قازاق قىزدارىنىڭ ەل شەتىنە جاۋ تيگەندە شاشتارىن توبەسىنە ءتۇيىپ, جاۋىنگەرلىك جانقيار ەرلىك كورسەت­كەندەرى ەسىڭە ورالادى. قازاق ەلى دەگەن بەيبىتشىل, مىنەزگە باي حالىق. اۋاسى تازا, سۋى تازا, كوگالى تازا كەڭ باي­تاق دالاسىنا تارتقان. بار ءىسىنىڭ التىن ار­قاۋى, اداستىرماس تەمىرقازىعى «مالىم – جانىمنىڭ ساداقاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى» دەيتىن ونەگەلى قاعيدا. قازاقتىڭ بوتەن ەلدىڭ جەرىنە سۇقتانبايتىنى, وزگە جۇرت­قا قاستىق ويلامايتىنى, دوستىققا بەيىلدىلىگى – بار بيىك قاسيەت بولمىسى مىنا دەربەس مەملەكەت كەزىندە ايرىقشا جارقى­راپ كورىنۋدە. قايسىبىر مەملەكەت كورشىسىمەن ءدۇرداراز. وزگە بىرەۋى ىشتەي الاۋ-دالاۋ. لاڭ­كەستىك دەيتىن پالە ۇلى رەسەيدىڭ ءوزىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرۋدە. قازاق ەلى, ءتىل-اۋزىمىز تاسقا, بۇنداي دەرتتىڭ بارىنەن ءدىن امان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلى ىشىندە جاھان جۇرتىنىڭ ال­دىن­دا ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ ۇلگەردى. رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابى­رويى قانداي. ەندى الەمنىڭ الپاۋىت دەرجاۆا­لارىنا دەيىن بارشا ەل قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ساياساتىمەن ساناسىپ, ءاردايىم قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. مۇنى ماقتانىش ەتۋىمىز ابدەن ورىندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇدان جيىرما جىل بۇرىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءبىر قۋاتتى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى. بۇل پوليگون ارسەنالى سول ۋاقىتتا ۇلىبري­تانيا, فرانتسيا, قىتاي ۇشەۋىن قوسىپ ال­عانداعى يادرولىق الەۋەتىنەن اسىپ تۇسەتىن. ەندى قازاق ەلى يادرولىق قارۋسىز الەم اتتى قوزعالىستىڭ دەم بەرۋشىسىنە, ليدەرىنە اينالىپ وتىر. وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن, ياعني 1994 جىلى ناۋرىز ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە تۇڭعىش رەت ەۋرازيا وداعىن قۇرۋ جوباسىن ۇسىندى. بۇگىنگى كەدەن وداعى – سول جوبانىڭ ىسكە اسۋىنىڭ باستاماسى. ەندى كۇن تارتىبىنە بىرىڭعاي ەكو­نو­ميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ ماسەلەسى قويىلىپ وتىر. بۇعان مۇرىندىق بولۋشىنىڭ ءبىرى – قازاقستان... ەۋرازيا وداعى استە كەڭەس ودا­عىن جاڭ­عىر­تۋدى كوزدەمەيدى. وعان يتەرمەلەۋدىڭ قانداي نىشا­نى­نا بولسىن قارسى تۇرۋعا ءتيىستىمىز. ءتىپتى كەلەشەكتە ەۋرازيا ودا­عى سوناۋ ليسسابوننان ۆلادي­ۆوس­توكقا دەيىن قانات جايعاندا دا ۇلتتىق مۇددەنى كوزدىڭ قاراشى­عىن­داي ساقتاۋ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سيمۆولى – كوك بايراعىمىزدىڭ ماڭگى جەلبىرەپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ اتا-بابا ارۋاعى الدىنداعى, بولاشاق قازاق ۇرپاعى الدىنداعى انتىمىز, ەڭ قاسيەتتى بورىشىمىز سانالۋعا ءتيىس. جۋىقتا ەجەلدەن ءار سانىن قۇر جىبەرمەي ىنتا قويىپ وقيتىن قادىرلى «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» تمد ەلدەرى تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىر­ما جىلدىعىنا ارناعان «ءبىز ءبىر اعاش­تىڭ جاپىراعىمىز» اتتى قوس بەتتىك ماتە­ريالى­مەن تانىسىپ شىقتىم. وندا ازەر­باي­جان, ارميان, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىز­ستان, مولدوۆا, تاجىكستان, تۇركىمەنستان, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ءھام ورىس جا­زۋشىلارى ءوز حالىقتارىنىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە قول جەتكەن تابىستارىن تىلگە تيەك ەتەدى. تمد – ەۋرازيالىق وداق ءۇيى ەكەندىگىن, ءبىرتۇتاس مادەني-تاريحي ارەال عاسىرلار بويى قالىپتاسقانىن اتاپ كورسەتەدى. تمد ەلدەرىنىڭ رۋحاني ارالاس-قۇرالاستىعىن كۇ­شەي­تە تۇسۋگە شاقىرادى. ەكونوميكالىق ءبىر­ىڭ­عاي كەڭىستىكپەن قاتار رۋحاني ءھام مادەني كەڭىستىك جاساۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى. بۇعان جەتۋدىڭ جول-جوباسى قانداي؟ ءتۇي­ى­نى كۇردەلى ماسەلە كەڭ زەردەلەپ تال­داۋ­دى, پاراساتتى ىزدەنىس, ىجداعاتتىلىقتى تالاپ ەتەدى. «ليتەراتۋرنايا گازەتا» سياقتى بەرگى جاعى تمد ەلدەرى, ارعىسى الەم جۇرتىنا بەدەلدى مىنبەردە ءار پىكىرىڭدى سالماقتاپ, دالەلدى سويلەۋگە نە جەتسىن. وسى تۇرعىدان ماعان بەلورۋسسيادا قىرىق جىلدان اسا تۇ­راتىن ورىس اقىنى تامارا كراسنوۆا-گۋسا­چەن­كونىڭ ماقالاسى ۇنادى. جەرىن جەرلەپ, سۋىن سۋلاپ وتىرعان ەلىن كوككە كوتەرەدى. ەڭ­بەكقور, ءتوزىمدى دە ىزگىلىكتى, تالانتتى بەلورۋس حالقىن جاقسى بىلەتىنىن, سۇيەتىنىن جازادى. بۇگىنگى احۋالىن ماقتانىش ەتە سۋرەتتەيدى. گازەت بەتىندە سويلەگەن باسقا دا اقىن, جازۋشىلار ءوز ەلدەرى تۋرالى جىلى-جىلى ءسوز ايتۋدان ايانىپ قالماعان. تەك ءبىر عانا اۆ­توردىڭ پىكىرى وزگەلەردىكىنەن وزگەشە ورنەك­تەلىپتى. اڭگىمە استانا قالاسىندا شىعاتىن «نيۆا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, قازاق­ستاندىق اقىن ۆلاديمير گۋندارەۆتىڭ ماقا­لا­سى تۋرالى بولىپ وتىر. رەسپۋبليكامىزدىڭ سوڭعى جىلدارعى تا­بىس­تارىنا جەلە-جورتا شولۋ جاساي كەلە, ۆ.گۋندارەۆ ماقالاسىندا ودان ءارى قازاق­ستان­داعى ورىس ءتىلى جاعدايىنىڭ وڭباي بارا جات­قان­دىعى جايىنان اسانقايعى سوعۋعا ارناعان. جەرلەسىمىزدىڭ قازاق ەلى حاقىندا جىلى لەبىزگە ساراڭدىعىن بىلاي قويعاندا, قازاق­ستان­دا ورىس ءتىلى قۇرىپ بارا جاتىر دەپ قابا­عىنان قار جاۋىپ بايبالام سالعانىن, مى­نالاردىڭ وڭدىراتىن ءتۇرى جوق دەپ الدەكىمگە شاعىنعانداي بولعانىن باس شايقاماي وقي المايسىڭ. ول ءتىپتى رەسپۋبليكامىزداعى ءجۇز­دەن اسا ۇلت وكىلدەرى مامىلەگە كەلگەن, قۇپ­تا­عان مەملەكەتتىك ءتىل سالاسىنداعى ساياساتى­مىز­دىڭ دۇرىستىعىنا اجەپتاۋىر شاك كەلتىرەدى. ول ايتقان      تۇجىرىمنىڭ قايشىلىعى اياق الىپ جۇرگىسىز. قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى بۇگىن­دەرى تام-تۇمداپ بولسا دا كەڭەيە باستاعانى, گۋندارەۆتىڭ ويىنشا, ورىس ءتىلىنىڭ رەسپۋب­ليكامىزدا قۇلدىراي باستاۋىنا اكەپ سوققان. ورىس ءتىلى ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى رولىنەن قازىردىڭ وزىندە-اق ايىرىلا باستادى دەيدى. ورىس ءتىلىنىڭ ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى قىزمەتى الداعى ون جىلدا قازاق ءتىلى ۇلەسىنە تيمەگى ورىندى. بىراق بۇل وزگەرىستەر ورىس ءتىلىن وگەيسىتۋ ەسەبىنەن جۇرگىزىلمەسىن دەپ بەزەكتەيدى. سوندا دەيمىن-اۋ, مەملەكەت يەسى قازاق حالقىنىڭ ءتىلى وزىنە ءتيىستى زاڭدى ورنىن السا, مۇنىڭ قالايشا ورىس تىلىنە زاردابى تيمەك؟! ءتىپتى, ول ەش ىڭعايسىزدانباستان مەن, مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە ىستەيتىن جاس قازاق­تاردىڭ ورىس ءتىلىن مۇلدە بىلمەيتىنىن, ارى كەتكەندە ورىسشادان ونشاقتى عانا ءسوز بىلەتىنىن كورىپ ءجۇرمىن, دەي كەلىپ, «ۆ وبششەم, رۋسسكي يازىك ۆ كازاحستانە پەرەجيۆاەت دالەكو نە لۋچشيە ۆرەمەنا» دەپ وي قورىتادى. اتالمىش اۆتور رەسپۋبليكاداعى ونو­ماس­تي­­كالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى كورىنەدى. ورىس جانە باسقا شەت تىلدەردەن كەلگەن تەرميندەردى قازاقشالاۋدى مىندەتىنە العان كوميسسيا تەك قازاق تىلىندە سويلەيدى ەكەن. قۇ­جاتتارى دا قازاقشا جازىلادى. كوميسسيا ءمۇ­شەلەرى مەملەكەتتىك تىلدەن گۋندارەۆتىڭ حا­بارسىز ەكەنىن بىلە تۇرا سويتەدى دەپ نا­ليدى. «ينوگدا منە سنيسحوديتەلنو وبياسنيات ۆ دۆۋح-ترەح سلوۆاح, و چەم يدەت رەچ» دەپ رەنجيدى. الپىستى ورتالاعان جاسىمنىڭ سانالى بولەگىن قازاقستاندا وتكىزىپ كەلەمىن, ازداپ قازاق تىلىنەن دە ساڭىلاۋىم بولۋى كەرەك قوي دەگەن ويدى ول كاپەرىنە دە المايدى. قىسقاسى, گۋندارەۆ قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە اينالۋى رەسپۋبليكادا ورىس ءتىلىن يگەرۋگە بوگەسىن بولىپ وتىر دەيدى. ءتىپتى ەكى ءتىلدى دە بىردەي يگەرۋ ونىڭ ويىنشا مۇمكىن ەمەس سياقتى. قالايشا قايران قالماسسىڭ... ارينە, بۇلاي وي­لايتىندار, مىقتاپ قا­تە­لەسەدى. قازاق ءتىلى­نىڭ مەملەكەتتىك تىلگە اينا­لۋى ۇلتتىڭ ورىس ءتىلىن يگەرۋىنە بوگەت بولا المايدى. بىلاي دەپ تە ايتار ەدىك. ەگەر قازاق حالقىنىڭ ءتىلى اتا زاڭىمىزدا جازىلعان تا­لاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعاتىنداي كۇن تۋسا, ءبىز, قازاق, بۇل مەجەگە ۇلى ورىس ءتىلىن, پۋشكين, تولستوي, دوستوەۆسكي, شولوحوۆ ادەبيەتىن ۇيرەنە وتىرىپ جەتەمىز. بىرەۋ-مىرەۋلەردىڭ قوقان-لوققىسىنان سەسكەنگەندىكتەن ەمەس. ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋ ءبىز, الاش بالاسى ءۇشىن قاشاندا اۋاداي قاجەت نارسە. ۇلى اباي: «ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە, عىلىم دا – ءبارى ورىستا زور» دەگەن. راس, قازاق ەلىندە ەكونوميكا مەن مادەنيەت, عىلىم-ءبىلىم جارىعى اباي ءومىر سۇرگەن زاماننان بەرى ولشەۋسىز مولايدى. سوندا دا ۇلى اقىن, كەمەڭگەر حاكىم عاقلياسى كوز ۇشىنداعى ۋاقىتتا ماڭىزىن جويمايدى. بۇدان بىلاي دا بۇلجىماس ۇلتتىق بورى­شىمىز سانالادى. نەگە دەيتىن ەمەس. دۇنيە جۇزىندە 2000-نان اسا ءتىل بولسا, سونىڭ ەكى-ۇشەۋىندە عانا ادامزاتتىڭ مادە­ني, عىلىمي جەتىستىكتەرى مىڭ ميلليونداعان باسىلىمداردا جيناقتالعان. مۇنداي التىن قور, ايتالىق, ورىس كىتاپحانالارىنان مولى­نان تابىلسا, بىزدە ونداي بايلىق بەلگىلى تاريحي سەبەپتەرمەن ءالى جەتكىلىكتى جاسالا قوي­عان جوق. ۋاقىتىندا وعان دا قول جەتكىزەرمىز... قازىرگى مىندەت – سول ۋاقىتتىڭ جاقىن­داۋىن تەزدەتۋدە. وزىمىزگە بەلگىلى, ءبىز الەمدىك تاريحتى بۇرىن وزگە ەلدەردە جازىلعان كىتاپتار بوي­ىن­شا باعالاپ كەلدىك. ەندى, مىنا تاۋەلسىزدىك زامانىندا بىرەۋدىڭ شايناپ بەرگەن اسىن قىلعىتا بەرۋدەن ساقتانۋعا ءتيىستىمىز. ماسەلە, ەجەلگى نامىسقويلىعىمىزدا عانا ەمەس. رەسەي ليبەراليزمى بۇگىندەر «نيكولاي پالكين» مەن «نيكولاي كروۆاۆىي» اتالعان پاتشالاردى سۇتتەن اق, سۋدان تازا ەتىپ كور­سەتۋگە تىرىسۋدا. ستولىپيندەي جەر العىش, جان العىشقا ەسكەرتكىش تۇرعىزايىن دەپ جاتىر. بۇل – رەسەيدىڭ ىشكى ءىسى. وعان ارالاسۋ ابەستىك بولار ەدى. بىراق «ءار ەلدىڭ زاڭى باسقا, يتتەرى قارا قاسقا» دەگەن ماتەل بوسقا ايتىل­ماعان عوي... حالىق دانالىعىنان ۇعاتىنى­مىز, ۇلت پەن ۇلتتىڭ مۇددەسى ۇيلەسە بەرمەيدى. تاريحي تاعدىرلارى ارقيلى قالىپتاس­قاندىقتان. ءبىز – تاۋەلسىز ەلمىز. بۇرىندار بوتەن ەل بۇرمالاعان تاريحىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋگە ءتيىستىمىز. ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تۇرعان ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە رەسەي يمپەراتورلارىنىڭ قازاققا پايداسى تيگەنى دە بولدى, زيان جاساعاندارى دا از بولعان جوق. سونى بار اقيقاتىندا كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك. نيكولاي ءىى پاتشا قازاقستاندى ءتورت گۋبەرنياعا بولشەكتەپ, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جۇرناعىن قالدىرماي جويىپ جىبەردى. ەكاتەرينا ءىى پاتشا 1782 جىلى قازاق جۇزدەرىنە مەشىت سالۋعا 20 مىڭ رۋبل اقشا بولسە, ءبىر عاسىر وتكەن سوڭ قازاق يمپەريانىڭ تەڭ قۇقىقتى ازاماتى بولۋدان قالدى. نيكولاي ءىى ميسسيونەرلىك ساياسات جۇرگىزىپ, ءتىل, ءدىن, ءدىلىمىزدى قۇرتۋعا, قازاق حالقىن شوقىندىرۋعا, ورىستاندىرۋعا بارىن سالدى. شوقىندى, شالا قازاقتاردىڭ پايدا بولا باستاعانى سول كەز. ال, لەنين كەرىسىنشە, قازاققا اۆتونوميا بەرۋى, مەملەكەتتىگىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋى ءۇس­تىنە, جەرىمىزدى تۇگەل دەرلىك جيناپ قايتارىپ بەردى. ورىس ليبەرالدارى لەنيندى قارعاپ-سىلەۋمەن كەلەدى. ءوز ۇلتتىق تۇرعىمىزدان وسى فاكتىلەرگە قالاي قاراۋىمىز كەرەك؟ ءبىز جاھان تاريحىن دا ءوز ەلىمىزدىڭ تاريحىنا بايلانىستا زەردەلەۋگە ءتيىستىمىز. بۇل ايتىلعاننىڭ ادەبيەت پەن سىن مايدا­نىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار. ماسكەۋدەگى ماكسيم گوركي اتىنداعى الەم ادەبيەتى ينستيتۋتى سەكىلدى بىزدە دە سونداي ينستيتۋت قۇرىلۋعا ءتيىستى. (ازەربايجان دا سول ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى بويىنشا قازىر «ميروۆايا ليتەراتۋرا ۆ 150 توماح» (2008-2013) اتتى باعدارلاما ويداعىداي جۇزەگە اسىپ, جاڭا اۋدارمالارعا ايرىقشا كوڭىل بولۋمەن قاتار, ەسكى ءتارجىمالار قايتا قارالىپ, قاتاڭ رەداكتسيا جولىمەن سۇرىپتالۋدا). ال مۇنداي ينستيتۋت قۇرىلسا, ءبىز الەم ادەبيەتى تاريحىن ءوز ۇلتتىق مۇنارامىزدان باعالاۋعا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تارازىلاۋدىڭ جاڭا كريتەريىنە يە بولۋعا مۇمكىندىك الار ەدىك. دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتى ينستيتۋتىن قۇرۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى, بىردەن جاڭادان اشۋ. ەكىنشىسى, بىرتە-بىرتە دايارلىق جاساپ بارىپ قۇرۋ. ايتالىق, بۇگىنگى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى جانىنان امەريكان, قىتاي, تۇرىك بولىمدەرىن اشۋ ونشاما قيىندىققا تۇسە قويماس ەدى. جيىرما جىلدا جيىرما عاسىرلىق قادام جاساساق تا, ءالى دە ۇلگەرمەي جاتقان ىستەرىمىز جەتەرلىك. ءتىپتى بۇرىنعى كەي تابىسىمىزدان ايىرىلىپ قالعان ءجايت تە كەزدەسەدى. كىتاپ شىعارۋ ءىسىنىڭ مۇلدەم سىن كوتەرمەيتىنىن ايتىپ تالايدان بەرى ۇكىمەت قۇلاعىن شۋلاتۋمەن كەلەمىز. ەڭ باستى كەمشىلىك – كىتاپ بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالى بولۋدان قالدى. تيرا­جى تام-تۇم. ارى كەتكەندە – 2000. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ سانى 17 ميلليوننان اسىپ جى­عىلادى. الداعى ءتورت جىلدا 20 ميلليونعا جەتەمىز دەپ وتىرمىز. سونشاما جۇرتقا ەكى مىڭ تارالىمدى كوزگە تامىزاتىن ءدارى ەتسەڭ دە جەتپەيتىنى حاق. ءبىر شوكىم تيراجدى باسى­لىم كىتاپتانۋ عىلىمىنىڭ تىلىندە قولجازبا سانالادى. ياعني, باق-تان وزگەشە, توپتىق اقپارات (تاق) قۇرالىنا جاتادى. تاسقا با­سىل­سا دا گۋتەنبەرگ الەمىنىڭ دۇنيەسى سانالمايدى. جەتپىس جىل بويى «كەڭەس وداعى – الەم­دەگى ەڭ دەموكراتياشىل ەل» دەپ قاقسادىق. ەندى باق­ساق وتىرىك, جالعان سوزگە الدانعان ەكەنبىز. اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى دەمەكشى, ەندى قازىر تيراجى مىسقالداي, جوقتىڭ قاسى باسىلىمدى باسپا كىتابى ساناپ ءجۇرمىز. مۇنىڭ اتى – كوز­بوياۋشىلىق قوي. ءوزىمىزدى ءوزىمىز الدارقاتۋدان ارىلاتىن ۋاقىت جەتتى ەمەس پە؟! از تيراجدى كىتاپتىڭ الەگى دە از ەمەس. ون­سىز دا جۇگى اۋىر بيۋدجەتكە قوسىمشا سالماق سالادى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن كىتاپ مەملەكەتتەن ءبىر تيىن اقشا المايتىنى ۇستىنە, جىلىنا 12-15 ميلليون رۋبل پايدا كەلتىرەتىن ەدى. باردى جوق قىلۋدى نە دەۋشى ەدىك؟ تىعىرىقتان شىعۋدىڭ, تيراجدى بارىنشا كوبەيتىپ, اقشالاي پايدا كورۋدىڭ, بيۋدجەتتىڭ موينىن بوساتۋدىڭ جولى قانداي؟ ونىڭ كىتاپتانۋ تاريحىندا سىننان وتكەن ءبىر عانا ءتاسىلى بار: قاعازعا كەتەتىن شىعىندى بارىنشا ازايتۋ كەرەك. ءبىز قازىرگى ۋاقىتتا قاعازدى شەتەلدەردەن ۋداي قىمبات باعاعا ساتىپ الامىز. قاعازدى ءوز ەلىمىزدە وندىرسەك, جاعداي وزگەرەر ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تالدىقورعاندا قاعاز وندىرەتىن فابريكا تۇرعىزىلادى دەپ ەستىپ قۋانىپ قالعان ەدىك, بىراق اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى. ورمانىمىزدى وتاماي-اق قاعاز شىعارۋ­دىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ءتاسىلىن قولدانۋعا بولادى. كادۋىلگى اق قاعاز ۇستىمىزدەگى مىڭ­جىل­دىقتىڭ ءVىىى-ءىنشى عاسىرىندا سامار­قانت شاھارىندا وندىرىلگەن بولاتىن. ول ورمانسىز, ءشول-شولەيت جەردە تۇر عوي. بىزدە نە كوپ – سابان كوپ. استىقتىڭ, كۇرىشتىڭ. قى­تايدا بۇل زاتتاردان قاعاز وندىرەتىن كاسىپورىندار ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ەكىنشى عاسىرىندا-اق پايدا بولعان. قىتاي - قاعازدى ويلاپ تاپقان ەل. سول كورشىمىزدىڭ تەحنولو­گياسىنا جاتتىعىپ ۇيرەنىپ, 19 عاسىر وتكەن سوڭ دا ءبىر قاعاز جاسايتىن فابريكا سالا المايتىنداي بىزگە نە كورىنىپتى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, باسپا كوميتەتىن اگەنتتىك بولسا دا جەكە وتاۋ ەتىپ قايتا قۇرساق دەيمىز. وزگە مينيسترلىكتەردىڭ قولتىعىندا تۇنشى­عىپ بىتكەن بۇل بۋىننىڭ تەندەر دەيتىندى وتكىزەتىنىن ەستيمىز. وزگە ءبىر ءىسىن, جاڭالىعىن ەستي المادىق... جيىرما جىلدىقتىڭ جيىرما عاسىرعا تەپە-تەڭ جانە ءبىر ءىسى – «مادەني مۇرا» اتتى باع­دارلاما ويداعىداي ىسكە اسۋدا. م.و.اۋە­زوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ون تومدىق «قازاق ادەبيەتى تاريحىن» دۇنيە­گە كەلتىردى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشى­سى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىق اكادەميا­لىق تولىق جيناعىن جارىققا شىعاردى. 100 توم­دىق «بابالار ءسوزى» اياقتالىپ كەلەدى. باسقا دا تىندىرىلعان ءىس از ەمەس. رەسپۋبليكا مۇرا­جاي­لارىنىڭ ەكسپوناتتارى جارقىراپ مولىعا ءتۇستى. وسى قاتارعا ەندى كىتاپ مۇرا­جايى ىلىكسە دەيسىڭ. الماتىداعى كىتاپ مۇ­را­جايى ءۇيىن كەزىندە ەكى-ءۇش ەسە كەڭەيتۋدىڭ جو­با-سمەتاسى جاسالىپ ەدى. بىراق ءتيىستى كوڭىل بولىنبە­گەن­دىكتەن سول باياعى جارتاس, سول جارتاس قال­پىن­دا. مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى جىل­دان جىلعا لاقىلداپ ءتۇسىپ جاتاتىن كىتاپ ونىمدەرىن ساقتايتىن ورىن تابا الماي قينالۋدا. مەن بىلاي دەپ تە ايتار ەدىم. مادەني مۇ­رانىڭ كوكەسى – كىتاپ. گومەردىڭ «يليادا» مەن «وديسسەيا» اتتى پوەمالارى ءبىزدىڭ زاما­نىمىزعا دەيىنگى 12-8 عاسىرلار مولشەرىندە جازىلعان. سودان بەرى جەر بەتىنەن تالاي مەملەكەت, قالا, تۇتاس حالىقتار عايىپ بولدى. ال, گومەر تۋىندىلارىنىڭ ءبىر ءۇتىرىنىڭ مۇرتى قيسايعان جوق. ونىڭ سىرى ايتپاسا دا ايقىن: ەپوس-جىر الدىمەن قولجازبا كىتاپتا, سونسوڭ باسپا كىتابىندا ساقتالدى. بۇدان تۋاتىن قورىتىندى: ەكى عاسىردان اسا تاريحى بار كىتابىمىزدىڭ بىرەۋىنىڭ دە شەتىنەمەۋىن قاداعالاۋىمىز شارت. كىتاپ ءتىپتى كوپشىلىك كىتاپحانالاردا دا دۇرىستاپ ساقتالمايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. قولدان قولعا اۋىسقاندا توزادى, جىرتىلادى. ال, كىتاپ مۇراجايى مەن كىتاپ پالاتاسىنىڭ قويمالارىندا ونداي كىنارات ۇشىراسپايدى.   *  *  * جيىرما عاسىردىڭ قىزمەتىن جيىرما جىلدا اتقارۋدىڭ تاعىلىمى دا باعالى. كوركەم ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ: «ەگىنگە كەزىندە جاۋماعان جاڭبىر دا زيان, كەزىندە تۇسپەگەن كۇن دە زيان», دەپ وتىرۋشى ەدى. جيىرما جىلدىقتىڭ تاعىلىمى – دەر كەزىندە ىستەلمەگەن ءىستىڭ زيانعا شىعاتىنىن تۇسىندىك. ۋاقىت ەكپىنىن, ۋاقىت ىرعاعىن سەزىنۋىمىز ەسەلەپ كۇشەيدى. بۇرىنعى قازاقى ميمىرت ءجۇرىسىمىزدى, شابانداۋ اياق الى­سىمىزدى شيراتىپ, قاپى كەتىپ قاتەلەسكەن جەرىمىزدى تۇزەتىپ, كەتكەن ۇپايىمىزدى تولتىرىپ تا العاندايمىز. ينشاللا, وسى بەتىمىزدەن اللاتاعالا ايىرماسىن. شەريازدان ەلەۋكەنوۆ.