كىتاپتا «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باستاۋىندا. جاڭا مەملەكەتكە 20 سىن-قاتەر» دەپ اتالاتىن قىزىقتى گرافيكا بار. قازىر بۇل سىن-قاتەرلەر ەڭسەرىلگەننەن كەيىن مۇنىڭ ءوزى تاريحقا اينالدى. قازىرگى كەز داعدارىس, قاقتىعىس پەن مەملەكەتتىك اپاتتار قاۋپى ەسەلەپ ارتىپ وتىرعان كەز. ءاربىر مەملەكەت ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر «تاريحي جول ايىرىعىنا» تىرەلىپ: ازىپ-توزۋ, رەۆوليۋتسيا جاساۋ نە ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىن تاڭداۋ قاجەتتىگىنە تاپ بولادى. سوڭعى جىلدارى اراب الەمى مەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بولعان رەۆوليۋتسيالار تولقىنى «رەۆوليۋتسيالىق سەكىرىس» ارەكەتتەرى, قانداي ىزگى مۇراتتاردى ماقسات تۇتسا دا, ەلدىڭ دامۋىن تەجەپ, بىلىق پەن قۇلدىراۋعا, ءدال سول ازىپ-توزۋعا اپارىپ سوقتىراتىنىن ايقىن كورسەتتى. قازاقستاندىق مودەل نەمەسە نازارباەۆ مودەلى – بۇل ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولى, ونىڭ ۇستىنە مۇندا ەۆوليۋتسيالىق دەگەنىمىز قاساڭ «كونسەرۆاتيزمدى» بىلدىرمەيدى, قايتا قوعامنىڭ ورنىقتىلىعى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى وزىڭقى دامۋ جوبالارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ەندى بۇل مودەل 2017 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «جاڭعىرۋ – 3.0»: ساياسي (كونستيتۋتسيالىق رەفورما), ەكونوميكالىق وزگەرىستەر مەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەپ اتالاتىن جوباسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
زاماناۋي تەوريالاردا مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزگى ءۇش شارتى ءبولىپ كورسەتىلگەن: بىرىنشىدەن – بيىك ماقساتتاردى العا قويىپ, ىسكە اسىرا الاتىن ساياسي ليدەردىڭ بولۋى, ەكىنشىدەن – مەملەكەتتە سىندارلى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنىڭ بولۋى, ۇشىنشىدەن – ادامي كاپيتال, قىزىعۋشىلىعى زور ءارى بىلىكتىلىگى جوعارى ەڭبەك رەسۋرستارى دامۋدىڭ باستى فاكتورىنا اينالادى. ال «ۇشتىك شيىرشىق» تەورياسى بويىنشا: 1. كۇشتى مەملەكەت, 2. دامىعان بيزنەس, 3. يننوۆاتسيالىق عالىمي-ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ونى ىسكە اسىرۋ تەتىگى بولىپ تابىلادى. ياعني پروگرەسس نارىقتىق ادىستەرمەن عانا جۇزەگە اسىرىلماي, مۇندا ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك ەرىك-جىگەرى مەن ۇلتتىڭ جۇمىلۋعا ءازىر كۇيى ايقىنداۋشى كۇشكە اينالىپ, يننوۆاتسيالىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ مىندەتتى تۇردە بولۋى ەل تابىسىنىڭ ماڭىزدى جانە مىندەتتى شارتى بولادى.
تاريح بىزگە بيلىككە قۇرمەت بولماعان جەردە سەرگەلدەڭ جاعداي قالىپتاساتىنىن كورسەتىپ وتىر. قازاقستاندا 1991 جىلعى جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ ەلىمىز ساياسي ترانزيت جولىنا ءتۇستى. بۇل رەتتە بىزگە جۇرەر جولىمىزدى ەشكىم كورسەتىپ بەرە المادى, سەبەبى جەتەر جەرىمىزدى ايقىنداۋ قيىنعا ءتۇستى. دەگەنمەن قازاقستان وسى جىلدار ىشىندە, وسىنداي جاعدايلار بولسا دا دەموكراتيا جولىندا بايىپپەن جىلجىپ كەلە جاتىر.
قازاقستاندا قۇرىلعان الەۋمەتتىك-ساياسي مودەل تمد كەڭىستىگىندە جاڭا عاسىردىڭ سىن-قاتەرلەرىنە بارىنشا بارابار مودەل بولىپ شىقتى. ول 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا جازىلعان. قاجەتتى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىر ادامنىڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇكىل جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءوز موينىنا الۋىنا تۋرا كەلدى. ءبىز, ءتىپتى جاقىن جاتقان ەلدەردىڭ قازىرگى تاريحي تاجىريبەسىنىڭ وزىنەن ءاربىر تۇلعانىڭ, ەل باسشىسىنىڭ ءوز جولىندا پايدا بولعان سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرە المايتىنىن كورىپ وتىرمىز.
وسى جىلداردا نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى باستامالارى الەمدىك اۋقىمداعى نەگىزگى جەتىستىك بولعانى انىق. ونى جالپىجۇرت تانىپ, مويىنداپ وتىر. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن الەمدە ءوزىنىڭ كولەمى جونىنەن ءتورتىنشى ورىنداعى يادرولىق الەۋەتكە يە بولدى. الايدا ول ودان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, يادرولىق كلۋب دەرجاۆالارىنان قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى. بۇل جاعداي قازاقستاننىڭ الەمدىك كەڭىستىككە كىرۋىنە, سونداي-اق ينۆەستيتسيالار تارتۋىنا كەڭىنەن جول اشتى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان الەمدە يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى بولىپ سانالادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلعان كۇن – 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ تانىدى. ەلىمىزدە اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ ورنالاستىرىلۋى بىزگە دەگەن جوعارى سەنىمنىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان پرەزيدەنتتىڭ وراسان زور كۇش-جىگەر سالۋى ارقاسىندا تاريحي اۋقىمى بار باسقا ميسسيالاردى دا ىسكە اسىردى. بۇل, ارينە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-دا توراعالىق ەتۋ جىلى, 2010 جىلى وسى ۇيىمنىڭ استانادا وتكىزىلگەن ءسامميتى, سودان سوڭ 2011 جىلى رەسپۋبليكامىزدىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى. قازاقستاندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ ءۇش سەزى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ بىرنەشە فورۋمى وتكىزىلدى. قازاقستان تۇركيامەن بىرگە يسلام بىتىمگەرشىلىگى باستاماسىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ەكسپو وتكىزىلگەننەن كەيىن, 2017 جىلعى 10 قىركۇيەكتە ەلىمىزدە عىلىم جانە تەحنولوگيا جونىندەگى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمى ءوتتى. بۇل ۇيىم دا ەلىمىزدىڭ 2011 جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ فورۋمىندا ايتىلعان باستاماسى بويىنشا قۇرىلدى. شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى, سيريا جونىندەگى استانا سۇحبات الاڭىن قۇرۋ قازاقستاننىڭ اسا ماڭىزدى الەمدىك باستامالارى بولىپ تابىلادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋ – ەلدىڭ ەرەكشە جەتىستىگى. سونىمەن قاتار قالا قۇرىلىسىنىڭ تەڭدەسى جوق عاجايىپ جوباسى ءارى الەمدىك باستامالار ورتالىعى – استانا قالىپتاستى.
پرەزيدەنتتەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىن مويىنداۋ وركەنيەتتى قوعام مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ, ءوز تاريحىڭا دەگەن قۇرمەت بەلگىسىن بىلدىرەدى. ونى اتاپ وتۋگە دەگەن وسىنداي ءتاسىلدىڭ ۇلگىسى رەتىندە, ەڭ الدىمەن, زاماناۋي مادەنيەت پەن كەمەل قوعامنىڭ ونەگەسىن تانىتىپ وتىرعان ەلدەر اقش پەن فرانتسيانى اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ماسەلەن, اقش-تا پرەزيدەنتتەر كۇنى تويلانادى. ال فرانتسيادا تۇڭعىش پرەزيدەنت شارل دە گوللدىڭ تۋعان كۇنى ارنايى اتاپ وتىلەدى. سول سياقتى, مىسالى, سينگاپۋردا ەلدى اياققا تۇرعىزىپ, ەڭسەلى ەل ەتكەن ءبىرىنشى پرەمەر-مينيستر لي كۋان يۋ-ءدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى كەزەڭدەر اتاپ وتىلەدى. جالپى العاندا, مەملەكەت تاريحىنىڭ دامۋىنداعى ەلەۋلى كەزەڭدەرگە بايلانىستى ايتۋلى كۇندەردى اتاپ ءوتۋ – وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءداستۇرى. مۇنىڭ ءوزى دە قالىپتى قۇبىلىس, ويتكەنى تاريحتى ءبىرتۋار تۇلعالار جاسايدى. تيىسىنشە, تاريحتىڭ ماڭىزدى داتالارى دا وسىنداي ادامدارمەن بايلانىستى بولادى.
2017 جىلعى 1 جەلتوقساندا قازاقستان تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىن التىنشى رەت اتاپ ءوتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل تولعان 2011 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەڭدەسسىز ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ جانە مويىنداۋ ماقساتىندا بەكىتىلگەن بولاتىن. ءبىرىنشى جالپىحالىقتىق سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پرەزيدەنت لاۋازىمىنا سايلانعان كۇن – 1991 جىلعى 1 جەلتوقسان وسى مەرەكە كۇنىن تاڭداۋعا تاريحي العىشارت ءارى نەگىز بولدى. تاريح كورسەتكەندەي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن مويىنداۋ زاڭدى پروتسەسس بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان مەن ونىڭ حالقىن جاڭا جەڭىستەرگە نىق سەنىممەن باستاپ كەلەدى.
سوندىقتان ەلباسى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» دەپ اتالاتىن كىتابى ادامداردىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى جانە ول ءاربىر قازاقستاندىق وقىرماننىڭ كىتاپحاناسىندا ەڭ ماڭىزدى كىتاپتاردىڭ ءبىرى بولارى انىق.
سەرىك سەيدۋمانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان الەۋمەتتانۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى
